Кіріспе

Грамматикалық жағдай

Грамматикада генетив (қысқартылған gen) – әдетте есім болатын сөзді, басқа сөзді, көбінесе есімді өзгертетін грамматикалық жағдай. Осылайша, бір есімнің екінші есімге қатысты атрибутивтік байланысын көрсетеді. Генетив басқа да қатынастарды білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, кейбір етістіктерде генетивте аргументтер болуы мүмкін, сондай-ақ генетивтің туралаушылық сипаттағы қолданыстары да бар (туралаушылық генетивке қараңыз). Генетивтік құрылымға генетив жатады, бірақ ол одан кең ұғым. Өзгертетін есімді генетивке қою – оның бас есіммен байланысты екенін көрсетудің бір жолы, генетивтік құрылымда. Дегенмен, генетивтік құрылымды көрсетудің басқа да тәсілдері бар. Мысалы, көптеген афроазия тілдерінде бас есім (өзгертетін есімнің орнына) конструкциялық жағдайда тұрады. Иелену грамматикалық құрылымдары, оның ішінде иелену жағдайы, генетивтік құрылымның кіші жиыны ретінде қарастырылуы мүмкін. Мысалы, «иттер тобы» деген генетивтік құрылым «иттердің тобы» деген иелену жағдайына ұқсас, бірақ мағынасы толық сәйкес келмейді (солардың екеуі де «ит тобы» дегенмен толық алмастырылмайды, ол генетивтік де, иелену де емес). Қазіргі ағылшын тілі – дәстүрлі генетивке қарағанда иелену жағдайы бар тілдің мысалы. Яғни, қазіргі ағылшын тілінде генетивтік құрылымды иелену жұрнағы «’s» немесе «x of y» сияқты препозициялық генетивтік құрылым арқылы көрсетеді. Алайда, кейбір ерекше ағылшын есімдіктерінде иелену формалары бар, оларды көбінесе генетив ретінде сипаттауға болады (ағылшын иеленуіне қараңыз). Астрономиялық шоқжұлдыздардың атауларында жұлдыз атауларында қолданылатын генетивтік формалар бар, мысалы, Орион шоқжұлдызындағы Минтака жұлдызы (Орионис генетиві) Дельта Орионис немесе 34 Орионис деп те аталады. Генетивтік жағдай көптеген тілдерде бар, соның ішінде албан, араб, армян, баск, дат, голланд, эстон, фин, грузин, неміс, грек, гот, венгр, исланд, ирланд, каннада, латын, латыш, литва, малаялам, непал, румын, санскрит, шотланд гаэль, швед, тамил, телугу, түрік және македондықтан басқа барлық славян тілдерінде.

Ағылшынша

Ежелгі ағылшын тілінде генетивтік жақ болған, ол қазіргі ағылшын тілінде иелік білдіретін '-s' жұрнағы (қазіргі уақытта "саксондық генетив" деп аталады), сондай-ақ оның, олардың сияқты иелік сөздері және бір рет, кейін сияқты сөздер adverbial genitives-тен алынған. (Басқа көне ағылшын жақтары көбінесе толығымен жойылған.) Қазіргі ағылшын тіліндегі иелік формалары әдетте грамматикалық жақ ретінде қарастырылмайды, бірақ оларды кейде генетивтер немесе иелік жаққа жататын деп атайды. '-s' жұрнағының жақ екені жиі жоққа шығарылуының себебі – ол жақ сияқты емес, сөздер арасындағы тәуелділік қатынасын көрсететін қосымша ғана. Мысалы, "патшаның соғысы" деуге болады, сондай-ақ "Франция патшасының соғысы" деуге болады, мұнда иелік жұрнағы толық есім сөз тіркесіне – "Франция патшасына" қосылады, ал жақтар әдетте сөз тіркесінің түбір сөзіне қосылады. Шынайы генетивтік жағы бар тілдерде, мысалы, ежелгі ағылшын тілінде, бұл мысал "þes cynges wyrre of France" – "Франция патшасының соғысы" деп, 's' жұрнағы корольге қосылып берілуі мүмкін.

