Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Камерун этносы
Cameroonian ethnic group
Субу (исубу, исуву, бимбиан) – Камерунның жағалауының бір бөлігін мекендейтін банту этносы. Олар Камерунның сава этностарының құрамына кіреді. Еуропалықтармен алғашқы байланыс жасаған камерундық халықтың бірі олар болды және екі ғасырдан астам уақыт бойы ықпалды саудагерлер мен делдалдарға айналды. Бимбия патшалары Вильгельм I және Жас Вильгельм билігінде исубулар Бимбия мемлекетін құрды.
The Subu (Isubu, Isuwu, Bimbians) are a Bantu ethnic group who inhabit part of the coast of Cameroon. Along with other coastal peoples, they belong to Cameroon's Sawa ethnic groups. They were one of the earliest Cameroonian peoples to make contact with Europeans, and over two centuries, they became influential traders and middlemen. Under the kings William I of Bimbia and Young King William, the Isubu formed a state called Bimbia.
Халықтың алғашқы көші-қоны
Исубу этносының басты ауызша тарихы бойынша, олар Камерун тауының оңтүстік-батысындағы Мбоко аймағынан бастау алады. Дәстүр бойынша, олар Исуву на Монанганың басшылығымен Вури сағасының батыс жағалауына көшіп келген. Исуву ұрпағы Мбимби патша болған кезде, халық өз жерлерін Бимбия деп атауды бастады.
The predominant Isubu oral history holds that the ethnic group hails from Mboko, the area southwest of Mount Cameroon. Tradition makes them the descendants of Isuwu na Monanga, who led their migration to the west bank of the Wouri estuary. When a descendant of Isuwu named Mbimbi became king, the people began to refer to their territories as Bimbia.
Бимбия патшалығы
Португалиялық саудагерлер 1472 жылы Вури сағасына жетті. Келесі онжылдықтарда еуропалықтар өзен сағасын және оны толықтыратын өзендерді зерттеуге, сондай-ақ сауда бекеттерін құруға келді. Исубу тайпасы өзіне аралық делдал ретіндегі рөлді қалыптастырды, ішкі аймақтан келетін піл сүйегі, кола жаңғағы және бұрышты саудалап тұрды. Бірақ, ең маңызды тауары – құлдар еді, олардың көпшілігі жақын орналасқан Анобон, Фернандо По, Принсипи және Сан-Томе аралдарындағы плантацияларға жіберілді. 16 ғасырда Исубу тайпасы саудада Дуаладан кейін екінші орынды иеленді. Исубу саудагерлерінің алғашқылары, әдетте, басшылар немесе ауыл ақсақалдары болды. Исубу тайпасының негізгі қонысы – Бимбия тез өркендеді. Еуропалық саудагерлер өздерінің қарсыластарына қарсы дос басшыларды қолдауға тырысып, оларды «патша», «ханзада» немесе «басшы» сияқты лауазымдармен құрметтеді. Биль есімді Исубу басшысы Вильгельм патша атымен Исубу тайпасын басқарды, бірақ Диколо ауылының Дик Мерчант және басқа басшылар оның үстемдігіне қарсы шықты. 19 ғасырдың ортасына қарай британдық саудагерлер аймақтағы еуропалықтардың басты күшіне айналды, ал монархия оларды Гвинея шығанағындағы құл саудасын тоқтату үшін пайдаланды. 1844 және 1848 жылдары Вильгельм патша құлдыққа қарсы шарттарға қол қойды. Оның орнына саудагерлер оған жыл сайын алкоголь, қару-жарақ, мата және басқа да тауарлар сыйлады. Вильгельмнің қолдауымен Бимбия босатылған құлдар мен заңсыз саудадан қашқандарға пана болды, бұл осылай көп жылдар бойы жалғасты. Британдықтар Бимбия халқын білім беруге және христиан дініне өткізуге тырысты. Вильгельм патша алғашқы миссионерлерді қабылдамады, себебі олардың дұға етуге талап етуімен және көп әйел алуға қарсы болуымен келіспеді. Алайда, 1844 жылы Джозеф Меррик Вильгельмді Бимбияда шіркеу мен мектеп ашуға көндірді. 1858 жылы испандықтар Фернандо Подағы протестант миссионерлерін қуды. Вильгельм патша жерінің бір бөлігін миссионер Альфред Сакерге сатты, ол кейін Викторияны (қазіргі Лимбе) құрды. 1875 жылға қарай Викторияда және басқа да елді мекендерде көптеген миссионерлік орталықтар мен мектептер ашылды. Виктория бостандыққа шыққан құлдардың, Камерундық жұмысшылардың және түрлі жағалау топтарынан христиан дініне өткен Камерундықтардың қосылған жеріне айналды. Осы кезде Камерундық пиджин ағылшын тілі дами бастады. Еуропалық сауда Исубу қоғамын түбірімен өзгертті. Еуропалық тауарлар мәртебелік белгіге айналды, ал кейбір билеушілер батыс саудагерлері мен миссионерлерін кеңесшілер етіп тағайындады. Көптеген Исубу тайпасының өкілдері байып, таптық шиеленістерге әкелді. Жағалаудағы топтар арасында, тіпті туыс елді мекендер арасында да бәсекелестік күшейді. 1855 және 1879 жылдар аралығында Исубу тайпасы өзінің ішкі және басқа тайпалармен кем дегенде төрт рет қақтығысқа түсті. Саудагерлер осы жағдайды пайдаланып, 1860 жылдан бастап неміс, француз және испан саудагерлері байланыс орнатып, британдық монополияны әлсіретті. Дуала Вури сағасы арқылы саудаға басымдық алды, ал Исубу тайпасының күші әлсіреп қалды. 1878 жылы әкесінен кейін билікке келген жас Вильгельм патшаның күші жоқ еді.
