Кіріспе

Франкфурт-на-Майне қаласы Майн өзеніндегі бродының жанындағы төбеде бастау алған. Қала қаржы орталығына айналып, «әлемдегі ең кішкентай мегаполис» деген лақап атқа ие болды.

Ерте тарих

Франкфурт бастапқыда Майн аңғарының батпақты бөлігінде, өзен арналарымен тілмеленген жазық жерде орналасқан. Ең көне бөліктері сол себепті аңғардың жоғарырақ жатқан жерлерінде, сол арқылы Майнцтен (Римдік Могунтиякум) Хеддернхаймға (Римдік Нида) дейінгі римдік жол өткен. Оденвальд және Спессарт таулары аймақты қоршап тұрып, қорғанысқа қолайлы жағдай жасады, ал жер-су атаулары өзеннің екі жағындағы жазықтардың бастапқыда орманды болғанын көрсетеді. Алтштадттың ең көне бөлігі – Кафедральді төбе (Домхюгель), ол Майнның салаларымен құрылған аралда орналасқан. Оған тек батыс жағынан ғана аяқпен, суға батпай жетуге болады; бұл, өзендегі бродының орналасуымен бірге, маңызды әскери және экономикалық артықшылықтар берді. Домхюгельдегі жеке археологиялық табылыстар палеолит дәуіріне дейін жетеді, бірақ алғашқы расталган қоныстар мен жерді игеру рим дәуірінен басталады. Римдіктердің б.з. I ғасырының соңғы тоқсанында төбеде қоныстанғаны болжанады; басқалармен қатар, үлкен кешенге, мүмкін қамалға тиесілі римдік монша табылды. II ғасырда әскери оккупация тоқтатылып, оның орнына вилла салынды. Бірнеше шаруашылық ғимараттары да қазылып алынды. Осыған ұқсас ғимараттар кешені қазіргі Гюнтерсбургпаркте, Франкфурттың Борнхайм ауданында да табылды. 259/260 жылдары римдік шекара Рейннің батыс жағалауына шегінген кезде Франкфурттың римдік тарихы аяқталды.

Ерте орта ғасырлар

Франкфурт атауы алғаш рет 793 жылы жазбада пайда болды, бірақ ол бұрыннан да маңызды қала болған сияқты. 794 жылы императордың Толедо епископіна жолдаған хатында «Франконуфурд деп аталатын мәшһүр орын» деп көрсетілген. Кафедральді төбе Меровингтер дәуірінде тұрақты қонысқа ие болған сияқты (мүмкін, алдымен римдіктермен). 1992 жылы собордағы қазба жұмыстары барысында 7-ғасырдың соңына жатқан қыздың бай жерленген орны табылды. Шарль-Ламан «Франктардың өткелі» деп аударылатын «Франконурдта» патша сарайын салғызып, 794 жылдың жазында Құдайдың рақымымен, папаның билігімен және Шарль-Ламанның бұйрығымен (канон 1) өткізілген шіркеу кеңесін ұйымдастырды. Кеңеске Франк корольдігінің, Италияның және Аквитания провинциясының епископтары, тіпті Англияның дін қызметкерлері қатысты. Кеңес негізінен бала асырап алушылықты айыптау үшін шақырылды. Қазіргі замандастарының куәлігінше, папа Адриан I-нің өкілдері Теофилакт пен Стефан қатысты. Шарль-Ламанның сөзінен кейін епископтар бала асырап алушыларға қарсы екі естелік жазды: біріншісі – Аквилея патриархы Паулиннің итальяндық епископтар атынан жазған «Libellus sacrosyllabus» есімді еңбегі, екіншісі – империя, Галлия және Аквитания епископтары Испания епископтарына жолдаған «Epistola Synodica» хаты. Кеңес алпыс алты канонының біріншісінде бала асырап алушылық айыпталды, ал екіншісінде 787 жылғы Никейдің екінші кеңесі қабылданбады. Актілерінің латын тіліндегі дұрыс емес аудармасы (Каролингтік кітаптарды қараңыз) грек тіліндегі мәтін латрея мен проскинезис арасындағы айырманы анық көрсетеді, бірақ бейнелерге де, Қасиетті Ұш Тұрғынға да бірдей құлшылық етуді талап ететіндей көрінеді; бұл бейнеге қарсылықты айыптауды білдірді. Қалған 54 канон метрополиттік билік, монастырлық тәртіп, шарлаттандықтар және т.б. мәселелерге қатысты болды. Шарль-Ламанның ұлы Людовик І Франкфуртты резиденциясы ретінде таңдап, патша сарайын кеңейтіп, үлкен сарай салғызды және 838 жылы қаланы қорғаныс қабырғаларымен және суарналармен қоршады. Верден шартынан (843 ж.) кейін Франкфурт Шығыс Франкияның астанасы болды және «шығыс аймақтың басты ордасы» деген мағына беретін Principalis sedes regni orientalis деп аталды. Патшалар мен императорлар Франкфуртта жиі тұратын, императорлық сеймдер мен шіркеу кеңестері бірнеше рет өткізілді. Діни монастырлардың құрылуы және жергілікті шіркеуге жасалған көптеген қайырымдылықтар қалалық қауымдастықты дамытты. Сонымен қатар, Киелі Рим императорының тұрақты резиденциясы болмағандықтан, Франкфурт императорлық биліктің орталығы және Шығыс Франкияның басты қаласы болып қала берді.

