Кіріспе

Камерундағы этникалық топ Дуалалар (немесе Савалар) – Камерунның банту этносы. Олар негізінен Камерунның жағалау және оңтүстік-батыс аймақтарында қоныстанған және Камерунның савабанту немесе «жағалау халқының» бір бөлігін құрайды. Дуалалар неміс және француз отаршылдық саясатын ынталы түрде қабылдады. 1914 жылға дейін неміс тілінде сөйлейтін африкалықтардың саны Германияның Орталық Африкадағы колонияларында артты. 1884 жылы Дуала басшылығы тайпаны неміс үкіметінің билігіне өткізді. Көптегендері протестантизм дініне көшті және неміс үлгісінде білім алды. Отарлық шенеуніктер мен кәсіпкерлер оларды Африкадағы неміс мемлекеттік органдары мен фирмаларындағы арзан кеңсе қызметкерлері ретінде жақсы көретін. Дуалалар еуропалықтармен ұзақ байланыста болғандықтан, білім деңгейінің жоғары болуы және ғасырлар бойы құл саудасы мен жер иелену арқылы жинаған байлығының нәтижесінде Камерун тарихында маңызды рөл атқарды. Дуалалар Камерунның жағалау аймағындағы бірнеше этникалық топтармен (немесе тайпалармен) байланысты, олармен ортақ дәстүрлі тегін, сондай-ақ ұқсас тарихы мен мәдениетін бөліседі. Оларға эводи, бодиман, понго, баколе, бакури (немесе кве), бамбоко, исбу (исуу немесе бимбиан), лимба (немесе малимба), мунго, вовеа және ороко (немесе балондо) жатады, олар көбінесе САВА ХАЛҚЫ деп аталады. Криби аймағындағы батангаларды да бұл тізімге қосуға болады, өйткені олар өздерін Мбедидің ұрпақтары деп есептейді және олардың тілі мен малимба тілі арасында белгілі бір деңгейде өзара түсіністік бар екенін хабарлайды. Сонымен қатар, ороко тілі дуала тіліне жатады және дуала тілінің бірі болып табылатын баквери (мокпве) тілімен тығыз байланысты. Осылайша, Кунду, Лю, Мбонге, Экомбе, Лондо ба Нанга, Лондо ба Дико, Нголо, Бима, Танга және Коко – дуала (сава) халқы. Дуалалар тарихи тұрғыдан басқаларына үстемдік етті, ал осы басқа топтардың барлығы олармен туыстық байланыста екенін жариялайды. Сонымен қатар, Дуаламен мәдени және тарихи жағынан байланысы бар Балонг, Бакосси және т.б. сияқты көптеген басқа жағалаулық этникалық топтар Дуаланың ықпалында және олардың көпшілігі белгілі бір дәрежеде дуала тілінде сөйлейді. Дуала тілін Бакоко халқының көп бөлігі де қолданады. «Дуала» сөзі дуаланың «нағыз» өкілдеріне немесе дуалаға ұқсас тайпалардың барлық жиынтығына, тіпті «дуаладанған» Бакоко немесе Маненгуба тайпаларына қатысты болуы мүмкін.

Халықтың алғашқы көші-қоны

Дуаланың ерте тарихы тек ауызша дәстүрлер арқылы болжауға болады. Дуалалар өз тегін Мбеди есімді адамға дейін жегізеді, ол қазіргі Габон немесе Конго Республикасындағы Бакота аймағында өмір сүрген. Оның ұлдары, Евале мен Дибомбо, солтүстікке көшіп, Дибамба өзені бойындағы Питти деген жерге жетті. Сол жерде бауырластар дауласып, жолдары айырылды. Евале ізбасарларымен Дибамбаның сағасына, содан кейін солтүстік-батысқа қарай, Вури өзенінің шығыс жағалауына көшті. Ал Дибомбо мен серіктері оңтүстік-шығысқа қарай Санага өзеніне көшіп, кейбіреулері Дибомбомен бірге өзен ағысымен жоғары, ал басқалары Элимбе есімді адаммен бірге төмен қарай жылжыды. Евале халқы Дуала, ал Дибомбо халқы Лимба болып қалыптасты. Дуала дәстүрлеріне қарағанда, Дуала келген кезде Бакоко және Басса этностары Вури сағасын мекендеген. Дуала оларды ішкі аймаққа ығыстырды, бұл шамамен 17 немесе 18 ғасырдың басында болған.

