Кіріспе

Георг Лурих (22 сәуір 1876 ж., ескі стиль бойынша 10 сәуір 1876 ж. – 20 қаңтар 1920 ж.) – эстондық грек-рим күресшісі және 20 ғасырдың басындағы күшті адам. Лурих эстондық күрескерлер мен ауыр атлетикашылар Георг Хакеншмидт пен Александр Абергтің де жаттықтырушысы болды.

Ерте өмір

Георг Лури 1876 жылдың 22 сәуірінде Ресей империясының Виру округінің (қазіргі Ляне-Виру округі, Эстония) Вайке-Маарья ауылында дүниеге келді. Ол дүкенші Юри Лури мен Джули (құрметті аты – Руте) отбасының алты баласының екіншісі болды. Этностық тұрғыдан эстондық болғанымен, оның отбасы кейіннен Луррих фамилиясына өтті, себебі олар лютерандық эстондық қауымнан негізінен балтық немістерінен тұратын қауымға ауысты. Луррихтің отбасы неміс қауымының мүшелері балаларына қалалық мектептерде білім беруге қолайлы жағдайлар бар деп санады. Фамилиясын өзгерткеніне қарамастан, Георг көбінесе балтық немістері болған мектептегі сыныптастарынан физикалық және рухани қудалауға ұшырады. Осы жағдай оның дене шынықтырумен айналысуының басты себебі болды. Ол жаттығу әдістерін үйрену үшін неміс тіліндегі кітаптарды оқыды. Лурих ерте жасынан бастап спортпен айналыса бастады. 1894 жылы Таллин қаласындағы Петрдің жаңа мектебін (қазіргі Таллин ғылым орта мектебі) бітіргеннен кейін Санкт-Петербургке сапар шекті, онда поляк жаттықтырушысы, доктор Владслав Краевскийдің жетекшілігімен ауыр атлетика мен күреспен шұғылданды. Лурих Санкт-Петербургтің жазғы бақтарында өнер көрсетіп, жергілікті күрескерлермен жарысты және күшті спортшы Густав Босбергпен бірге түрлі көтеру көрсетулерін жасады. Оның танымалдығы оны кәсіби спортшы мамандығын таңдауға ықпал етті. Лурих ауыр атлетикадан әлемдік рекордтарды орнатқан алғашқы эстондық болды. Эстондық жұртшылық оның жарыстарын асыға күтіп, Лурихтің өз Отанындағы даңқы арта түсті. 1897 жылдан 1898 жылға дейін Лурих Эстонияны аралап, өнер көрсетті және оның жетістіктері Эстонияда жеңіл атлетиканы дамытуға септігін тигізді; ондаған жеңіл атлетика клубтары құрылды. 1896 жылы Лурих 18 жасар отандасы Джордж Хакеншмидтпен танысып, жас жігітті жаттықтыруды бастады. Кейіннен Хакеншмидт ауыр атлетика және күрес саласында өзінің есімін шығарды.

Шетелге саяхат және өлім

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Лурих, достасы және эстондық күрескер Александр Абергпен бірге Америка Құрама Штаттарына барып, американдық көрермендерге өнер көрсетті. Лурих 1913-1917 жылдар аралығында АҚШ-та еркін күрес жарыстарында өнер көрсетті. Лурих 1913 жылы Канзас-Ситиде американдық әлем чемпионы және титул иегері Франк Гочпен күресті, бірақ Гочтың соңғы жекпе-жегінен жеңілді. 1917 жылы Жапония, Қытай және Ресей арқылы елге оралғаннан кейін, олар күзде Эстонияға келді. Олар Таллинн қаласында өткен күрес турниріне қатысты, бірақ неміс әскерлерінің жақындауынан турнир аяқталмай қалды. Екі спортшы Санкт-Петербургке, содан кейін Ресейдің оңтүстігіне барды. Ресей азамат соғысы Санкт-Петербург пен Мәскеудегі жұмысты тоқтатты. Оңтүстік аймақта жағдай жақсырақ болды, себебі ол ақ әскердің бақылауында болды. Бірақ соғыс таралып, олар Ресейдің ішкі аймақтарына қашуға мәжбүр болды. Олар Ресейдің оңтүстігіндегі Армавир ауылында қалды. Олардың бастапқы мақсаты – Қара теңіз арқылы қайықпен Ресейден кету. 1920 жылдың басында Армавирде жағдай күрт өзгерді. Оларды соғыс қамтыды, қала бірнеше рет қолы ауысты, көптеген бейбіт тұрғындар қаза тапты және көптеген жерлеу рәсімдері болды. Жылы қысқа байланысты қызба ауруы (тиф) тарады. Соғыс салдарынан медициналық көмек алу қиын болды. Лурих бірінші болып ауырып, 1920 жылдың 20 қаңтарында қайтыс болды. Аберг те қызбаға шалдықты, бірақ аурудан жеңіп шықты. Алайда ол тым асығып сауығып, пневмонияға шалдығып, 1920 жылдың 15 ақпанында қайтыс болды. Күрескерлер Армавирдегі неміс зиратында бір мазарға жерленді.

Мұра

Георг Лурих 1920 жылы 20 қаңтарда 43 жасында қайтыс болғаннан кейін, көптеген эстондықтар оның жетістіктерін осыншалықты құштарлықпен әсемдеп, Лурихтың аңызы мифологиялық сипатқа ие болды. Эстонияның ауылдық аймақтарында халық әңгімелері кең тарады және Лурих қайтыс болғаннан кейін де жылдар бойы айтылып келеді. Төмендегі үзінді – эстондық автор Калле Вуолайд жазып алған, Эстонияның Väike Maarja тұрғындары арасында танымал болған Георг Лурих туралы халық әңгімесінің мысалы:

"Бір ыстық, күннөлді жаз күні Лурих Väike Maarja-дағы төбеде отырғанда, ыстық оны мазалағандықтан, суыну үшін көлемге қарай бастады. Жүгіріп бара жатып, тасқа тіреліп, тасқа төрт аяғымен құлап түсті. Содан ол тұрып, бұлаққа барып, аяқтары мен қолындарын суға салып, бұлақ суымен шайынып алды. Осылай ол зор күш-қуат алды, аяғын соқтырған тасты алып, картоп сияқты ойнады. Ол тас әлі күнге дейін Väike Maarja ескерткіш төбесінің шетінде, мүкпен жабылған күйінде жатыр деседі." 1912 жылы эстондық мүсінші Амандус Адамсон Лурихтың "Чемпион" атты қола мүсінін жасады, ол 1912 жылғы Париж Олимпиадасының суретшілер конкурсында жеңіске жетті. Лурих сонымен қатар Адамсонның 1922 жылы жасаған "Адамзаттың қақпаларындағы Калевипоег" (эстон тілінде: "Kalevipoeg põrgu väravas") атты гипстен жасалған мүсініне шабыт берді. Лурих бүгінгі күнге дейін Эстониядағы ең сүйікті тұлғалардың бірі болып табылады. Қазір үлкен туристік топтар Aia көшесіндегі Väike Maarja-дағы Лурихтың ескерткіш тасына барып қайтады. Грек-рим күресінен халықаралық Георг Лурих мемориалы 1956 жылдан бері Эстонияда жыл сайын өткізіліп келеді. 2018 жылдың 22 сәуірінде Väike Maarja-да Лурихтың мүсіні ашылды.