Орта ғасырдың соңы

Саль және Саксон императорларының тұсындағы маңызсыз кезеңнен кейін, бір оқиға Франкфуртты қайтадан көзге түсірді: 1147 жылы жергілікті шіркеуде Бернард Клерволық, басқалармен қатар, Хогенштауфен әулетінен Конрад III патшаны Екінші крест жорығына шақырды. Иерусалимге аттанар алдында Конрад он жасар ұлын мұрагер етіп таңдады, бірақ баласы әкесінен бұрын қайтыс болды. Осы себепті, бес жыл өткен соң Франкфуртта сайлау өтті, және император Фредерик Барбаросса сайланғаннан кейін, Франкфурт неміс патшаларын сайлаудың дәстүрлі орнына айналды.

Франкфурт еркін император қаласы

1180 жылы қала едәуір кеңейді, ал 1250 жылға қарай экономикалық өсіммен қатар, құқықтық жеңілдіктер де артты. Хогенштауфен императорларының еркін императорлық қаласы болған Франкфурт күшті өсімді басынан өткізіп, ұлттық маңызы зор болды. Қоғамдық тәртіпті сақтау жауапкершілігі сот орындаушылары мен сот төрелерінде болды, бірақ азаматтар өздері әкімдер мен лауазым иелерін сайлап, олар кейбір сот функцияларын атқарды. Бұл лауазымды тұлғалар императорлардың құрметіне бөенді, ал Хогенштауфен әулетінің соңына қарай императорлар сот төрелерін толығымен жойды. Осыдан кейін Франкфурт Императорлық диетаның қалалар коллегиясының Рейнландтық тақтасында орын және дауысқа ие, толыққанды дербес Императорлық мүлікке айналды. 1521 жылғы Рейхсматикелде (Императорлық салық тізімі) Франкфурттың Империяны қорғауға жасаған үлесі 500 гульден, 140 жаяу әскер және 20 атты әскер деп бағаланды, бұл оны Нюрнберг, Ульм, Страсбург және Любек қалаларынан кейін 85 еркін императорлық қаланың арасында бесінші орынға қойды.

Ерте заманауи кезең

XVI ғасырдан бастап Франкфуртта сауда мен өнер гүлденді. Ғылым мен инновациялар дамыды, ал жақын маңдағы Майнц қаласында баспа машинасының ойлап табылуы білім мен танымды кеңейтті. 15-17 ғасырларда Германиядағы ең маңызды кітап жәрмеңкесі Франкфуртта өтті, бұл дәстүр 1949 жылы қайта жаңғыртылды. XVII ғасырдың басында қала кеңесінде үстемдік құрған гильдиялар мен патрицистер арасындағы шиеленіс үлкен алабалықтарға әкелді. Гильдиялар қалалық және қаржылық саясатқа көбірек қатысуды, сондай-ақ еврей қауымының экономикалық құқықтарын шектеуді талап етті. 1612 жылы император Матиас сайланғаннан кейін, кеңес гильдияның қалаға берілген императорлық жеңілдіктерді жариялау туралы өтінішін қабылдамады. Бұл Феттмилх көтерілісіне себеп болды, оның аты басшысы, нан пісіруші Винченц Феттмилхтің есімімен байланысты. Көпшіліктің бір бөлігі, негізінен қолөнершілер, қалалық кеңеске қарсы көтерілді. 1614 жылы наразылар қаланың еврей геттосында погромды бастады, император Майнц пен Гессен-Дармштадттан тәртіпті қалпына келтіруді сұрауға мәжбүр болды. Отыз жылдық соғыста Франкфурт бейтараптығын сақтай алды; қала кеңесі Шмалькальдия соғысындағы жағымсыз тәжірибесінен кейін ешқандай тарапты қолдамауға тырысты. Бұл мәселе 1631 және 1635 жылдар аралығында швед регенті Густав Адольф өзі мен әскерлері үшін баспана мен азық-түлік талап етіп Франкфуртқа келген кезде маңызды болды. Бірақ қала осы қиындықтарды соғыстан кейін болған нәрседен гөрі оңай жеңді: оба қаланы, сол кездегі Еуропаның көп бөлігін қамды. 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартында Франкфурт Императордың еркін қаласы ретінде бекітілді және жақын арада өркендеудің жаңа деңгейіне жетті. Франкфурттағы Зейльдегі Баркхаус сарайы 1744 жылға дейін император Карл VII-нің резиденциясы ретінде пайдаланылды.

