Кіріспе

Anchee Min романы «Мадам Маоға айналу» – Anchee Min-нің Цзян Циннің (романда «Цзян Цзин» деп жазылады) өмірін толық баяндайтын тарихи роман. Ол Мао Цзэдунға үйленгеннен кейін Мадам Мао атанды. Бұл туындысында Мин Қытай Халық Республикасының ең көп дау тудырған саяси тұлғаларының біріне көңіл жарыққысы келген.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман басты кейіпкердің өзін-өзі өлтіруімен басталады, содан кейін оның ерте балалық шағына көшеді. Мадам Мао шамамен 1910 жылы өте кедей отбасында дүниеге келеді (аяқ байлау дәстүріне де ілігіп, бірақ ауыр инфекция салдарынан байлаулар алынып тасталған). Оның әкесінің қатыгездігіне байланысты, ол және оның күйеу анасы ерте жаста үйден қуылған. Анасы күйеу баласының күйеуі болып, қызметшілік етеді, ал жас «Мадам Мао» әжесі мен атасына қашады. Автор Анчи Мин Мадам Маоның кейінгі әрекеттерінің көп бөлігін балалық шағымен байланыстырады және оның билікке деген үздіксіз талпынысының себебі – Маоға жақын болу және оның сүйіспеншілігін сезіну қажеттілігі екенін айтады, билікке құмарлық емес. Мадам Мао актриса болу армандайды, бірақ орташа ғана жетістікке жетеді. «Лан Пинг» сахналық есімін пайдаланып, ол бірнеше жыл Шандонг провинциясында (оны коммунист болуға шақырған сүйіктісімен бірге) және содан кейін Шанхайда тұрады. Шанхайда ол Хенрик Ибсеннің «Құбылыс үйі» пьесасындағы Нора рөлін ойнап, сәттілікке жетеді. Автор Нораның күштілігі мен бағынбауын Лан Пингтің мықты мінезімен және бақылауда болу және назар орталығында болу қажеттілігімен салыстырады. Пьеса билік тарапынан тым радикалды деп танылғандықтан жабылады. Ол тіпті қысқа мерзімге түрмеге де түседі, бірақ коммунизмді айыптаған құжатқа қол қойғаннан кейін босатылады. Көптеген сәтсіздіктерден кейін, бірнеше жақын адамдар мен екі күйеуден соң, ол Маоның революциялық бекінісі Яньаньға барып, оның қозғалысына қосылады. Кітап актрисадан ауылдық революционерге айналу себебін толыққанды түсіндірмейді, бірақ ол революциялық топтармен байланыста болғанын (жапонға қарсы пьесалар және т.б.) және актриса ретінде жұмыс таппағандықтан көптеген мүмкіндіктері болмағанын айтады. Сонымен қатар, коммунистік революцияға қосылу 20 жастағы наразы студенттер мен басқалар үшін танымал таңдау болған. Яньаньда ол Маомен патриоттық пьесалардағы басты рөлдерді ойнағанда танысады. Олар жиі кездесіп, ақырында ғашық болады. Мао әлі де екінші әйелі Хэ Цзыжэньге үйленген (біріншісі революционер болып қайтыс болған), ол Ресейде және психикалық тұрақсыздыққа ұшыраған, бірақ ол Қытайға оралған кезде Мао мен Лан Пинг үйленеді және ол психиатриялық ауруханаға жатқызылады. Коммунистік партия Маоның Лан Пингпен қарым-қатынасына қарсы, өйткені олар екінші әйелінің беделін шейіт ретінде қалыптастыру үшін көп жұмыс істеген және Маоның беделін заңсыз қарым-қатынас жасаған адам ретінде түсіргісі келмейді. Партия тәртіп пен бірлікті сақтауға тиіс. Бұл қиындықтарға қарамастан, қарым-қатынас жалғасады (немесе мүмкін осы қиындықтар оны күшейтеді). Ақырында Лан жүкті болады, Мао Хэ Цзыжэньнен ажырасып, оған үйленуге рұқсат алады, бірақ ол қоғамдық өмірден шеттетіліп, саясатқа араласпауы керек. Оның есімі Цзян Цин болып өзгереді. Коммунистер Қытайдың басым бөлігін басып алғанға дейінгі жылдары қарым-қатынас жақсы болып көрінеді. Цзян Маоның барлық жеріне, тіпті егістікке де еріп жүреді және ол ауырғанда оның хатшысы болады. Алайда коммунистер жеңіске жеткеннен кейін жағдай өзгереді. Олар Бейжіңдегі Тыйым салынған қалаға көшіп, бөлек тұрады. Мао көп саяхаттап, той-думандармен айналысады, толығымен бөлек өмір сүре бастайды. Ол партияның рұқсатымен көпшілік назарына түсе алмайды, сондықтан ол осы оқиғаларға қатыспайды. Ол жалғыздыққа беріліп, депрессияға түседі. Маоның көптеген махаббаттары болады, әсіресе ауылдан келген жас бойжеткендерді шақырып, олармен уақыт өткізеді. Қытай халқының көп бөлігі 17 жыл бойы Ұлы