Фин тіліндегі атаулар мен атаулар

Финн тілдері (фин, эстон және т.б.) жалпылық жағдайға ие. Фин тілінде, негізгі мысал ретінде, жалпылық жағдайы n әрпімен белгіленеді, мысалы, maa – maan "ел – елдің". Дегенмен, түбір өзгеріске ұшырауы мүмкін, соның ішінде қосымша дыбыстардың өзгеруіне және басқа да себептерге байланысты. Мысалы, кейбір сөздердің соңында дауыссыз дыбыстар бар болса, e әрпі қосылады, мысалы, mies – miehen "адам – адамның", ал кейбір, бірақ барлық емес, i әрпімен аяқталатын сөздерде i әрпі e әрпіне ауыстырылады, мысалы, lumi – lumen "қар – қардың". Жалпылық жағдайы жанды және жансыз иеленушілермен кеңінен қолданылады. Жалпылық жағдайға қоса, бір нәрсенің үлкен массаның бір бөлігі екенін білдіру үшін қолданылатын (ta/tä немесе a/ä белгісімен) бөлшектеу жағдайы да бар, мысалы, joukko miehiä "адамдар тобы". Эстон тілінде n жалпылық белгісі фин тілімен салыстырғанда қысқартылған. Осылайша, жалпылық жағдайы әрқашан дауыстымен аяқталады, ал жекеше жалпылық жағдайы кейде (номинативте дауыстымен аяқталатын сөздердің шағын тобында) формасы номинативпен бірдей болады. Фин тілінде жоғарыда аталған қолданыстардан басқа, тегін белгілеу үшін жалпылық жағдайы қолданылатын құрылым бар. Мысалы, Юхани Виртаненді Виртасен Юхани ("Виртанендердің Юхани") деп те айтуға болады. Финн тілдеріндегі қиындық – аккузатив (e)n жалпылық жағдайымен дыбыстас. Бұл жағдай иеленуді білдірмейді, бірақ объектінің синтаксистік белгісі болып табылады, сонымен қатар әрекет аяқталғандығын (теликалық) көрсетеді. Эстон тілінде тек "жалпылық жағдай" ғана бар деп жиі айтылады. Дегенмен, жағдайлардың мүлдем басқа функциялары бар, ал аккузативтің формасы * (e)m-нен дамыған. (Осы дыбыстық өзгеріс фин тілінде соңғы m әрпінің n әрпіне синхронды мутациясына айналды, мысалы, sydämen (жалпылық жағдай) және sydän (номинатив)). Бұл дыбыстастыққа фин тілінде ерекшеліктер бар, онда жекеше аккузатив (e)t есімдіктерде кездеседі, мысалы, kenet "кім (теликалық объект)", vs. kenen "кімнің". Сами тілдерінде де айырмашылық байқалады, онда есімдердің көпше түрі мен жалпылық және аккузатив жағдайлары бір-бірінен оңай ажыратылады, мысалы, Skolt Sami тілінде kuä'cǩǩmi "бүркіттердің (жалпылық көпше саны)" және kuä'cǩǩmid "бүркіттер (аккузатив көпше саны)".

Мақалалар

Ер және бейтарап есімдердің жалқы сан анықталған түрі des, ал әйел және көпше есімдердің анықталған түрі der болып келеді. Белгісіздік туралы мақалалар ер және бейтарап есімдер үшін eines, әйел және көпше есімдер үшін einer. (Көпшеде бұл түрі қолданылмайды, бірақ keiner, meiner сияқты сөздерде көрінеді.)

Грек тілінде

Индоевропа тілдеріндегі аблятив жайы классикалық грек тіліндегі генетивке сіңірілді. Бұл, "нағыз генетив" қолданысына "аблятивтік генетив" қолданысын қосты. Генетив етістіктермен, сын есімдермен, есімдіктермен және предлогтармен қолданылады. Сондай-ақ, Абсолют генетивті қараңыз.