Ерте тарих

Дуалалар 16-шы ғасырға қарай Камерун жағалауындағы жетекші саудагерлер ретінде қалыптасты, бірақ Исубу мен Лимбалар да көп артта қалмады. Дуаланың алғашқы саудагерлері, әдетте, басшылар немесе әкімдер болды. Дуалалар ұзақ жылдар бойы құлдарды ұстап, сауда жасады, олар жекелеген елді мекендерде тұрып, егіншілік сияқты қара жұмыстар атқарды. Бірақ құл иелері құлдарын тек басқа дуалаларға ғана сата алатын, сондай-ақ құл иелері құлдарының қарыздарын төлеуге және олардың некелерін ұйымдастыруға жауапты болды. Еуропалықтар мұндай үлкен сұраныс жасағандықтан, бұл дәстүрлер өзгерді. Дуаланың негізгі ауылдары жақын арада дамып, сол жерде тұратын халықтың құрметіне Douala деген қалашыққа айналды. Жағалаудағы дуалалар Бакури, Мунго, Басса және Бакоко сияқты ішкі аймақтардан тауарлар мен құлдарды сатып алатын. Олар осы тұлғаларды (соның ішінде құлдарды) еуропалықтарға, көбінесе кемелерінде (кейіннен материктегі фабрикаларда немесе дүкендерде) сататын. Ал еуропалықтар оларға спирт, оқ-дәрі, қару, айна, аяқ киім, мата және құрал-саймандар ұсынды. Белл әулетінен шыққан Ндумба Лобе 19-шы ғасырда өзін Белл патшасы ретінде бекітті. Оған қарсы басқа да тайпа басшылары күресті, соның ішінде 1814 жылы өзін Аква патшасы (Нгандо Мпондо) деп жариялаған, Аквадан бөлінген Дейдо тайпасының патшасы Дейдо (Джим Эквалла) және Бонаберидің принці Лок Присо (Кум'а Мбаппе). 19-шы ғасырдың ортасына қарай британдықтар Дуаламен саудада жетекшілік етті. Бұл құлдықты жою қозғалысымен бірге жүрді, және Король Гвинея шығанағында құлдықты тоқтату үшін саудагерлерді пайдаланды. 1840 жылдың 10 маусымы мен 1841 жылдың 7 мамырында Аква мен Белл құлдыққа қарсы келісімдерге қол қойды. Оларға еуропалықтар жыл сайын спирт, қару, мата және басқа да тауарлар сыйлады. Сонымен қатар, билеушілер британдықтардың қас жауындай санайтын әдеттерді, мысалы, бас әміршінің қайтысынан кейін оның әйелдерін құрбандыққа шалуды тыйым салды. Британдықтар Дуаланы өздерінің өркениеттік көзқарастарына сәйкес келтіруді қалады. Ол үшін оларды батыс білімімен тәрбиелеп, христиан дініне өткізу қажет болды. Альфред Сакер 1845 жылы Дуала қаласында миссионерлік орталық ашты. 1875 жылға қарай Дуала мен басқа да елді мекендерде көптеген миссионерлік орталықтар мен мектептер ашылды. Алғашқы миссионерлер дуала тілін үйреніп, оны жазу жүйесін ойлап тапты, себебі Киелі кітапты аудару олардың басты міндеттерінің бірі болды. Осы кезде Камерундық пиджин ағылшын тілі дами бастады. Сауда Дуала қоғамын түбірімен өзгертті. Еуропалық тауарлар мәртебелі символға айналды, ал кейбір билеушілер батыс саудагерлері мен миссионерлерін кеңесшілер етіп тағайындады. Дуаланың көп бөлігі жаңа сауда арқасында байыды, ал байлар мен кедейлер арасында шиеленіс туды. Жағалаудағы топтар арасында, тіпті туыс елді мекендер арасында да бәсекелестік күшейді. Саудагерлер бұл жағдайды пайдаланып, 1860 жылдан бастап неміс, француз және испан саудагерлері байланыс орнатып, британдық монополияны әлсіретті. Дуала Вури сағасы арқылы саудаға басымдық танытты. Шетелдік саудагерлердің қаупіне қарсы британиялықтар Дуала патшаларын британдықтардың билігіне өтуге мәжбүрледі. 1879 жылы Аква патшасы осындай өтініш жіберді, ал 1881 жылы Белл патшасы да соған ілесіп кетті (кейбір тарихшылар бұл құжаттар жалған деп санайды). Лимба патшасының барлық аймақтарын француздарға бергеннен кейін, британдық саудагерлер Дуала аумақтарын Корольдікке қосудың қажеттілігін айтты. Бірақ 1884 жылдың шілдесінде неміс саяхатшысы Густав Нахтигал Аква, Белл және Дейдо патшаларымен жерді беру туралы келісімдерге қол қойып, төңкеріс жасады. Британдықтар кешігіп келді, және 1885 жылдың 28 наурызында Виктория Германияға берілді.