Француз төңкерісінен еркін мемлекеттің соңына дейін

Француз революциялық соғысы кезінде генерал Кустин 1792 жылдың қазан айында Франкфуртты басып алды. Сол жылдың 2 желтоқсанында қала қайтадан босатылды. 1806 жылдың қаңтар айында генерал Аугеро 9 мың әскермен қаланы басып алып, одан 4 миллион франк талап етті. Франкфурттың еркін қала мәртебесі сол жылы Карл Теодор Антон Мария фон Дальбергке берілген кезде аяқталды. 1810 жылы Дальбергтің иеліктері Франкфурт Ұлы Герцогтығына біріктірілді. Осы кезеңде қаланың құрылымы мен сәулетінде маңызды өзгерістер болды. Ғасырлар бойы сақталған қорғаныс қабырғалары бұзылып, олардың орнына бау-бақшалар салынысты. Қабырғаларсыз да, зеңбірек оқтарынан қауіптенудің қажеті жоқ деп есептелді. 1808 жылдың 1 шілдесінде Гётенің анасы ұлы Вольфгангқа былай деп жазды: "Die alten Wälle sind abgetragen, die alten Tore eingerissen, um die ganze Stadt ein Park." (Ескі қабырғалар тегістелді, ескі қақпалар қиратылды, бүкіл қаланың айналасы саябаққа айналды.) 1813 жылдың 2 қарашасында одақтас күштер Франкфуртта бас қосып, қаланың бұрынғы құқықтарын қайта орнату және Барон фон Штайн басшылығымен орталық әкімшілік кеңесін құруға келісті. Вена конгресі Франкфурттың Германия федерациясының еркін қаласы екенін растады, ал 1816 жылы ол Бундестагтың ордасына айналды. Бұл үкімет ордасы "Турн-унд-Таксис" сарайында орналасты. Гёте 1815 жылы туған қаласына соңғы рет келгенде, кеңес мүшелерін: "Еркін қалаға еркін рух жарасады. Франкфурттың барлық жағынан сәулеленуі және барлық салаларда белсенді болуы тиіс" деп шақырды. Қала тұрғындары осы кеңеске құлақ қойды. 1831 жылы сол кездегі лекторы Артур Шопенгауэр Берлинден Франкфуртқа көшіп келгенде, мұны былай деп түсіндірді: "Салауатты климат, әдемі айнала, ірі қалалардың ыңғайлылығы, Табиғат тарихы мұражайы, жақсы театр, опера және концерттер, көптеген ағылшындар, жақсы кофеханалар, нашар судың болмауы және жақсы тіс дәрігері." 1833 жылы революциялық қозғалыс Франкфуртта отырған роялистік неміс конфедерациясының Diet-ін құлатуға тырысты, бірақ бұл әрекет тез арада тоқтатылды.

1848 жылғы төңкерістер және олардың салдары

1848 жылғы революция, сонымен қатар наурыз революциясы деп те аталады, Австрияның реакциялық мемлекет басшысы Клеменс фон Меттернихті қызметтен кетуге мәжбүр етті. Бұл Франкфуртта зор қуанышпен қарсы алынды. 1848 жылдың 30 наурызында қаланың барлық жерінде қара, қызыл және алтын түсті тулар желбіреп тұрды, ал халыққа ауаға оқ атпау туралы ескерту жасалды. 1848 жылдың 18 мамырында Ұлттық Ассамблея Франкфурттағы Паульскирше шіркеуінде алғашқы отырысын өткізді. Бір жыл өткен соң, 1849 жылдың 31 мамырында соңғы отырыс осы жерде өтті. Осы кезде Франкфурт Германиядағы саяси өмірдің орталығына айналды. Саяси партиялардың өзгеруі мен қозғалысы осы қалада ең күшті болды. Әсіресе, Саксенхаузен ауданында тұратын адамдар арасындағы қақтығыстар 1848 жылдың 7-8 шілдесі мен 18 қыркүйегінде қару қолданып басып оңталды. Келесі он бес жыл ішінде сауданың толық еркіндігіне бағытталған және еврейлердің саяси эмансипациясын көздеген жаңа өнеркәсіптік заңдар қабылданды. Бұл эмансипация 1864 жылы толыққанды жүзеге асты, алғашқы қадамдары он жыл бұрын жасалған еді. 1863 жылдың тамызынан бастап Франкфуртта Германияның федералды реформасына арналған саяси жиын өтті, онда ұлттық конгресс пен оған қарсы реформа конгресі жұмыс істеді. Алайда, Пруссия Корольдігі қатыспады, реформа сәтсіз аяқталып, 1866 жылы Аустрия-Пруссия соғысына әкеп соқты. Соғыс нәтижесінде Франкфурт Пруссияға қосылды және Гессен-Нассау провинциясының құрамына енді.

