Кіріспе

Германиядағы қала Марбург () – Германияның Гессен федералды жерінің (Bundesland) университет қаласы, Марбург Биденкопф ауданының (Landkreis) орталығы. Қалалық аудан Лан өзенінің аңғарымен созылып жатыр және шамамен 76 000 тұрғыны бар. 1222 жылы қала құқығын алған Марбург, XV-XVII ғасырларда Гессен-Марбург ландграфтығының астанасы болды. Марбург университеті 1527 жылы негісталды және бүгінгі күнге дейін қаланың қоғамдық өміріне үлкен әсер етеді. Марбург Германиядағы фармацевтикалық өнеркәсіптің тарихи орталығы болып табылады, сондай-ақ қалада (BioNTech) COVID-19-ға қарсы вакцина өндіретін зауыт бар.

Құрылғы және ерте тарихы

Көптеген елді мекендер сияқты, Марбург та ерте ортағасырлық екі маңызды сауда жолының тоғысында дамыды: Кельн мен Праганы байланыстыратын сауда жолы және Солтүстік теңізден Альп тауларына, содан әрі Италияға дейінгі сауда жолы, ал біріншісі осы жерде Лахн өзенін кесіп өтеді. Елді мекеннің алғашқы айғағы 822 жылы Рейнхардсбруннер жылнамасында кездеседі. Елді мекенді қорғау және баж алу үшін тоғызыншы немесе оныншы ғасырда Гизо жасаған шағын қамал салынды. Марбург 1140 жылдан бері қала статусын иеленеді, бұл туралы монеталар куәлік етеді. Гизодан ол сол шамада Айзенах қаласының үстіндегі Вартбургта орналасқан Тюрингия ландграфтарының билігіне көшті.

Венгрияның қасиетті Елизаветасы

1228 жылы Тюрингияның жесір ханшайымы, Венгриялық Елизавета Марбургты жесірлік резиденциясы ретінде таңдады, себебі ол жаңа земграф, күйеу ағасымен жақсы қарым-қатынаста болмады. Графиня өмірін ауруларға арнады және 1231 жылы 24 жасында ерте қайтыс болғаннан кейін, сол дәуірдегі ең танымал әйел қасиеттілердің біріне айналды. Ол 1235 жылы қасиетті деп жарияланды.

Гессеннің астанасы

1264 жылы Әйелі Елизаветаның қызы София Брабант, бұрын Тюрингиямен байланысты болған Гессен Ландграфтығын ұлы Генрих үшін жеңіп алды. Марбург (Кассельмен бірге) сол кезден бастап шамамен 1540 жылға дейін Гессеннің астаналарының бірі болды. Ландграфтықтың алғашқы бөлінісінен кейін ол 1485 жылдан 1500 жылға дейін және 1567 жылдан 1605 жылға дейін Гессен-Марбургтың астанасы болды. Гессен Германиядағы ең беделді екінші деңгейдегі княздықтардың бірі болды. Оның "ескі жауы" – Майнц архиепископтығы, князь сайлаушылардың бірінің ордасы, ол көптеген ғасырлар бойы Гессенмен құнды аумақтар үшін көптеген соғыстар мен қақтығыстарда бәсекелесті. 1605 жылдан кейін Марбург қарапайым провинциялық қалаға айналды, ол көбінесе Марбург университетімен танымал болды. Отыз жылдық соғыстан (1618–48) кейін ол екі ғасыр бойы дерлік тоқырап қалды, Гессен-Дармштадт және Гессен-Кассель оған таласқан кезде. Марбург маңындағы Гессен аумағы халқының үштен екісінен астамын жоғалтты, бұл кейінгі соғыстардың (бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарды қоса алғанда) барлығынан көп болды.

