Кіріспе

Ақылсыз алдамшылық – бұл жалпы құқық жүйесінде қолданылатын заң термині, ол өсиет қалдырушының барлық ақылға және дәлелдерге қайшы келетін шындық туралы бұрыс түсінігін сипаттау үшін пайдаланылады. Өсиеттегі шарттарға әсер ететін ақылсыз алдамшылықтан зардап шеккен өсиет қалдырушының жасаған өсиеті толығымен немесе ішінара жарамсыз болуы мүмкін. Ақылсыз алдамшылықтың салдарынан туындаған өсиет бөлігі ғана жойылса, оның ішінде бүкіл өсиет те болуы мүмкін. Өсиетке қатысты дауларда өсиет қалдырушының ақылсыз алдамшылықтан зардап шеккені туралы талаптар жиі айтылады. Ақылсыз алдамшылық – өсиеттік қабілеттен ерекшеленеді. Өсиет қалдырушы ақылсыз алдамшылықтан зардап шексе де, өсиет жасауға қажетті қабілетке ие болуы мүмкін. Сол сияқты, ақылсыз алдамшылық – қарапайым қателікпен салыстыруға келмейді. Ақылсыз алдамшылықтан зардап шеккен өсиет қалдырушы, оған қарсы дәлелдер ұсынылған жағдайда да, өз ойын өзгерте алмайды, ал қателік болса, өсиет қалдырушыға шындықты айтқанда түзетілуі мүмкін. Бұдан өзге, ақылсыз алдамшылық өсиеттің кейбір бөліктерін жарамсыз етуі мүмкін болғанымен, көптеген соттар алаяқтықтан туындамаған жағдайда қателікке байланысты өсиетті өзгертуге немесе жарамсыз деп тануға бармайды.

Шығу тегі

Ақымақтық иллюзиясы тұжырымдамасы 1826 жылы британдық Dew v. Clark ісінде қалыптастырылды. Сол істе әкесі қызын "шайтанның жаны" деп сеніп, 1818 жылғы өсиетінен шығарды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, қызы ұсынған дәлелдер оның жақсы мінезімен белгілі болғанын және әкесінің басқаларға қызын мақтап, байлыққа кенелгенін жалған айтқанын көрсетті. Ведомоство соты әкенің 1818 жылғы өсиет жасаған кездегі ой-өрісі қызына қатысты болмаған жағдайларда толығымен қалыпты болғанын анықтады. Сот оның қызына қатысты ойларының "тек ақымақтықтан туындап, оған негізделгенін" анықтады – бұл "ішіралық ақымақтық", ол тек оның қызына қатысты ойларына ғана қатысты және оны мұрадан айыруға себеп болды. Сот бұл иллюзияның өсиеттің күшін жойғанын мәлімдеді.

Мысалдар

1854 жылы «Аддингтон Вилсонға қарсы» ісінде Индиана Жоғарғы соты қыздарын колдовшы деп есептегендіктен олардан мүлікті алған мұрагердің, осы фактінің өзі оны жарамды өсиет жасауға қабілетсіз деп есептеуге жеткіліксіз екенін мәлімдеді. Сот өз шешімін сиқыршылықтың болу мүмкіндігін мойындаған көрнекті заңгерлер мен дін қызметкерлерінің мысалдарын келтіре отырып негіздеді; егер олардың сенімдері оларды ақылсыз деп танылмаса, онда мұрагердің сенімдері де оны ақылсыз деп танылмауы керек. «Робертсонның мұрасы» ісі (1948 ж.) бойынша Оклахома Жоғарғы соты өсиетте «балалары жоқ» және «қаза болған балалары жоқ» деп көрсеткен, бірақ шындығында екі баласы бар мұрагердің ақылсыз иллюзиядан зардап шеккенін анықтады, себебі мұрагердің «балалары жоқ» деп мәлімдеуге ешқандай рационалды негізі болмаған.