Алғашқы нацистік кезең

1933 жылы еврей мэрі (Обербюрермейстер) Людвиг Ландманнның орнына НСДАП мүшесі Фридрих Кребс келді. Бұл қала әкімшілігіндегі және қалалық ұйымдардағы барлық еврей қызметкерлерінің жұмыстан босатылуына әкеп соқты. Еврей бизнесін бойкоттауды талқылауға ниеттенген Франкфурт саудагерлерінің жиыны таратылып, қатысушылар тұтқындалды және қорқытылды. Нацистер бастапқыда қаланың көптеген еврей тұрғындары болғандықтан оны «Иерусалим-на-Майне» деп мазақтағанмен, кейін қала «Stadt des deutschen Handwerks», яғни «неміс қолөнерінің қаласы» деген пропагандалық атауды қабылдады.

Кристалл түн

Франкфурттағы синагогалардың көпшілігі 1938 жылдың соңында нацистердің «Кристалл түні» кезінде қиратылды, одан кейін еврей тұрғындарының нацистік концлагерьлерде өлімге депортациялануы қарқыны артты. Депортацияға дейін олардың мүлігі мен бағалы заттары Гестапомен ұрланды, ал көпшілігі шығысқа қарай мал вагондарымен тасымалданған теміржол станцияларына жеткізілгенде қатыгез зорлық-зомбылық пен садизмге ұшырады. Соғыс 1939 жылы басталғаннан кейін депортацияланған көптеген адамдар Варшава геттосы және Лодзь геттосы сияқты нацистер құрған жаңа геттоларда қалды, одан кейін Собибор, Бельцек және Треблинка сияқты лагерьлерге соңғы тасымалдау мен өлтіруге жіберілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франкфуртта кәмелетке толмаған қыздарға арналған нацистік түрме, бірнеше мәжбүрлі еңбек лагерлері, Синти және рома халқы үшін лагерь (рома Холокосты қараңыз), Одақтас әскери тұтқындары үшін Дулаг Люфт Вест транзиттік лагері және Натцвайлер Струтхоф концентрациялық лагерінің қосалқы лагері орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыстың бомбалауларынан қала орталығының көп бөлігі қирады. 1944 жылдың 22 наурызында британдық шабуылдың салдарынан Ескі қала толығымен қиратылып, 1001 адам қаза тапты. Ірі жүктерді тасымалдау орталығы болған және жеке теміржол байланысы бар Шығыс порты да көп қирады. Франкфуртқа Одақтас әскерлерінің Германияға басып кіруі 1945 жылдың наурыз айының соңында жетті. АҚШ-тың 5-ші жаяу әскер дивизиясы 1945 жылдың 26 наурызында Рейн-Майн әуежайын басып алып, келесі күні шабуыл күштері өзеннен қалаға өтті. Мейн өзенінің көпір басындағы АҚШ-тың 6-шы бронеттанқ дивизиясының танктері Франкфуртта орналасқан ауыр зениттік артиллериядан (ПВО) қарсы күшті атысқа түсті. Қалалық шайқас 1945 жылдың 29 наурызына дейін блок-блок бойынша баяу тазарту операцияларынан тұрды, содан кейін Франкфурт қауіпсіз аймақ деп жарияланды, бірақ шабуылдар 1945 жылдың 4 сәуіріне дейін сирек болса да жалғасты.

XIV ғасыр

1349 жылы "Қара өлім" кезінде Франкфурттағы еврейлер тағы да қуғынға ұшырады. Бұл індеттің басталуында, өзінің кірісінен қорқып, сақтықпен әрекет ететін император Карл IV еврейлерді қалаға 15 000 фунттан астам геллерлік сомаға кепіл ретінде берді, оларды кейін қайтарып алатынына уәде берді, бірақ ол осы уәдесін орындамады. Флагеллянттар Франкфуртқа келген кезде еврей қауымының көбін жойды, ал еврейлер өздерінің үйлеріне өрт қойып, отқа өліп қалды. Олардың мүлігі кеңес тарапынан өтемақы ретінде тәркіленді. Еврейлер Франкфуртқа өте біртіндеп оралды. 1354 жылы Карл IV қалаға берген уәдесін жаңартты; үш жылдан кейін Майнц архиепископы тағы да өз талаптарын қойды, бірақ 1358 жылы еврейлер мен кеңес онымен келісімге келді. 1367 жылы қала еврейлерден түсетін кірісті толыққанды иеленді, бірақ бұл императордың кейде қосымша салықтар салуына кедергі болмады; мысалы, Зигмунд (1414) еврейлерден Констанс советінің шығындарына үлес жинады. Еврейлер қалалық кеңестің қарауында болды. 1488 жылдан бастап, үш жыл сайын жаңаланатын артықшылықтар (Judenstättigkeiten) беріле бастады. Еврейлер бастапқыда собордың жанында тұрды, себебі қаланың бұл бөлігі олардың саудасы үшін қажет болды; бірақ христиандар да сонда тұрды. Сондықтан, 1462 жылы олар ескі қала қабырғалары мен орларының сыртына көшіруге мәжбүр болды. Бастапқыда қала олар үшін тұрғын үйлер салды, бірақ кейіннен олар өздері үй салуға міндеттелді. Юденгассе бастапқыда бір қатар үйлерден ғана тұрды; ол тығыздыққа толып кеткен кезде, ордың бір бөлігі толтырылды және жаңадан пайда болған жерге үйлер салынды. Көшеде үш қақпа болды: екі шетінде және ортасында біреуден. Қоғамның зираты, Фишерфельдте орналасқан және бүгінге дейін сақталған, алғаш рет 1300 жылы айтылады, бірақ 1272 жылдың шілде айына арналған қабір тасы сақталған. Қоғамдық ғимараттардың арасында синагога (сондай-ақ "Judenschule" деп те аталады), "Judenbadstube", "Juden Tanzhaus" немесе "Spielhaus" және аурухана болды. Қоғамның алғашқы жылдарында еврей халқы кейінірек қарағанда көп болды: 1241 жылы олардың саны шамамен 200-ге жетеді; 1357 жылы 12 салық төлейтін отбасы болды; 1357 жылдан 1379 жылға дейін орташа есеппен 14-тен аспады; 1401 жылдан 1450 жылға дейін орташа есеппен 12; ал 1473 жылы 17 отбасы болды.