Реформация

Марбургте әлемдегі ең көне, протестанттар құрған университеті – Марбург университеті (Philipps Universität Marburg) орналасқан, ол 1527 жылы негісталған. Бұл Германиядағы шағын "университет қалаларының" бірі. Олардың қатарында Грайфсвальд, Эрланген, Йена және Тюбинген, сондай-ақ Марбургтен оңтүстікке қарай 30 шақырым жерде орналасқан Гийсен қаласы да бар. 1529 жылы Гессеннің Филипп I Мартин Лютер мен Гульдрих Цвингли арасында келісімге келу үшін Марбург диалогын ұйымдастырды.

Романтизм

18 ғасыр бойында Марбург, Рай немесе Шартр сияқты, салыстырмалы түрде толыққанды готикалық қала ретінде сақталды, себебі жаңа архитектураға немесе кеңейтуге ешқандай қаржы жұмсалмады. Романтизм Германиядағы басым мәдени және көркем үлгіге айналғанда, Марбург қайтадан белсенді орталыққа айналды, және осы қозғалыстың көптеген жетекшілері Марбургте өмір сүрді, оқытты немесе білім алды. Олар әсіресе әдебиет, филология, фольклор және құқық салаларында маңызды рөл атқарған достар тобын құрды. Топқа сол заманның ең маңызды юрисі және Германиядағы рим құқығын бейімдеудің негізін қалаушы Фридрих Карл фон Савиньи, сондай-ақ ақындар, жазушылар және қоғамдық қайраткерлер Ахим фон Арним, Клеменс Брентано және әсіресе Клеменс Брентаноның қарындасы, Ахим фон Арнимнің әйелі Беттина фон Арним кірді. Бірақ халықаралық деңгейде ең танымал болғандар – Гримм ағайындылары, олар көптеген ертегілерін осы жерде жинады. Ертегілер жинағына жасалған ең танымал иллюстрациялардың авторы – Марбургте және оның айналасында тұрған суретші Отто Уббелохде. Оның салған «Рапунцель мұнарасы» суретіне шабыт берген ғимарат Марбургқа жақын Амонау жерінде орналасқан. Лахн төбелерінен әрі, Швалм аймағындағы кішкентай қыздардың киімдеріне қызыл қалпақ кіретін еді.

Пруссия қаласы

1866 жылғы австрия-пруссия соғысында Гессеннің сайлаушы ханзадасы Австрияны қолдаған болатын. Пруссия жеңіске жетіп, Гессендік электоратты (Ганновер, Франкфурт қаласы және басқа да аумақтармен бірге) басып алып, қосып алды. Дегенмен, Австрияны қолдаған Гессен-Дармштадт тәуелсіздігін сақтап қалды. Бұл өзгерістер Марбург үшін өте жақсы жағдайға әкелді, себебі Пруссия жаңа Гессен-Нассау провинциясының осы бөлігінде Марбургті басқару орталығы етіп бекітіп, Марбург университетін аймақтық ғылыми-академиялық орталыққа айналдыруға шешім қабылдады. Осылайша Марбургтың әкімшілік және университет қаласы ретінде дамуы басталды. Пруссияның университет жүйесі сол кезде әлемдегі ең жақсы жүйелердің бірі болғандықтан, Марбургке көптеген беделді ғалымдар келді. Алайда, қалада айтарлықтай өндіріс болған жоқ, сондықтан қаланың тұрғындарының көп бөлігін студенттер, профессорлар және мемлекеттік қызметкерлер құрады – олар көбінесе күнкөрісіне жететін, бірақ көп ақшасы жоқ және өте аз салық төлейтін.

