Готфрид Арнольд: Негізінен лютеран ділдары және тарихшысы

Кіріспе

Неміс лютерандық теолог және тарихшы, неміс саясаткері Готфрид Арнольд (5 қыркүйек 1666 – 30 мамыр 1714) – неміс лютерандық теолог және тарихшы.

Өмірбаян

Арнольд Германияның Саксониядағы Аннаберг қаласында дүниеге келген, онда оның әкесі мектеп мұғалімі болған. 1682 жылы ол Герадағы гимназияға, ал үш жылдан кейін Виттенберг университетіне түсті. Ол теология мен тарихты жан-жақты зерттеді, сосын Филипп Якоб Спенердің, пиетизмнің негізін қалаушының ықпалымен Кведлинбургте тәрбиеші болды. Арнольдтың алғашқы еңбегі «Die Erste Liebe zu Christo» 1696 жылы жарық көрді. Ол 1728 жылға дейін бес рет қайта басылып, оған зор бедел әкелді. Кітабы жарықтанғаннан кейін бір жыл өткен соң, ол Гизен қаласына шіркеу тарихының профессоры болып шақырылды. Ол академиялық саясат пен академиялық өмірді соншалықты ұнатпағандықтан, 1698 жылы қызметтен кетіп, Виттенбергке оралды. Келесі жылы Арнольд өзінің ең ірі еңбегін жариялауға кірісті, «Kirchen und Ketzer Historie Unpartheyische» («Шіркеу мен ерестіктердің бейтарап тарихы») атты екі томдық еңбегін, онда кейбір адамдар оның ереске, әсіресе дін қызметкерлеріне қарағанда, көбірек симпатия танытқанын айтты (см. Отто Пфлейдерер, Теологияның дамуы, 277 б.). Бұл кітапты Толстой («Құдай Патшалығы - сенің ішіңде», III тарау) «ерекше, бірақ көпшілікке беймәлім» деп сипаттаған. 1701 жылы Себастьян Петзольд баспасының голланд тіліндегі нұсқасы жарық көрді, онда Ромейн де Хооге салған еретиктердің портреттері болды. Шіркеу тарихының осы маңызды қайта қаралымында Арнольд ең өткір сын-пікірін оларға білдірді, олар діни айырмашылықтардың нақты себептерін түсінуге тырысудың орнына, терең бейтараптылықтан және апологетикалық «ортодоксалды» тарихты жазуға ұмтылды. Оның пікірінше, «ерескеушілік жасау» әдетте, ерекше ойшылдарды нақты айыптау емес, биліктегілердің қорғаныс реакциясы болды. Ол шіркеу тарихындағы ең үлкен апаттың төртінші ғасырда Рим императоры Константиннің оны қабылдауы және дәстүрлі дін ретінде орнатуы екенін ойлады. Арнольд түрлі «еретиктерге» ерекше симпатия танытты. Бұл «бейтарап тарих» неміс ағартушылығына үлкен әсер етті және Лео Толстойдан басқа Иоганн Вольфганг Гёте сияқты ойшылдардың мақұлдауына ие болды. Оның келесі еңбегі «Geheimniss der göttlichen Sophia» оның мистиканың бір түрін дамытқанын көрсетті, онда даналықтың әйел бейнесі (софия) құдайлық түрі ретінде бейнеленген. Бірақ көп ұзамай оның үйленуі және пасторлық қызметке қабылдануы оның көзқарастарында күрт өзгеріс болды, содан кейін ол практикалық теология бойынша бірқатар маңызды еңбектер жариялады. Ол терең білімді және белгілі пиетист лютеран болды, кең ауқымды ықпалға ие болды және кем дегенде ерте мансабында өз заманының қатал шіркеулік құрылымдарына қарсы радикалды пиетист болды. Арнольдтың қасиетті өлеңдері лютеран шіркеуінің әнұрандар қазынасына үлкен үлес қосты, ал оның бір өлеңін Иоганн Себастьян Бах («Vergiss mein nicht», BWV 505) қолданды.

Arnold was born at Annaberg in Saxony, Germany, where his father was schoolmaster. In 1682, he went to the Gymnasium at Gera and three years later to the University of Wittenberg. He made a special study of theology and history, and afterwards, through the influence of Philip Jacob Spener, the father of pietism, became tutor in Quedlinburg. Arnold's first work, Die Erste Liebe zu Christo, appeared in 1696. It went through five editions before 1728 and gained him a high reputation. In the year after its publication, he was invited to Gießen as professor of church history. He disliked academic politics and academic life so much that he resigned in 1698, and returned to Wittenberg. The next year, Arnold began to publish his largest work, his Kirchen und Ketzer Historie Unpartheyische ("Impartial History of the Church and of Heresy"), two volumes in which some thought he showed more sympathy towards heresy than towards any established Church, or especially the clergy (cf. Otto Pfleiderer, Development of Theology, p. 277). The book was described by Tolstoy (The Kingdom of God Is Within You, chap, III.) as "remarkable, although little known". A Dutch edition was published in 1701 by Sebastiaan Petzold, containing portraits of heretic figures, etched by Romeyn de Hooghe. In this major revision of church history, Arnold directed his sharpest criticism against those who wrote deeply biased apologetic "orthodox" histories instead of trying to understand where substantial religious differences actually came from. In his view, "heresy making" was usually the defensive reaction of those in authority, rather than a true indictment of unconventional thinkers. He thought that the worst calamity in Church history was its establishment as the accepted and orthodox faith by the Roman Emperor Constantine in the fourth century. Arnold evinced a remarkable sympathy for a huge variety of "heretics." This "impartial history" exercised a wide influence on the German Enlightenment and won approval from such thinkers as Johann Wolfgang Goethe in addition to Leo Tolstoy. His next work, Geheimniss der göttlichen Sophia, showed that he had developed a form of mysticism including a female image of wisdom (sophia) as a kind of divinity. Soon afterwards, however, his marriage and his acceptance of a pastorate marked a sharp change of views, and he produced a number of noteworthy works on practical theology. He was a thoroughly learned and prominent Pietist Lutheran, with a wide range of influence, and at least in his early career a radical Pietist, vehemently opposed to the unbending ecclesiastical structures of his time. Arnold's sacred poems also made a substantial contribution to the treasury of hymns within the Lutheran church, and a poem of his was used by Johann Sebastian Bach ("Vergiss mein nicht", BWV 505).