Portuguese traders reached the Wouri estuary in 1472. Over the next few decades, more Europeans came to explore the estuary and the rivers that feed it, and to establish trading posts. The Isubu carved out a role for themselves as middlemen, trading ivory, kola nuts, and peppers from the interior. However, a major commodity was slaves, most bound for plantations on nearby islands such as Annobón, Fernando Po, Príncipe, and São Tomé. By the 16th century, the Isubu were second only to the Duala in trade. The earliest Isubu merchants were likely chiefs or headmen. Bimbia, the primary Isubu settlement, grew quickly. European traders did their best to support friendly chiefs against their rivals, adulating them with titles such as King, Prince, or Chief. An Isubu chief named Bile became leader of the Isubu as King William, although Dick Merchant of Dikolo village and other chiefs eventually opposed his dominance. British traders became the dominant European presence in the region by the mid 19th century, and the Crown used them to enforce abolition of the slave trade in the Gulf of Guinea. In 1844 and 1848, King William signed anti slavery treaties. In exchange, the traders provided him with annual gifts of alcohol, guns, textiles, and other goods. With William's blessing, Bimbia became a haven for repatriated slaves and escapees from the illicit trade, which continued for many more years. The British also endeavored to educate and Christianise the Bimbians. King William rebuffed the earliest missionaries because he did not agree with their insistence on prayer and opposition to polygamy. In 1844, however, Joseph Merrick convinced William to let him open a church and school in Bimbia. In 1858, the Spanish ousted Protestant missionaries from their base at Fernando Po. King William sold a portion of his domains to the missionary Alfred Saker, who then founded Victoria (today known as Limbe). By 1875, numerous missions and schools sprung up in Victoria and other settlements. Victoria came to be a mixture of freed slaves, working Cameroonians, and Christianised Cameroonians from the various coastal groups. Cameroonian Pidgin English began to develop at this time. Isubu society was changed fundamentally by the European trade. European goods became status symbols, and some rulers appointed Western traders and missionaries as advisors. Large numbers of Isubu grew wealthy, leading to rising class tensions. Competition escalated between coastal groups and even between related settlements. Between 1855 and 1879, the Isubu alone engaged in at least four conflicts, both internal and with rival ethnic groups. Traders exploited this atmosphere, and beginning in 1860, German, French, and Spanish merchants had established contacts and weakened the British monopoly. The Duala had gained a virtual hegemony over trade through the Wouri estuary, and the Isubu had little power left. Young King William was virtually powerless when he succeeded his father in 1878.
Германия әкімшілігі
1884 жылдың шілдесінде Густав Начталь Исубу жерін Германия империясына қосып алды. Жағалау аймағы жаңа колонияның орталығына айналды, бірақ Бимбия мен Исубу жерлері өзінің шарықталу шағын өткізіп алған еді. Германияның құрлыққа келгенімен, жағалаудағы халықтардың саудадағы монополиясы аяқталды. Батыс елдерімен жылдар бойы байланыста болғандықтан және жоғары сауаттылық деңгейінің арқасында Виктория мен Буэада сауатты Исубу клерктері, фермерлер және саудагерлерден құралған әлеуметтік топ қалыптасты. Бұл топ еуропалық заңдар мен келісімдерді жақсы білгендіктен, Германияның отаршылдық үкіметіне петициялар, сот процестері және мүдделік топтар арқылы ұнамайтын немесе әділетсіз саясатқа қарсы тұру үшін қысым жасауға мүмкіндік алды.
In July 1884, the Isubu found themselves part of the German Empire after annexation by Gustav Nachtigal. Coastal territory became the heart of the new colony, but Bimbia and the Isubu lands had already passed their prime. German arrival on the mainland meant that the coastal peoples' monopoly on trade had ended. Years of contact with Westerners and a high level of literacy had allowed a literate upper class of Isubu clerks, farmers, and traders to emerge in Victoria and Buea. This class were familiar with European law and conventions, which allowed them to pressure the German colonial government with petitions, legal proceedings, and special interest groups to oppose unpopular or unfair policies.