Латын тілі

Генетив – латын тіліндегі есімдер мен есімдіктердің бір түрі. Латын тіліндегі генетивтер әлі де кейбір заманауи ғылыми қолданыстарға ие: Тірі организмдердің ғылыми атауларында кейде генетивтер кездеседі, мысалы, Buddleja davidii өсімдігі, яғни «Дәуіттің буддлеясы». Мұндағы davidii – еврейше «Давид» есімінің латыншалатылған түрі Davidius-тің генетиві. Бұл екі атаудың екінші бөлігі болғандықтан, үлкен әріппен жазылмайды. Астрономиялық шоқжұлдыздардың атаулары латын тілінде, ал олардың атауларының генетиві сол шоқжұлдыздағы объектілерді атау үшін қолданылады, мысалы, Баер белгілеуіндегі жұлдыздар. Мысалы, Қыз шоқжұлдызындағы ең жарқын жұлдыз Альфа Виргинис деп аталады, яғни «Қыздың Альфасы», себебі virginis – virgō сөзінің туыс жайы. Көпше формалар мен сын есімдер де сол сияқты өзгеріске түседі: көпше Alpha Piscium (Pisces) және Alpha Canum Venaticorum (Canes Venatici), ал жекеше Alpha Piscis Austrini (Piscis Austrinus) және Alpha Canis Majoris (Canis Major). Астрономия оқулықтарында көбінесе генетивтік формалар тізімі беріледі, себебі кейбіреулерін латын тілінің қарапайым білімімен де жаңылыстыру оңай, мысалы, Vela, ол әйелдік емес, бейтарап көпше: Delta Velorum, *Delta Velae емес. Modus operandi, ағылшын тіліне «әрекет ету тәсілі» деп аударылатын сөз тіркесінде operandi – операция жасау (operandus) сөзінің көпше түрі емес, кейде қате түсінілетін жекеше генетивтік форма.

Ирландия

Ирланд тілінде де генетив жағдай (tuiseal ginideach) қолданылады. Мысалы, bean an tí (үйдің әйелі) тіркесінде tí – teach сөзінің генетив жағдайы, яғни "үй" дегенді білдіреді. Тағы бір мысал – barr an chnoic, "төбенің басы", мұнда cnoc "төбе" деген мағынаны білдіреді, бірақ chnoic болып өзгереді, бұл сонымен қатар жұмсартуды (lenition) да қамтиды.

Мандарин

Мандарин қытай тілінде меншік жалғауы (генетив) 的 (de) бөлшегі арқылы жасалады. Бірақ, өзіне қатысты адамдар туралы айтылғанда, мағынасы түсінікті болса, 的 бөлшегі жиі жіберіліп қалады.

Парсы тілі

Ежелгі парсы тілінде прото-үнді-еуропа тілінен мұраланған нағыз жаттық септік болған. Орта парсы тілінде жаттық септік жойылып, оның орнына қазір Езафе деп аталатын аналитикалық конструкция келді. Бұл конструкция жаңа парсы тіліне мұра болып өтті, содан кейін Батыс және Оңтүстік Азияның көптеген иран, түркі және үнді-арий тілдеріне де қабылданды.

Семит тілдері

Генетивтік жалдама протосемит, аккад және угарит тілдерінде болған. Ол меншікті білдірген, және қазір тек араб тілінде ғана сақталған.

Славян тілдері

Болгария және Македония тілдерін қоспағанда, барлық славян тілдерінде зат есімдер мен сипаттаулар атау райына сәйкес түрленеді, сөздің лексикалық санатына, жынысына, санына (жекеше немесе көпше) және кейбір жағдайларда мағынасына қарай әртүрлі жұрнақтар қолданылады. Мысалы, орыс тілінде Брутона (әдебиетте: Broughton's) арал атауының иелік райы зерттеушінің атына қосымша арқылы жасалады.

Жоқ деп айту

Генетив жағдайы, тіпті иеленушілік қатынас болмаған кезде де, жоққа шығаруды білдіретін сөйлемдерде қолданылады. Сөйлемдегі есімнің аяқталуы иелік сөйлемдеріндегідей өзгереді. Осы мағынадағы генетивті тек атау, бағыныш және генетив жағдайларын жоққа шығару үшін ғана қолдануға болады, басқа жағдайларда емес. Атау жағдайы: (пол.) "(Czy) Maria jest w domu?" / (рус.) "Мария дома?" / (укр.) "Марія (є) вдома?" ("Мария үйде ме?"). Генетив жағдайы: (пол.) "Marii nie ma w domu" ("Мария үйде жоқ", сөзбе-сөз: "[виртуалды субъект] Марияның үйінде жоқ") Генетив жағдайы: (рус.) "Марии нет дома" ("Мария үйде жоқ", сөзбе-сөз: "Марияның үйінде жоқ"). Генетив жағдайы: (укр.) "Марії нема(є) вдома" ("Мария үйде жоқ", сөзбе-сөз: "[виртуалды субъект] Марияның үйінде жоқ.") Бағыныш жағдайы: (пол.) "Mogę rozczytać twoje pismo" / (рус.) Могу (про)читать твой почерк / (укр.) Можу (про)читати твій почерк ("Мен сенің жазуыңды оқи аламын") Генетив жағдайы: (пол.) "Nie mogę rozczytać twojego pisma" / (рус.) "Не могу (про)читать твоего почерка" / (укр.) "Не можу (про)читати твого почерку" ("Мен сенің жазуыңды оқи алмаймын") Словения, Польша және Ескі шіркеу славян тілдерінде жоққа шығару үшін генетивті қолдану міндетті. Кейбір шығыс славян тілдері (мысалы, орыс және белорус) жоққа шығару үшін бағыныш немесе генетив жағдайларын қолданады, бірақ генетив жиірек қолданылады. Чех, словак және серб-хорват тілдерінде генетивпен жоққа шығару ескі болып саналады және бағыныш жағдайы артықшылыққа ие, бірақ бұл тілдерде генетивпен жоққа шығару әлі де кездеседі, әсіресе музыка мен әдебиетте.