Германия әкімшілігі

Аннексиядан кейін неміс үкімшілігіне қарсылық күш алды. Принц Лок Призо бұрынғысынша британдықтарды жақтады және 1884 жылдың желтоқсан айында көтеріліс ұйымдастырды. Осы кезеңде король Белл өз халқына қарсы тұрды, олардың көпшілігі неміс үкімшілігіне қарсы болғандықтан. Содан кейін Белл Дуала соғысында басқа Дуала басшыларымен бетпе-бет келді, бұл соғыс Бонабери Дуаланың өлтірілуі және Беллдің басқа тармақтармен кірісін бөлісуден бас тартуына байланысты болды. Германия азаматының қаза болғаннан кейін қақтығыс тоқтатылды. Белл аман қалды, бірақ оның билігі күрт азайды. Дуала ешқашан бір патшаның билігін қабылдамайтынын түсінген немістер, бәсекелестерді бірін-біріне қарсы пайдаланды. Олар күшті Аква патшасына қарсы тұру үшін әлсіз Белл патшасын қолдады. Немістер бастапқыда Дуала қаласынан, оны Камерунштадт деп атаған, бірақ 1901 жылы астанасын Бакуэри халқының Буэа елді мекеніне көшірді. Батыс елдерімен жылдар бойы байланыста болу және сауаттылық деңгейінің жоғары болуы сауатты жоғары топтың – кеңсе қызметкерлері, шаруалар және саудагерлердің қалыптасуына мүмкіндік берді. Бұл топ еуропалық заңдар мен келісімдерді жақсы білді, бұл оларға Германияның отаршылдық үкіметіне наразылықтар, сот процестері және арнайы мүдделі топтар арқылы жағымсыз немесе әділетсіз саясатқа қарсы қысым жасауға мүмкіндік берді. Мұндай наразылықтардың бірі 1910 жылы басталды, осы кезде неміс әкімшілігі жаңа салымын енгізді, Дуала қалашығындағы жерлерді тартып алуға тырысты, содан кейін жергілікті халықты қаладан толығымен шығаруға әрекеттенді. Патша Беллдің мұрагері, король Рудольф Дуала Манга Белл қарсылықты күшейту үшін аралдық топтардың басшыларына елшілер жіберді. Дуала Манга Беллдің көптеген одақтастары болды. Камерун патшалары бірігіп тұрды. Патша Беллдің ең жақын одақтасы, туысы және досы – немістер қудалаған кезде оның қабылдаған Еканджум Жозеф патшасы болды. Соңғы патша өмірінің соңына дейін немiс әкімшілігімен ынтымақтастық жасаудан бас тартты, оған сенімсіздік білдірді. Немістер Бамумнан Ибрагим Нджоя оларға ақпарат берген деп болжады, ал Белл мен оның серіктестері 1914 жылы мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін жазаланды.