Төрағаның әйелінің есімін білмейді. Алайда Цзян Циннің күшті болу, сүйіспеншілік пен назар табу құмарлығы ешқашан жоғалмайды. Ол Маоның ең қиын кезеңінде – апатты «Ұлы серпіліс» бастамасынан екі жыл өткен соң, мүмкіндіктің жарқыраған сәтін көреді. Ол көлеңкеден баяу шыға бастайды және Шанхайда актерлер мен продюсерлер желісін құруға біраз уақыт жұмсайды (оның үлкен құмарлығы әлі де опера мен театр). Ақырында ол Маоға келіп, қазіргі танымал пьесаның императорға қарсы екенін айтады. Ол Маоның өзіне жақын адамдардың оған қарсы әрекет жасап жатыр деген параноясын қоздырады. Ол оған өз қызметін жалғастыруға және өзін дәріптейтін үгіт-насихат пьесаларын жасауға рұқсат береді. Баяу-ақ ол өзіне сенімді достары мен көмекшілерін табады. Ақырында 1966 жылы оған маңызды сөз сөйлеуге рұқсат етіледі және Маоға Мәдени революция тұжырымдамаларын дамытуға көмектеседі. Ақырында Мао оған «ідеологиялық істің» басшылығын тапсырады және ол зор билікке ие болады. «Мадам Мао», деп аталатын ол революциялық пьесалар фестивальдарын ұйымдастырады және әрдайым Қытайда маңызды болған студенттік қозғалыстармен тығыз жұмыс істейді. Ол мыңдаған адамдарға жиналған митингтерде сөз сөйлейді және Мәдени революцияны бастауға көмектеседі. Ақырында Мао мен Цзян «Қызыл гвардия» деп аталатын студенттерден құралған әскерді құруға шешім қабылдайды, оның басшысы Цзян Цин болады. «Қызыл гвардия» бірнеше жыл бойы ресми әскерден де зор билікке ие болып, елде хаос тудырады. Олардың Маомен қарым-қатынасы енді романтикалық емес, өзара тиімді: «Ол үшін – оның империясының қауіпсіздігін сақтау, ал оның үшін – қаһарман рөлі». Керісінше, ол партияның шектеулерін бұзды және елдің санасын басқарады. Ол Маодан кейін Қытайды басқаруға мүмкіндік алатынына үміттенеді. Мадам Маоның билігі артаған сайын, Маоның адал болуына және қастандықтар жасау мүмкіндігіне қатысты алаңдаушылығы да артады. Мао оның беделінің өзіне байланысты екенін атап өтеді. Оның жасы ұлғайған сайын, оның санасы нашарлайды және параноясы күшейеді. Бір күні Мао «ескі достарымен» кездесу өткізеді, оған шақырусыз. Ол: «Мен күйеуім екі жүзділік жасап жатыр екенін білуім керек еді. Мао мені қолдап жатқанмен, менің жаңа билігім оны алаңдатады және ол ойынды теңестіру үшін басқа күш қажет екенін түсінуім керек еді» дейді. Маоның соңғы айларында Мадам Мао оны өзінің мұрагері деп атауын немесе кемінде оның өкілі екенін нақты айтуын қалайды. Ол Маодан кейін оның билігін алғысы келеді, егер бұл мүмкін болмаса, кемінде партия мүшелерінен қорғауды қалайды. Ол өзінің жауынан мәжбүрлі түрде жауап алу үшін тергеушілерді жібереді және өзі де паранояға және билікке құмар болады. Ол өзінің басшысы ретінде Цзян Цинбао, Чжан Чуньцяо (оны Шанхайда тауып, көп билік берген), Ван Хунвэнь (оны студент ретінде тауып, Мао Коммунистік партияның төрағасының орынбасары етіп тағайындаған) және басқа да шәкірттерінен «Төрттік топты» құрайды. 1976 жылдың қыркүйегінде Мао 83 жасында қайтыс болады. Маоның өсиеті ақыры табылғанда, ол өзінің провинциясынан келген әкім Хуа Гофенгті мұрагері етіп тағайындайды. Мадам Мао өзінің жауының жеңіске жететінін сезіп қалды – Маоның қоштасу рәсімінде оны ешкім танымайды. Маоның қайтысынан кейін бірнеше апта өткен соң ол тұтқындалады. Мадам Мао 1976 жылдан 1991 жылға дейін түрмеде отырады. Оның қызы Ли На Мадам Мао ұнатпаған нәрселерді алып, анасының қалағандарын орындамайды. Мадам Мао «жеткілікті орамал мен шұлықтарды арқан жасау үшін сақтаған». Ол 1991 жылдың 14 мамырында өзін-өзі дарға асып өлтіреді. Ол барлық уақытта өлім жазасына кесілген, бірақ оның күзетшілері одан өкініш білдіруін алуды қалағандықтан оны атқармаған. The New York Times газетінің журналисі Шеріл ВуДунн романның алғашқы бөлігі «толыққанды ойдан шығарылған емес, көбінесе тарихи фактілерге негізделген» десе, кейінгі оқиғалар Цзян Цинге көбірек назар аударады және басқа да оқиғаларға аз көңіл бөледі.