ХХ ғасырдың басында

1934 жылы Германияның вице-канцлері Франц фон Папен 17 маусымда Марбург университетінде нацистерге қарсы сөз сөйледі. 1942 жылдан 1945 жылға дейін Марбург қаласының барлық аумағы ауруханаға айналды, мектептер мен мемлекеттік ғимараттар қолданыстағы ауруханаларды кеңейту үшін палаталарға бейімделді. 1945 жылдың көктеміне қарай 20 000-нан астам науқас болды, олардың көп бөлігі жараланған неміс әскерлері еді. Ауруханалық қала мәртебесіне ие болғандықтан және маңызды өнеркәсіптік объектілердің болмауына байланысты, теміржол бойындағы бомбалаудан басқа ешқандай зиян келтірілмеді. 1945 жылдың мамыр айында «Монументтер» қызметкері Уокер Хэнкок Марбург мемлекеттік мұрағатында алғашқы Орталық жинақтау пунктін құрды. Бірақ мұрағат ғимаратының сыйымдылығы көптеген заттарды сақтауға жеткіліксіз болды және сол кезде Америка оккупациялық аймағында Мюнхен сияқты басқа жинақтау пункттері де құрылды. Сондықтан Марбургтағы нысан бір жылдан кейін Висбаден жинақтау пунктінің пайдасына жабылды. 1946 жылдың тамызында фельдмаршал және президент Пол фон Гинденбургтің (1847-1934) саркофагын Элизабет шіркеуіне көшірумен жоба аяқталды.

Марбург 1945 жылдан бастап

Соғыстан кейінгі дамулардың ішінде халық санының өсуі болды, бірінші кезекте соғыс қашқындарының есебінен, содан кейін Марбург қаласындағы фармацевтикалық өнеркәсіптің маңыздылығы артуы және университет қызметкерлері мен студенттерінің санының көбеюі де осыған себеп болды. Тарихи қала толыққанды құлдырау қаупінде тұрды, бірақ 1972 жылдан бастап жаңартылды. Қазіргі уақытта университетте шамамен 21 000 студент оқып жатыр (2023 ж.).

Саясат

Марбург, Гессендегі тағы алты осындай қала сияқты, ауданның басқа муниципалитеттерімен салыстырғанда ерекше мәртебеге ие. Бұл қаланың аудан әдетте атқаратын міндеттерді өз мойнына алуын білдіреді, сондықтан көп жағынан ол қалалық ауданға (kreisfreie Stadt) ұқсас. 1974 жылға дейін қала ауданнан тәуелсіз қала болып келген. Марбург қаласының әкімі Томас Шпис 2015 жылдың желтоқсанынан бері қызметте, ал оның алдындағы Эгон Воппель (2005 жылдың қаңтарында тікелей сайланған) Германияның Социал-демократиялық партиясының мүшесі. Оның орынбасары, құрылыс және жастар бөлімдерінің басшысы Надин Берншаузен «Альянс '90/Жасылдар» партиясынан. 2021 жылдың наурыз айында өткен қалалық парламент сайлауынан кейін 59 орындық қалалық парламентте көпшілік Жасыл партия (15 орын), СПД (14 орын) және «Клималист» (4 орын) мүшелерінен құралған коалицияға тиесілі. Сонымен қатар, Христиан-демократиялық одақ (13 орын), «Солшылдар» (7 орын), Еркін демократиялық партия (2 орын), ХДС-тен бөлініп шыққан MBL (Marburger Bürgerliste – 2 орын), BfM (Bürger für Marburg – 2 орын), «Альтернатива для Германия» (1 орын) және Пираттар партиясы (1 орын) фракциялары да өкілдік етілген. Солшыл топтардың ішінде ATTAC, Worldshop қозғалысы, автономиялық анархистік орта және экологиялық немесе адам құқықтары мәселелерімен айналысатын бірнеше топ бар. Марбург қаласы, Хайдельберг, Тюбинген және Геттинген қалалары сияқты, студенттік бауырластықтардың немесе әртүрлі Verbindungen, соның ішінде Корпус, Landsmannschaften, Burschenschaften, Turnierschaften және т.б. бай тарихына ие.

Елтаңба

Марбург қаласының гербінде қызыл фонда туы мен қалқаны бар ақ атқа мінген Гессен ландгравы бейнеленген. Қалқанда Гессеннің мемлекеттік елтаңбасында да кездесетін қызыл және ақ жолақты Гессен арыстаны салынған, ал туда алтын (немесе сары) түсті фонда стильделген көк М әрпі бейнеленген. Бұл герб қала туының түстеріне де бастау берген. Тудың жоғарыдан төменге қарай қызыл (фоннан), ақ (аттан) және көк (қалқаннан) түстес үш көлденең жолағы бар. 19 ғасырдың соңында жасалған бұл герб, қалалық құжаттағы ландграф мөрінің негізінде құрастырылған. Бұл – ұмытылған немесе жеткілікті бейнелемеген гербтерді мөрлерден алынған мотивтермен алмастырудың кең таралған практикасының бір мысалы.