15 - 17 ғасырлар

Орта ғасырдың соңына қарай Франкфурттағы еврейлердің саны Нюрнбергтен көшіп келгендердің (1498) есебінен едәуір артты; Франкфурт империядағы жетекші еврей қауымы ретінде Нюрнбергтің орнын басты. Бұл басқа қалалардың Франкфурт әкімдерінен еврейлерге қатысты мәселелер бойынша олардың тәртібі туралы ақпарат сұраған көптеген өтініштерінен көрінеді. Азаматтық істерді он екі мүшеден тұратын комиссия шешті, оның төрағасы бас раввин болды. Бұл комиссияның 1645 жылдан 1808 жылға дейінгі есептері қауым мұрағатында сақталады. 1509 жылы Пфефферкорн император жарлығымен қалаға келгенде, еврейлердің иврит кітаптарын тәркілеумен қорқытты; 1510 жылдың 10 сәуірінде олар императорға арнайы елшілік жібергеннен кейін 6 маусымға дейін қайтарылмаған барлық кітаптарын тапсыруға мәжбүр болды. 1525 жылы қалалық кеңес оларды қуу қаупін болдырмады, бірақ еврейлердің сауда-саттығына шектеу қойылды және үш қабаттан жоғары үй салуға тыйым салынды. Бұл шара оларды тығыздаса да, 1543 жылы Франкфуртта 43 еврей отбасы, ал 1612 жылы 454 отбасы болды. Қиын заман жақындап келеді. 1612 жылы Франкфурт еврейлері оларға үлкен қарыздар болған бірнеше адамдардың, олардың ішіндегі бастысы Феттмилхтің кесірінен көп зардап шекті. 1614 жылдың 22 тамызында бұл адамдар еврейлер көшесіне шабуыл жасап, он үш сағат ішінде барлығын қиратты; зиратқа тығылған бақытсыз еврейлер кетуге рұқсат сұрады. Келесі күні 1380 еврей тіпті өмірлерін сақтап қалғандарына қуанып, қаладан шығып, Оффенбах, Ханау және Хохстқа кетті. Синагог және Тораның кітаптары жойылды, зират ұстамалды. Император бұл жайтты естігенде, Феттмилхтің қызметіне тыйым салды; бірақ еврейлер 1616 жылдың ақпанына дейін қайтарылмады, содан кейін олардың көшесі император мен империяның қорғауына алынды, бұл туралы хабарлама үш қақпаның әрқайсысына ілінді. 1618 жылы 370 отбасы 195 үйде тұрды, оның 111-і Борнхаймерпфортеден оң жақта, ал 84-і сол жақта орналасқан. Үйлер ағаштан, тас негізде салынған, ал олардың аттары алдына ілінген белгілерге сәйкес берілген. Атаулар жануарларға (мысалы, бұқа, үйрек, жабайы үйрек), жемістерге (алма, қызыл алма), ағаштарға (қарағай, бүлдірген, жаңғақ) немесе әртүрлі заттарға (қысқыш, таразы, шарап кубогы) қатысты; бірақ кейде үйге тек қана қалқанның түсі берілген, мысалы, қызыл = "Ротшильд"; қара = "Шварцшильд". Басты синагог 1462 жылы салынды, ал кішкентайы 1603 жылы салынды. Басқа да ғимараттардың арасында синагогтың шығысында орналасқан монша, би үйі, қонақүй, мал сою орны, нан пісіретін үй және аурухана болды. Олардың Франкфуртқа оралуымен қаладағы еврейлер тарихында жаңа кезең басталды. Олар әлі де жылжымайтын мүлікті сатып алуға тыйым салынған, бірақ ақша қарыз берді, тіпті қолжазбаларды кепілге қабылдады. Бұрынғы 24 пайыздық мөлшерлеме 8 пайызға дейін төмендетілді. Сатылмаған кепілдіктер сатылып жатқанда, қолданылған тауарлар саудасы пайда болды, оған еврейлерге жаңа тауарлар сатуға рұқсат етілмегендігі ынталандырды. Сондай-ақ, оларға дәмдеуіштер, азық-түлік, қару-жарақ, мата және (1634 жылдан бастап) астық сатуға тыйым салынды. Бірақ осы тыйымдарға қарамастан, олардың саудасы біртіндеп өсті. Отыз жылдық соғыс кезінде еврейлер көршілерінен нашар жағдайға түспеді. 1694 жылы 415 еврей отбасы болды; олардың 109-ы қарыз берушілер мен қолданылған тауарлар сатушылары, 106-ы құрғақ тауарлар, киімдер мен әшекейлер сатумен айналысты, 24-і дәмдеуіштер мен азық-түлікпен, 9-ы шарап пен сыраны бөлшек саудамен сатты, 3-і қонақүй иелері, ал 2-і мейрамханалар болды. Бұлардан басқа, қауымдық шенеуніктер де болды.