Британдық әкімшілік
1918 жылы Германия Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліп, оның отарлары Ұлттар Лигасының мандатына айналды. Британдықтар Исубу жерлерінің жаңа отаршыл билеушілеріне айналды. Ұлыбритания Камерунның бөлігін көршілес Нигерия колониясымен біріктіріп, жаңа провинцияның астанасын Буэа қаласына орнатты. Британдықтар жанама басқару саясатын жүргізіп, Буэа мен Викториядағы Бакури және Исубу басшыларына кеңірек өкілеттік берді. Виктория басшысы Манга Уильямс Нигерияның шығыс жиналысына екі өкілдің бірі болды. Оның орнын тағы бір Исубу, Джон Манга Уильямс басты.
In 1918, Germany lost World War I, and her colonies became mandates of the League of Nations. The British became the new colonial rulers of Isubu lands. Great Britain integrated its portion of Cameroon with the neighbouring colony of Nigeria, setting the new province's capital at Buea. The British practiced a policy of indirect rule, entrusting greater powers to Bakweri and Isubu chiefs in Buea and Victoria. Chief Manga Williams of Victoria became one of two representatives to the Nigerian Eastern House of Assembly. He was succeeded by another Isubu, John Manga Williams.
География
Исубулар негізінен Камерунның Оңтүстік-Батыс провинциясының Фако ауданында шоғырланған. Олардың елді мекендері көбінесе жағалау бойында немесе жағалаудан ішке қарай, Лимбеден шығысқа және Дуаладан батысқа қарай орналасқан. Олар Вовеяның шығыс жағалауын мекендейді, ал олардың ең ірі елді мекені – Бимбиа. Лимбе қаласы Исубу және басқа да этникалық топтардың біріктірілген жері.
The Isubu are primarily concentrated in the Fako division of Cameroon's Southwest Province. Their settlements lie largely along the coast or just inland, east of Limbe and west of Douala. They occupy the coast directly east of the Wovea, with their main settlement at Bimbia. The town of Limbe is a mixture of Isubu and other ethnic groups.
Мәдениет
Исубулар бүгінде қалалық және ауылдық болып екіге бөлінеді. Қалаларда тұратындары түрлі білікті және білікті емес жұмыстар арқылы күнкөріс қамтамасыз етеді. Ал ауылдық Исубулар балықшылықпен және фермерлікпен айналысады, көбінесе тек қана күн көрісін қамтамасыз ететін деңгейде.
The Isubu today are divided into the urban and rural. Those who live in the cities earn a living at a number of skilled and unskilled professions. The rural Isubu work as fishermen and farmers, mostly at the subsistence level.
Тіл
Ису – Исубу тілі. Сонымен қатар, көптеген Исубу дуала немесе мокпве тілдерінде сөйлейді, бұл тиісінше дуала және бакури халықтарының тілдері. Ису Нигер-Конго тілдер отбасының банту тобына жатады. Мектепке барған немесе қалалық жерде тұратын адамдар көбінесе еуропалық тілде сөйлейді. Кейбір Исубу үшін бұл француз тілі, ал басқалары үшін – Камерун пиджин ағылшын тілі немесе стандартты ағылшын тілі. Бүгінде ағылшын тілінде өскендердің саны артып келеді және олардың көпшілігі үшін пиджин – ана тілі.
Isu is the Isubu language. In addition, many Isubu speak Duala or Mokpwe, the languages of the Duala and Bakweri respectively. Isu is part of the Bantu group of the Niger–Congo language family. In addition, individuals who have attended school or lived in an urban centre usually speak a European language. For some Isubu, this is French; for others, it is Cameroonian Pidgin English or standard English. A growing number of the Anglophones today grow up with Pidgin as their first tongue.
Дін
Исубулар 1930 жылдардан бері көбінесе христиан дініне өткен. Евангелистік ағымдар басым, әсіресе баптист шіркеуі. Дегенмен, христиандыққа дейінгі ата-бабаларға құлшылық етудің іздері әлі де сақталып қалған.
The Isubu have been mostly Christianized since the 1930s. Evangelical denominations dominate, particularly the Baptist church. Nevertheless, remnants of a pre Christian ancestor worship persist.
Өнер
Исубулар Дуаланың жылдық Нгондо фестиваліне қатысады, бірақ қазір Камерунның барлық жағалау бойындағы халықтар шақырылады. Фестивальдің басты мақсаты – ата-бабалармен байланыс орнату және болашаққа қатысты кеңес пен қорғау тілеу. Мерекелік шараларға қарулы жекпе-жек, сұлулық сайысы, қайықтар жарысы және дәстүрлі күрес кіреді.
The Isubu participate in the annual Ngondo, a traditional festival of the Duala, although today all of Cameroon's coastal peoples are invited. The main focus is on communicating with the ancestors and asking them for guidance and protection for the future. The festivities also include armed combat, beauty pageants, pirogue races, and traditional wrestling.
Жіктеу
Исубулар банту тілінде сөйлейтін және банту тектес халық. Нақтырақ айтқанда, олар Камерунның жағалау халықтары – савалардың құрамына кіреді.
The Isubu are Bantu in language and origin. More narrowly, they fall into the Sawa, or the coastal peoples of Cameroon.