Кіріспе

Жердің палеоклиматындағы кезектесетін жылы және суық кезеңдер, оттегі изотоптарының деректерінен анықталған теңіз изотоптық сатылары (МИС), теңіз оттегі изотоптық сатылары немесе оттегі изотоптық сатылары (ОИС) – терең теңіз түбінен алынған сынамалар арқылы алынған оттегі изотоптарының деректеріне сүйенген Жердің палеоклиматындағы жылы және суық кезеңдердің кезектесуі. Қазіргі уақыттан бастап кері санағанда, бұл шкалада MIS 1 саналады, жұп нөмірлі сатылар оттегі-18 деңгейінің жоғары болуын көрсетеді және суық мұздық кезеңдерді білдіреді, ал тақ нөмірлі сатылар оттегі-18 көрсеткіштерінің төмендеуін көрсетеді, бұл жылы мұз аралық кезеңдерді білдіреді. Деректер бұрғыланған теңіз шөгінділерінің түйіршіктеріндегі тозаң мен форминифера (планктон) қалдықтарынан, сапропельдерден және тарихи климатты көрсететін басқа да деректерден алынады; мұндай деректер проксилер деп аталады. MIS уақыт шкаласы 1950 жылдары Чезаре Эмилианидің пионерлік жұмысының нәтижесінде жасалды және қазір археология және басқа да салаларда Кватернар кезеңдегі (соңғы 2,6 миллион жыл) мерзімдемені көрсету үшін, сондай-ақ палеоклиматология, яғни Жердің ерте климатын зерттеу үшін ең толық және жақсы деректерді ұсыну үшін кеңінен қолданылады. Эмилианидің жұмысы 1947 жылы Гарольд Юридің кальциттегі оттегі-18 және оттегі-16 изотоптарының арақатынасы, теңіз организмдерінің қабықшалары мен басқа да қатты бөліктерінің негізгі химиялық құрауы, кальцит пайда болған судың температурасына байланысты өзгеруі керек деген болжамына негізделген. Қазіргі уақытта 100-ден астам саты анықталды, қазіргі уақытта шамамен 6 миллион жылға дейін жетеді, ал болашақта бұл көрсеткіш 15 миллион жылға дейін ұлғаюы мүмкін. Кейбір сатылар, әсіресе MIS 5, "MIS 5a" сияқты кіші сатыларға бөлінеді, мұнда 5a, c және e жылы, ал b және d суық болып табылады. "Горизонттарға" (кезеңдер емес, оқиғаларға) сілтеме жасау үшін сандық жүйе де қолданылуы мүмкін, мысалы, MIS 5.5 MIS 5e-нің ең жоғарғы нүктесін көрсетеді, ал 5.51, 5.52 және т.б. деректердің ең жоғарғы және ең төменгі нүктелерін одан да егжей-тегжейлі көрсетеді. Жақындағы кезеңдер үшін уақытты белгілеудің жоғары дәлдігін жетілдіру жұмыстары жалғасуда.