Марбург вирусы

Қаланың аты Марбург вирусы деп аталатын филовируспен байланысты, себебі бұл ауру – вирустық геморрагиялық қызба, эболаға ұқсас, алғаш рет қаладағы індет кезінде анықталып, сипатталған. 1967 жылы қаланың бұрынғы өнеркәсіптік зауытында, сол кезде Хоэкст компаниясының бөлігі болған және бүгінде CSL Behring компаниясының бөлігіне айналған, Беринг Веркесінде жұмыс істегендер кездейсоқ түрде жұққан жасыл маймыл тіндеріне тап болды. Бұл зауытты Марбург қаласының тумасы және медицина саласындағы алғашқы Нобель сыйлығының иегері Эмиль Адольф фон Беринг құрған. Індет кезінде 31 адам жұқты, олардың жетісі қайтыс болды. Вирусқа қаланың аты берілді, себебі вирус атаулары әдетте оның алғаш рет тіркелген жерімен байланысты болады.

Жасыл қала

Көптеген үйлерде күн панельдері орнатылған, ал 2008 жылы жаңа салынатын ғимараттарға немесе жөндеу жұмыстарының аясында күн жүйелерін орнату міндетті деп заң қабылданды. Жаңа ғимараттардағы жылыту жүйесінің қажеттілігінің 20 пайызы күн энергиясы арқылы қамтамасыз етілуі тиіс еді. Күн панельдерін орнатпағандарға 1000 евро айыппұл салынбақ болған. 2008 жылғы 20 маусымда бекітілген жаңа заң 2008 жылғы қазан айында күшіне енуі керек еді, бірақ бұл заң 2008 жылғы қыркүйекте Giessen Regierungspräsidium-ымен тоқтатылды.

Көрнекті орындар

Марбург салыстырмалы түрде таза, шпильдермен және готикалық немесе ренессанс стиліндегі қала, төбеде орналасқан. Бұл қаланың 1600-1850 жылдар аралығында оқшауланған болуының нәтижесі. Архитектуралық тұрғыдан, ол Марбург замкісі және ортағасырлық шіркеулерімен танымал. Елизавета шіркеуі, Франциядан тыс Альп тауларының солтүстігіндегі ең алғашқы таза готикалық шіркеулердің бірі ретінде, Германиядағы готикалық сәулеттің үлгісі болып саналады. Марбургтің эстетикалық тартымдылығының көп бөлігі 1970-1992 жылдар аралығында қала әкімі болған Ханно Дрекслердің еңбегіне байланысты. Ол қаланың жаңаруын, Оберштадтты (жоғарғы қала) қалпына келтіруді және Германиядағы алғашқы жаяу өтетін аймақтардың бірін құрды. Марбургтің Altstadtsanierung (1972 жылдан бері) көптеген наградалар мен сыйлықтарға ие болды. Қаладағы саябақтарға Ескі ботаникалық бақ, сондай-ақ қала сыртындағы Жаңа ботаникалық бақ кіреді. Марктплац – Марбургтың ескі қаласының ортасы. Ортасында жастардың жиналатын орыны – Әйгілі Георгқа арналған фонтан орналасқан. Оңтүстік жағында ескі ратуша орналасқан, ал солтүстікке қарай созылатын жол қалаға қарайтын сарайға апарады. 1527 жылы құрылған Марбург университеті Германияның ең көне университеттерінің бірі. Ол екі кампуста орналасқан: Марбург қаласының орталығындағы Фирманеи және қаланың шығысындағы Ботаника бағында (Ботаникалық бақ) Ланберге.