Арнайы коллекциялар: кітапханалық қорлардың ерекшеліктері мен сақталуы

Кіріспе

Кітапхана ғылымында арнайы жинақтар (Spec. Coll. немесе S. C.) – арнайы қауіпсіздік және пайдаланушыларға қызмет көрсетуді қажет ететін материалдарды сақтайтын кітапханалар немесе кітапхана бөлімшелері. Арнайы жинақтарды көптеген ұйымдарда кездестіруге болады, оның ішінде: ғылыми-зерттеу кітапханалары, университеттер, колледждер, мектептер, ұлттық кітапханалар, қоғамдық кітапханалар, мұражайлар, өнер галереялары, мұрағаттар, тарихи үйлер, соборлар, жазылымдық кітапханалар, ғылыми қоғамдар, ауруханалар, компаниялар және монастырлар. Арнайы жинақтардағы материалдар кез келген форматта болуы мүмкін (соның ішінде сирек кітаптар, қолжазбалар, фотосуреттер, мұрағаттар, уақытша басылымдар және цифрлық жазбалар), әдетте олардың артефактілік немесе материалдық құны, физикалық түрі, бірегейлігі немесе сирек кездесуі, сондай-ақ ұзақ мерзімді сақтау және қолжетімділік бойынша институционалдық міндеттемелерімен сипатталады. Олар тарих, мәдениет, саясат, ғылым немесе өнер саласындағы маңызды тұлғалармен немесе мекемелермен байланысты болуы мүмкін. Кейбір арнайы жинақтар әлемдік маңызы бар деп танылған; ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік естелік тізілімі» құжаттамалық мұра материалдарын қамтиды. Жеке кітапханалар немесе мұрағат мекемелері өздерінің арнайы жинақтарының құрамын өздері анықтайды, нәтижесінде мекеменің ұйымдық құрылымының тарихи мұрасы болып табылатын, шартты анықтама пайда болады. Мысалы, мұрағаттар арнайы жинақтар бөлімінің бір бөлігі болуы мүмкін немесе дербес басқарылуы мүмкін, ал сирек кітаптар мен қолжазбалар көбінесе арнайы жинақтарда сақталады, бірақ кейбір мекемелер бұл терминді тек қазіргі заманғы материалдар үшін ғана қолдануы мүмкін. Ғылыми кітапханалар үшін арнайы жинақтар аймағы немесе бөлімі олардың мақсатының маңызды бөлігі болуы мүмкін. Кейбір арнайы жинақтар жеке қаржыландырылатын дербес мекемелер болып табылады, мысалы, Ньюберри кітапханасы немесе Американдық антиквариат қоғамы, ал басқалары үлкен мекемелердің құрамында болады, мысалы, Йель университетіндегі Бейнеке кітапханасы немесе Лондон университетінің колледжіндегі Арнайы жинақтар. Көптеген американдық университеттердің арнайы жинақтары университет кітапханаларының жүйесінде сирек кітаптар оқу залдары мен қолжазбалар бөлімдерінің бірігуінен пайда болды. Жалпы (немесе қолданыстағы) кітапханалардан айырмашылығы, арнайы жинақтардың бірегейлігі оларды алмастырудың қиындығын (мүмкін болмаса) білдіреді, сондықтан оларға қауіпсіздік пен күтімнің жоғары деңгейі қажет.

In library science, special collections (Spec. Coll. or S. C.) are libraries or library units that house materials requiring specialized security and user services. Special collections can be found in many different organisations including research libraries, universities, colleges, schools, national libraries, public libraries, museums, art galleries, archives, historic houses, cathedrals, subscription libraries, learned societies, hospitals, companies and monasteries. Materials housed in special collections can be in any format (including rare books, manuscripts, photographs, archives, ephemera, and digital records), and are generally characterized by their artifactual or monetary value, physical format, uniqueness or rarity, and/or an institutional commitment to long term preservation and access. They can also include association with important figures or institutions in history, culture, politics, sciences, or the arts. Some special collections are recognised as being of global importance; the UNESCO Memory of the World Register includes documentary heritage material. Individual libraries or archival institutions determine for themselves what constitute their own special collections, resulting in a somewhat mutable definition that is often a legacy of the institution's organisational structure. For example, archives may be part of a special collections department or managed separately, and whilst rare books and manuscripts are often kept within special collections some institutions may use the term exclusively for modern material. For research libraries, a special collections area or division can be a fundamental part of their mission. Some special collections are standalone institutions that are privately funded, such as the Newberry Library or the American Antiquarian Society while others are part of a larger institution, such as the Beinecke Library at Yale University or Special Collections at University College London. Many American university special collections grew out of the merging of rare book rooms and manuscripts departments in a university's library system. In contrast to general (or circulating) libraries, the uniqueness of special collections means that they are not easily replaced (if at all) and therefore require a higher level of security and handling.

Функция

Арнайы коллекциялар бөлімінің басты міндеті – зерттеушілер мен қызығушы топтарға немесе жеке тұлғаларға коллекция материалдарына қол жеткізуге мүмкіндік беру арқылы ғылыми зерттеулерді қолдау және олардың сақталуын қамтамасыз ету болып табылады. Арнайы коллекциялармен айналысатын көптеген қызметкерлердің жоғары білімі немесе олар жауапты коллекцияларға қатысты мамандық білімі бар.

Сақтау

Арнайы коллекциядағы заттар көбінесе жабық қоймаларда (мекеменің оқырмандарына тікелей қолжетімді емес) сақталады, онда несиеге берілмейтін заттар болады, яғни заттарды қарызға алуға немесе мекемеден шығаруға болмайды. Материалдарға қол жеткізу әдетте қадағалауда жүзеге асырылады. Арнайы коллекцияларды сақтайтын мекеменің қағидаларына сәйкес, зерттеушілерден жеке куәліктерін, ұсыныс хаттарын немесе басқа да құжаттарды ұсыну талап етілуі мүмкін.