18 ғасыр

XVIII ғасырдың басында қауымның маңыздылығы мен мәртебесі 1702 жылы Гайдельбергке келген Жозеф I-ге сыйлықтар ұсынған делегацияға көрсетілген құрметті қабылдаудан көрінеді. 1711 жылдың 14 қаңтарында раввин Нафтали Коэннің үйінде болған өрт синагоганы және Юденгассаның көп бөлігін жойды. Раввинге өртті кабалалық тәсілдермен шығарды деп айып тағылып, қаладан кетуге мәжбүр етілді. 8000 үйсіз қалған яһудилер ауруханада немесе мейірімді христиандардың үйлерінде баспана тапты. Синагога мен тұрғын үйлер тез арада қайта салынды, көше алты футқа кеңейтілді. 1715 жылы қауым зәулімдікке қарсы жарлық шығарды. 1718 жылдан бастап Венадағы Франкфурт қауымының өкілдері ресми түрде мойындалды. 1721 жылы Юденгассаның бір бөлігі тағы да өртеніп кетті. Осы кезеңде шабатиандар (яһудилердің мессиандық сектасы)мен туған қақтығыстар қауымда алабалық тудырды. Шомылдырылған яһудидің бірінің көрсетуімен 1714 және 1721 жылдар аралығында Франкфурт пен Амстердамда басылған Талмудтың нұсқасы тәркіленді; сондай-ақ, "Алену" дұғасы үшін бірнеше дұға кітабы да тәркіленді. Алайда, 1753 жылдың 1 тамызында, негізінен Мозе Каннның күш-жігері арқасында кітаптар қайта қалпына келтірілді. Ғасырдың ортасында Канн мен Кулп партиялары арасындағы келіспеушіліктер орын алды. Көптеген ықпалды тұлғаларды қамтитын Кулп партиясы қауымның ежелгі құрылымын халықтың игілігі үшін жаңа шаралармен үйлестіруге тырысты; бірақ олардың күш-жігері қауымның басқаруында да, халық арасында да ықпалы зор Канн отбасымен тоқтатылды. 1750 жылы екі тарап қысқа мерзімге ғана созылған келісімге келді. Қоғам Джонатан Эйбшехтуцтің амулетке қатысты дауларына қызығушылық танытты. 1756 жылы яһудилерге шұғыл жағдайларда дүйсенбі және мереке күндері дәрігер немесе шаштараз шақыру немесе хат жіберу үшін көшеден шығуға рұқсат берілді, бірақ олар ең қысқа жолмен қайтуға міндетті болды. 1766 жылы Клеведегі ажырасу дауы Франкфурт раввинаттарын да қозғады. Жозеф II-нің таққа отыруында Франкфурт яһудилеріне алғаш рет императорға адал болуға ант беруге рұқсат берілді және олар жұрт алдында пайда болды (1764 жылдың 28 мамыры). Франкфурт қауымы 1700 жылы барлық даналарын тәркілеп, Эйзенменгердің "Entdecktes Judenthum" басылуын тоқтатуда үлкен рөл атқарды. Эйзенменгер қауымды 30 000 гульденге сотқа берді. Ол істі ұтырғанмен, Пруссия королі Фридрих I-нің көмегімен іс бірнеше рет қайта жаңартылды және тек 1773 жылы ғана қауым Эйзенменгердің мұрагерлерінің барлық талаптарынан толық босатылды. 1753 жылы еврейлер көшесінің екі жағында 204 үй салынды. 1774 жылдың 29 мамырында өрт 21 үйді жойды, ал үйсіз қалғандар қайтадан христиандардың үйлеріне орналасты. Үйлері қайта салынғаннан кейін, яһудилер геттодан тыс қалуға тырысты, бірақ 1776 жылдың 13 ақпанындағы жарлық бойынша олар қайта оралуға мәжбүр болды. 1796 жылы француздар қаланы бомбалаған кезде еврейлер көшесіндегі жүз қырық үй өртеніп кетті.