Ұлыбритания мен Франция әкімшілігі

1918 жылы Германия Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліп, оның отарлары Ұлттар Лигасының мандатына айналды. Франция Дуала аумақтарының жаңа қамқоршысы болды. Дуала гүлденуін жалғастырды. Француздар патшаларын биліктен шеттетуіне қарамастан, 1930 жылдары этникалық топтың 15 000-20 000 мүшесінің шамамен жартысы маңызды саудагерлер, плантациялардың басқарушылары немесе иелері, басшылар немесе мемлекеттік қызметкерлер болып табысты. Қалғандары балықшылар мен фермерлер еді. 1940 жылдары көптеген дуалалар құрылысшылар ретінде танымал болды, сонымен қатар Дуала мен Викторияның өсіп келе жатқан қалаларына қызмет көрсетті. Жаңа отаршылар немістердің ынтымақтаспаған билеушілерін қуу және плантациялар үшін жұмысшыларды жұмысқа алу саясатын сақтады. Адамдар еңбекке тартылудан қашу үшін айып төлеуге мүмкіндік алды, бірақ бұл бай аудандардан жұмысшылардың жетіспеушілігіне әкелді. Сондықтан француздар ішкі аймақтан келген адамдарды жағалауға көшіріп, плантацияларда жұмыс істеуге шақырды (Дуала басшыларының ықпалынан алыс). Бұл көшіп келгендердің көпшілігі бамилекелер еді. Уақыт өте келе жаңа келгендер саны және экономикалық тұрғыдан үстемдікке ие болды, бұл жергілікті тұрғындармен этникалық шиеленістерге әкелді. 1930 жылдардың басында Дуалалар өздерінің атымен аталатын қалада азшылыққа айналды. 19 желтоқсан 1929 жылы төрт басты басшы Камерунның тәуелсіздігін сұрап, Ұлттар Лигасына петиция жіберді. Бірақ олардың ең басты мәселесі – Дуаланың тартылып алынған жерлерін қайтару еді. Бұл мәселе 1925 жылы француздар немістердің иеленгенінен кейін Джосс платосындағы жерлерді сатқанда шиеленіске ұшырады. Белл кланының қысымына жауап ретінде француздар өтемақы ретінде басқа аумақ ұсынды. Беллдер бастапқыда бас тартты, бірақ Ұлы депрессия оларды француздық ұсынысты қабылдауға итермеледі. Беллдер Бали ауданында жер алды, ал француздар Аква немесе Дейдо кландарының иелігіне тиіс емес екенін уәделеді. 1930 жылдардың соңында Александр Дуала Манга Белл Дуаланың ресми емес басшысы ретінде көзге түсті. 1937 жылы француздар Дуалаларды Аква қаласынан (Дуаланың бір бөлігі) қуғынға салды, бірақ оларға жерді меншігінде ұстауға рұқсат берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде француздар мен британдықтар ақ нәсілділерге тиесілі плантацияларды жақтады, ал көптеген Дуала фермалары пайдасыз болды. Осы уақытта Камерунның басқа этникалық топтары білім беру және батыстық мәдениетке бейімделуде Дуаладан оқпандады. Соғыс аяқталғаннан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы Африканың отарсыздануын бастады. Дуала осы процесте маңызды рөл атқарды. Мысалы, көптеген Дуалалар Камерунның тәуелсіздігін жақтаған Камерун халқының одағы (UPC) партиясын құрғанда қолдады. Дуаланың негізін қалаушылары немесе маңызды қолдауы бар басқа партиялар – Камерун демократиялық блогы (BDC) және Ұлттық әрекет (AN).

География

Дуалалар негізінен Камерунның Литораль провинциясының Моунго, Нкам және Вури бөлімдерінде шоғырланған. Олардың елді мекендері көбінесе жағалау бойында немесе жағалаудан ішке қарай орналасқан. Вури, Мунго және Дибамба өзендері құятын Вури сағасы – Дуала халқының орталығы болып табылады. Дуаланың дәстүрлі астанасы – Дуала қаласы, және көптеген дуалалар осы қаланың өзінде және айналасында тұрады, бірақ бүгінде ол бүкіл Камерунның әртүрлілігін көрсетеді.

Мәдениет

Дуалалар қазіргі уақытта қалалық және ауылдық болып бөлінеді. Қала тұрғындары, әсіресе Дуаланың өзі, түрлі білікті және білікті емес кәсіптермен айналысып, күнкөріс табады. Көптеген дуалалар қаланың бір бөлігіне иелік етеді, бұл оларға жалға алудан және дамудан табыс табуға мүмкіндік береді. Ал ауылдық дуалалар балықшылар мен фермерлер болып жұмыс істейді, көбінесе тек күн көрісін қамтамасыз етеді. Балық аулау – басты кәсіп. Дәстүрлі дуала қоғамы үш топқа бөлінген. Ең жоғарыда толық жер иелігі құқығына ие болған дуалалар – вонджалар тұрды. Келесі топқа дуала емес халықтар немесе құлдардың ұрпақтары – ваджилилер кірді. Соңында, құлдар – вакомилер төменгі сатыда болды. Бұрын басшылар мен ағалар осы иерархияның төбесінде тұрған, бірақ бүгінде олардың өздеріне жеке билік өте аз. Олардың көпшілігі мүлікке ие және мұрагерлікпен келген байлыққа кенелуде. Ақсақалдар кеңесі мен құпия қоғамдар қауымдастықтарға маңызды мәселелерді шешуге көмектеседі.