Ішінара тікелей объект

Жарамсыз жағдай кейбір етістіктермен және массалық есімдермен бірге қолданылып, әрекеттің тікелей объектінің тек бір бөлігін қамтитынын көрсетеді (бөлшектік жағдайдың функциясын атқарады), ал айыптау жағдайындағы ұқсас конструкциялар толық қамтуды білдіреді. Мысалдарды салыстырыңыз:

Жарамсыз жағдай: (пол.) "Napiłem się wody" / (орыс.) "Я напился воды" / (укр.) "Я напився води" ("Мен су іштім", яғни "Мен судың бір бөлігін іштім, қолда бар судың бір бөлігін")
Айыптау жағдайы: (пол.) "Wypiłem wodę" / (орыс.) "Я выпил воду" / (укр.) "Я випив воду" ("Мен суды іштім", яғни "Мен барлық суды, сұрақталған судың барлығын іштім")

Орыс тілінде кейбір сансыз есімдер үшін ерекше бөлшектік жағдай немесе кіші жағдай байқалады, олар кейбір контекстерде стандартты жарамсыз жағдайдың а/я жалғауларының орнына у/ю жалғауларымен баламалы форманы қалайды: выпил чаю ('дән салынған шай іштім'), бірақ сорта чая ('шай сорттары').

Препозициялық құрылымдар

Генетив жағдайы көптеген предлогтық құралымдарда да қолданылады. (Көбінесе қандай да бір қозғалыс немесе жағдайдың өзгеруі болғанда, сондай-ақ қозғалыстың бастапқы нүктесін/соңғы нүктесін сипаттағанда. Кейде әрекет ету жолын сипаттағанда да қолданылады.) Чех тіліндегі генетивті қолданатын предлогтар: od (ден), z, ze (ден), do (ішіне), bez (сыз), kromě (басқа), místo (орнына), podle (сонымен қатар, сәйкес), podél (бойымен), okolo (жайында), u (жанында, қасында), vedle (қасында), během (барысында), pomocí (арқылы, көмегімен), stran (жайлы) және т.б. Польша тіліндегі генетивті қолданатын предлогтар: od (ден), z, ze (ден), do, w (ішіне), na (үстіне), bez (сыз), zamiast (орнына), wedle (сонымен қатар, сәйкес), wzdłuż (бойымен), około (жайында), u (жанында, қасында), koło (қасында), podczas (барысында) және т.б. Ресей тіліндегі генетивті қолданатын предлогтар: от (ден), с, со (ден), до (дейін, алдынан), без (сыз), кроме (басқа), вместо (орнына), после (кейін), вдоль (бойымен), около (жайында), у (жанында, қасында), во время (барысында), насчёт (туралы) және т.б.

Тамил тілі

Тамил тілінде иелік жайының соңы உடைய немесе இன் сөздерімен бітіп, меншікті білдіреді. Есімнің соңғы әрпіне қарай, иелік жайының аяқталуы өзгеріп отыруы мүмкін. Егер соңғы әріп дауыссыз әріп (மெய் எழுத்து) болса, мысалы, க், ங், ச், ஞ், ட், ண், த், ந், ப், ம், ய், ர், ல், வ், ழ், онда உடைய/இன் жұрнағы қосылады. *Мысалдар: Оның: அவன் + உடைய = அவனுடைய, Дәрігердің: மருத்துவர் + உடைய = மருத்துவருடைய, மருத்துவர் + இன் = மருத்துவரின், Кумардың: குமார் + உடைய = குமாருடைய, குமார்+ இன் = குமாரின்.