Зират

Жоғарыда айтылғандай, еврей зираты ескі Фишерфельдте орналасқан. 1349 жылы зират қаланың ор қабырғаларының ішінде қоршалды және жағалаулармен нығайтылды. 1424 жылдан бастап көршілес қауымдар да өздерінің қайтыс болғандарын сол жерге жерледі, бірақ бұл құқық 1505 жылы қала әкімшілігінен алынып тасталды. 1552 жылы Франкфурт қоршауға алынғанда, зиратта артиллериясы бар гарнизон орналастырылды, тіпті еврейлерге қабір тастарын көмуге және жерді тегістеуге мәжбүр етуге әрекет жасалды; бірақ олар бұған сәтті қарсылық көрсетті (15 шілде, 1552). Феттмилх бүлігі кезінде бүкіл қауым 1614 жылдың 1 қыркүйегінде түнді зиратта өткізіп, өлімге дайындалды және келесі күні Фишерфельд қақпасы арқылы қаладан шығуға рұқсат алғанда өзін бақытты санады. 1640 жылы зират арқылы өту мәселесі бойынша дау еврейлердің пайдасына шешілді. Қауым кейде зират қабырғаларында жайылып жүрген өгіздерден (бекорим, Мысырдан шығу кітабының 13-тарауына сәйкес қолданылмауы тиіс бірінші туған мал) зардап шеккен христиандарға өтемақы төледі. 1694 жылы зиратты кеңейту үшін көршілес бақ сатып алынды. 1711 жылғы үлкен өрт кезінде еврейлер барлық мүлкімен ата-бабаларының қабірлеріне сиынды. Өртке дейін синагоганың артында орналасқан қауымдық нан пісіретін пештер 1694 жылы сатып алынған жаңа орынға көшірілді. Өрттен аман қалған жалғыз ғимарат – зиратқа жақын орналасқан кедейлерге арналған аурухана; оның артында 1715 жылы Жюденгассадағы өрттен қираған аурухананың орнына тағы бір аурухана салынды. Пештер мен зират арасында құс сою орны мен өрт сөндіру станциясы салынды. Өрт сөндіру станциясы 1882 жылға дейін жұмыс істеді; пештердің орны қазір аурулар қорының әдемі ғимаратымен, ал Хольцплац пен бақшасы Филантропин мектеп үйімен жабылған. Екі аурухананың орнында 1882 жылы Жаңа қауымдық синагога салынды. 1828 жылы жабылып, оның эпитафиялары доктор М. Хоровицтің еңбегінде жарияланды. XVIII ғасырдың соңы Франкфурт еврейлері үшін жаңа дәуірді білдірді. 1796 жылы олар христиандармен бірге өмір сүруге рұқсат алды. 1811 жылы князь-примат оларға толық азаматтық теңдік берді. 1809 жылы олар қаланың барлық жеріне таралып, тегін алды. Алайда 1816 жылы қала өз тәуелсіздігін қайта алғаннан кейін еврейлерді қалалық басқарудан толығымен шеттетуге тырысты. 1819 жылы "Хеп-хеп!" ұранымен бүліктер болды, және қала әкімшілігі еврейлердің санын 500 отбасыдан аспайтын деңгейде шектеу және оларға қаланың арнайы бөлігін бөлу туралы мәселені талқылады. Алайда бұл жоспарлар іске аспады. 1853 жылы еврейлердің азаматтық құқықтары кеңейтілді, ал 1864 жылы барлық шектеулер алынып тасталды. 1711 жылғы өрттен кейін қайта салынған синагога 1854 жылы бұзылып, сол жерде жаңа синагога салынды (1855–1860). Börneplatz-дағы синагога 1882 жылы қасиеттендірілді. 1851 жылы құрылған (1900 жылы тіркелген) тәуелсіз израильдік дін қоғамы 1853 жылы синагога салып, 1874 жылы кеңейтті. 1817 жылы Франкфуртта 4 309 еврей болды; 1858 жылы 5 730; 1871 жылы 10 009; 1880 жылы 13 856; 1890 жылы 17 479; және 1900 жылы 22 000, жалпы халық саны 288 489 адамды құрады.