Тіл

Дуала тілі – банту тобына жататын тіл, басқа дуала тілдерімен тығыз байланысты, оның ішінде Малимба тілін қамтитын диалектілік континуум. Дуала – Нигер-Конго тілдер отбасының бір бөлігі. Дуала, көбінесе ерте миссионерлердің таратуының арқасында, сауда тілі ретінде қолданылады. Бұл көршілес Вовеа тайпасы үшін ерекше маңызды, олардың көпшілігі өз ана тілінің орнына дуала тілінде сөйлейді, сондай-ақ Исубу тайпасының көпшілігі дуала тілінде еркін сөйлейді. Одан бөлек, мектепке барған немесе қалалық жерде тұратын адамдар көбінесе француз тілінде сөйлейді, бірақ тарихи кезеңдерде ағылшын және неміс тілдері де кең таралған. Дуала халқының арасында сауаттылық деңгейі салыстырмалы түрде жоғары, бірақ бұл көбінесе еуропалық тілдерді оқу және жазу қабілетіне байланысты. Неміс кезеңіне дейін дуала еркектері хабар тарату үшін қашықтықтан кодталған хабарларды барабанға түйіп жіберу арқылы «барабан тілін» қолданған.

Неке және туыстық қатынастар

Дуалаларда мұра атадан беріледі; әкесі қайтыс болған кезде оның мүлігі еркек балалары арасында бөліседі. Дуалалар дәстүрлі түрде көп әйел алушы еді, бірақ христиан дінінің таралуымен бұл салты азайып барады.

Дін

Дуалалар 1930 жылдан бері көбінесе христиан дініне өткен. Евангелистік ағымдар басым, әсіресе баптист шіркеуі. Дегенмен, христиан дініне дейінгі ата-бабаларға табыну қалдықтары әлі де сақталып келеді. Теңіз жағасындағы халықтарға тән болғандай, теңіз де осы сенімде маңызды рөл атқарады. Мысалы, дуалалар өз ата-бабаларының теңізде мекендегенін сенеді. Осы көзқарас бойынша, судың жартылай адам-жануар рухтары – Миенгу (жекеше: Дженгу) суларда өмір сүріп, құдайға сыйынғандар мен Құдайдың арасында делдалдық қызмет атқарады. Жыл сайын өткізілетін дәстүрлі мерекелер – осы дәстүрлі сенімдердің қазіргі замандағы ең айқын көрінісі болып табылады.

Спорт

Дуала халқы үшін пирог жарыстары дәстүрлі түрде ең маңызды спорт түрі болып келген. Бұл спорт неміс отаршылдық кезеңінде өркендеп, ұйымдастырушылар жыл сайын 27 қаңтарда (Кайзердің туған күні) жарыстар өткізген. Француз билігі тұсында жарыстар жарты жылда екі рет – 14 шілдеде (Бастилия күні) және 11 қарашада (Соғыс тоқтаған күні) ұйымдастырылды. Дуаланың жарысқа арналған пирогы 20–28 метр ұзындықта, кілі жоқ және мұқият ою-өрнектермен безендірілген қайық мұрыннан тұрады. Әр пирогты 40–50 каноэші, көбінесе балық аулаумен айналысатын ерлер басқарады. Бұрын, болашақты болжу үшін осы жарыстардың нәтижелерін болжаушылар пайдаланған, бірақ қазір оның орнына христиан дін қызметкері төрағалық етеді. 1930 жылдардың соңына дейін Джебале аралындағы бір отбасы Миенгу су перілерін шақырып, сүйікті қатысушыларға көмектесе алатындарын айтқан. 1930 жылдардан бастап футбол басқа спорт түрлерін танымалдылығымен басып өтті.

Мекемелер

Ассамблеялар, құпия қоғамдар және басқа да топтар Дуала халқын біріктіруде маңызды рөл атқарады, оларға мақсаттар қоюға көмектеседі және ортақ мәселелерді шешуге арналған аламатты ұсынады. Олардың ең бастысы – Нгондо, маңызды басшылардың жиналысы. Тағы бір мысалы – муемба (көпше түрі: миемба), белгілі бір жас топтарына немесе тайпалық рулық топтарына жататын барлық Дуалалардың біріккен тобы. Миемба өз мүшелеріне байланыс орнатуға және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. Басқа құпия қоғамдарға Эконголо, Дженгу, Лосанго және Мунджи кіреді.

Жіктеу

Дуалалар тіл және тегі бойынша банту тайпасына жатады. Нақтырақ айтқанда, олар Камерунның жағалау халықтары – савалардың құрамына кіреді.