Уақыт шкаласын әзірлеу

1957 жылы Эмилиани Кариб теңізінде ядролық бұрғылау кемелері мен жабдықтарына қол жеткізу үшін Майами университетіне көшіп, бұрғылауды бастап, ядролық деректерді жинады. 1967 жылы Николас Шеклтон теңіздегі изотоптық қатынастардың уақыт өте келе өзгеруіне су температурасының өзгеруі емес, негізінен мұздықтардың көлеміндегі өзгерістер себеп екенін ұсынды. Мұздықтар кеңейген кезде жеңіл оттегі-16 изотопын ауыр оттегі-18-ге қарағанда көп сіңіреді. Изотоптық қатынастағы циклдер жер бетіндегі мұздық және мұз аралық кезеңдердің дәлелдерімен сәйкес келді. Кезеңдердің барлық сериясының графигі мұздың күмәнсіз алға жылжуын және кері шегінуін көрсетті, сонымен қатар стадиалдар мен стадиал аралықтардың егжей-тегжейін ашты. Жақында алынған мұз үлгілеріндегі ежелгі тозаңның зерттеуі осы циклдерді растады. Қазіргі уақытта бірқатар әдістер одан да толық мәліметтер алуға мүмкіндік береді. Жаңа даталар мен геологиялық зерттеулер нәтижесінде кезеңдерді атаулы кезеңдерге сәйкестендіру жалғасады. Теңіздегі изотоптық жазбалар құрлықтағы жазбалардан гөрі толық және егжей-тегжейлі болып көрінеді, бұл Плио-Плейстоцен үшін мұздықтың уақыт шкаласын анықтауға мүмкіндік берді. Қазіргі кезде Солтүстік Американың тарихи Лорентид мұздығы сияқты ірі мұздықтардың көлеміндегі өзгерістер оттегі изотоптарының арақатынасындағы өзгерістерді анықтайтын негізгі фактор деп есептеледі. МИС деректері Миланкович циклінің орбиталық күштің астрономиялық деректерімен де сәйкес келеді, яғни Жердің айналу осінің еңістігіндегі циклдік өзгерістерге байланысты күн сәулесінің өзгеруі. Шындығында, МИС деректерінің Миланковичтің Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасаған теориясына керемет сәйкес келуі теорияның қабылдануына ықпал етті, әрине, кейбір мәселелерге қарамастан, әсіресе 100 000 жылдық мәселе. Радиокөміртекпен даталау және дендрохронология деректері салыстырмалы түрде соңғы кезеңдер үшін МИС деректерін де қолдайды. Седименттердегі жинақталу қалдықтарының магниттелуі оларды Жердің геомагниттік керілуімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Ескі өзек үлгілері үшін жеке жылдық шөгінділерді ажырату қиын, сондықтан даталау өзектердегі геомагниттік ақпарат негізінде жүзеге асырылады. Атмосферадағы көмірқышқыл газы сияқты газдардың арақатынасы туралы басқа да мәліметтер мұз түйіндерін талдау арқылы алынады. АҚШ Ұлттық ғылым қоры қаржылаған жобада оттегі изотоптарының стандартты хронологиясы жасалды, бірақ басқа да хронологиялар бар. Бұл жоғары ажыратымдылықтағы хронология бірнеше изотоптық жазбалар негізінде құрастырылды, содан кейін композиттік қисық тегістеліп, сүзгіден өткізіліп, астрономиялық айнымалылардың белгілі циклдеріне сәйкес келтірілді. Бірнеше изотоптық профильдерді қолдану бір ғана жазбада болуы мүмкін "шуды" жою үшін жасалды. 1970-80 жылдары АҚШ үкіметі қаржылаған тағы бір ірі зерттеу жобасы – Климат: ұзақ мерзімді зерттеу, карталау және болжау (CLIMAP) болды. Ол 18 000 жыл бұрынғы соңғы мұздық максимумындағы әлемдік климаттың картасын жасау мақсатына үлкен дәрежеде қол жеткізді, сондай-ақ 120 000 жыл бұрынғы соңғы мұз аралық кезеңнің климатын зерттеді. Теориялық жетістіктер мен 1970-ші жылдары қол жетімді болған жақсартылған деректер "үлкен синтез" жасауға мүмкіндік берді. Бұл синтез 1976 жылғы «Жер орбитасындағы өзгерістер: мұз дәуірлерінің жүрек сергітушісі» (Science журналында) жарияланған Ж.Д. Хейс, Шеклтон және Джон Имбридің жұмысында ең жақсы көрсетілген. Бұл жұмыс әлі де кеңінен қабылданды және МИС уақыт шкаласын және орбиталық теорияның себеп-салдарлық әсерін қамтиды. 2010 жылы Халықаралық стратиграфия жөніндегі комиссияның төртінші стратиграфия жөніндегі кіші комиссиясы МИС күндерінің басқа тізімдерін тоқтатып, Lisiecki & Raymo (2005) LR04 Benthic Stack-ті жаңартылған түрінде пайдалануды бастады. Бұл материалды Лорейн Лисецки мен Морин Рэймо жинақтады.