Баспа ісі

Бұл еркін қаланың заңына сәйкес, ешбір яһуди мұнда баспахана ашуға құқылы емес еді. Онда басылған көптеген кітаптар, әсіресе дұға кітаптары, басылым орны мен баспашының аты-жөнін көрсетпей жарық көрді. Осы шектеудің салдарынан Франкфурттың баспаға деген қажеттілігі көршілес қалалар мен ауылдардағы, атап айтқанда Ханау, Хомбург, Оффенбах және Рёдельхаймдағы еврей баспаханалары арқылы көбінесе қамтамасыз етілді, соңғысы ерекше атақты болды. Франкфурттағы жергілікті қажеттіліктерден өзге, жыл сайынғы жәрмеңке де болды, ол неміс еврейлерінің кітап саудасының ірі орталығына айналды. Жоғарыда аталған төрт қаланың баспаханалары, белгілі бір дәрежеде, Франкфурт жәрмеңкесіне кітаппен қамтамасыз етуге бағытталған еді. Вольфтың ("Bibl. Hebr." II. 1385) сөзіне сүйенсек, Франкфурт-на-Майндағы еврей типографиясының тарихы 1625 жылдан басталады, осы жылы *селихот* басылды. Алайда, Штейншнайдер мен Кассель бұл мәлімдемені күмәнді деп санайды. Бір дұға кітабының хронограммасы оның 1656 жылы басылғанын көрсетеді, бірақ бұл хронограмма 1658 жылы Амстердамда басылған екінші басылымдағы сілтемелерден ғана белгілі ("Cat. Bodl." №№ 2149, 2152). Дегенмен, еврей кітаптарын басу Франкфуртта 1662 жылдан бастау алды, осы жылы неміс тіліндегі түсіндірмелермен бірге *Пятикнига* басылды деп сеніммен айтуға болады. 1676 жылға дейін Франкфуртта басылған кітаптарда баспагердің аты көрсетілмеген. 1677 жылдан бастап XVIII ғасырдың басына дейін Франкфуртта еврей кітаптарын басып шығарған екі христиан баспаханасы болды: 1) 1694 жылға дейін Бальтазар Кристиан Вустқа тиесілген баспахана, ол Дэвид Клодиустың еврей Библиясымен бастады; оның соңғы жұмысы – Айзенменгер дайындаған, дауыс белгілері жоқ Библия (1694); 1707 жылға дейін баспахананы Джон Вуст жалғастырды. Оның "Амарот Техорот" (1698) және "Хавут Яир" жауаптарында жұмыс істеген баспагерлерінің арасында Кристиан Николас және Джон Каспар Пугиль есімді екі христиан болды. 2) 1682 жылы Самуэль Эдельдің "Хидуше хаггадот" еңбегін басып шығарған Бласиус Илснердің баспаханасы. XVII ғасырдың соңғы тоқсанында баспагерлер мен баспашылардың аттары көрсетілмеген көптеген еңбектер, 1687 жылы "Ялкут" кітабының әдемі басылымын шығарған Хирц Рейстің ұлдары Исаак пен Селигманға жатады. Баспаханалардың иелері христиан болғанымен, баспашылар көбінесе яһудилер болды; олардың арасында Жозеф Триер Коэн (1690–1715), Лезер Шух, Соломон Ханау және 1699 жылы Джон Вуст арқылы үш томдық Альфазиді жариялаған Кальманның ұлдары Соломон мен Абрахамды атауға болады. Франкфуртта еврей кітаптарын басудың ең гүлденген кезеңі XVIII ғасырдың бірінші тоқсаны болды. Еврей кітаптары бірнеше баспаханада басылды, олардың ішінде Мат. Андреа (1707–10), Ио. Ф. Андреа (1716), Николас Вайнман (1709), Антони Хайнштейт (1711–19) және, ең бастысы, Джон Кёльнер болды, ол өзінің жиырма жылдық қызметі (1708–27) кезінде Франкфуртта басылған еврей еңбектерінің жартысына жуығын ұсынды. Кёльнер баспасында басылған маңызды еңбектердің арасында Сэмюэл Дрезлз (1712–16) түзетуімен 5 томдық "Байит Хадаш" және Амстердамда басталған Вавилон Талмудының жалғасы (1720–23) бар, олардың арасында Амстердам мен Франкфурт баспа басуда серіктес болды. Кёльнер сол Амстердам шрифтімен "Иешуа Исраил болсын" (1719–20) кітабын басып шығарды. Ол 1554 жылы басылған Саббионетта басылымының үлгісі бойынша Альфазиді басып шығару туралы ой түйді, оның бір данасы 40 талерге сатып алынды. Ол 10 талерден 1700 дана басып шығаруға бел буды; 11000 талерлік шығындар лотерея арқылы өтелуі тиіс еді; яғни, әр абонент кітаптың бір данасына және лотерея билетіне құқылы болды; бірақ жоспардың бәрі сәтсіз аяқталды. 1726–1736 жылдар аралығында Франкфуртта еврей тілінде баспа басылған жоқ, ал XVIII ғасырдың соңғы үш тоқсанында еврей тілінде өте аз еңбек басылды. Олардың арасында 1736 жылы басылған еврей хат жазушысы "Толедот Адам", 1742 жылы басылған "Шеб Яаков" жауаптары, Иерусалим Талмудының үш Баботы және 1756 жылы шыққан "Пене Йешуаның" үшінші бөлігі болды. Абрахам Броданың "Эшель Абрахам" кітабы 1776 жылы жарық көрді. Еврей тілінде басылым жасау Франкфуртта бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді.

Еврей энциклопедиясының библиографиясы

Schudt, Jüdische, Merckwürdigkeiten, iv. ;
Қосымша, ii. 148 және одан кейінгі беттер ;
Мориц Штейншнайдер мен Дэвид Кассель, Jüdische Typographie, Ersch және Иоганн Готфрид Грубердің энциклопедиясында, II бөлім, 28-тарау, 78-беттен бастап. Авторлары: Ричард Готтейл, А. Фрейман, Джозеф Джейкобс, Макс Селигсон.