Кіріспе

Коммуналдық желілерді тасымалдайтын өткел. Коммуналдық туннель, коммуналдық дәліз немесе коммуникациялық өткел – электр энергиясы, бу, су құбырлары және кәріз құбырлары сияқты коммуналдық желілерді тасымалдау үшін жер астында немесе жер үстінде салынған өткел. Оптикалық талшықтар, кабельдік теледидар және телефон кабельдері сияқты байланыс желілері де кейде осы арқылы жүргізіледі. Мұндай құрылыс қызметтік туннель, қызметтік траншея, қызметтік камера немесе кабельдік камера деп те аталуы мүмкін. Шағын кабельдік желілер көбінесе кабельдік канал немесе жер асты құбыры деп аталады. Жерге тікелей төселген кабель – құбырлар мен туннельдерге қарағанда маңызды балама болып табылады.

Қолданылуы

Пайдалы туннельдер өте суық климаттарда кең таралған, онда мұз сызығының астына тікелей жерлеу мүмкін емес (мысалы, Аляскада, мұз сызығы көбінесе жер бетінен 5 метрден астам тереңдікте болады және жыл бойы мұздап жатады). Олар сондай-ақ су және кәріз желілерін жерлеу үшін жер асты суының деңгейі тым жоғары болған жерлерде, сондай-ақ коммуналдық бағаналардың көрінісі нашар немесе қауіп тудыратын жерлерде (мысалы, жер сілкінісіне бейім Токиодағыдай) салынады. Түннельдер сонымен қатар, кабельдер мен құбырларды тікелей жерлеу орнында жүргізілетін қайталанатын құрылыс, жөндеу және жаңарту жұмыстарынан туындайтын бұзылыстарды болдырмау үшін салынады. Ірі өнеркәсіптік, мекемелік немесе коммерциялық объектілерде де пайдалы туннельдер жиі кездеседі, онда газ, су, электр, жылу, бу, тасымалданатын ауа, телекоммуникациялық кабельдер сияқты көптеген ірі қызметтердің инфрақұрылымы бірнеше ғимараттарға таратылады, бұл жер үстіндегі көлік және жаяу жүргіншілердің қозғалысына кедергі келтірмейді. Осы қызметтердің ерекшелігіне байланысты, оларға үнемі тексеру, жөндеу, техникалық қызмет көрсету немесе ауыстыру қажет болуы мүмкін, сондықтан қызметтерді тікелей жерге көмуге қарағанда қолжетімді пайдалы туннельдерге басымдық беріледі. Пайдалы туннельдердің мөлшері тасымалданатын қызметті орналастыру үшін ғана жеткілікті үлкеннен бастап, адамдар мен тіпті көлік құралдарының өтуіне мүмкіндік беретін өте үлкен туннельдерге дейін өзгереді.

Өнеркәсіптік, институционалдық және муниципалдық орта

Пайдалы туннельдер көбінесе ірі өнеркәсіптік зауыттарда, сондай-ақ университеттер, ауруханалар, ғылыми-зерттеу зертханалары және басқа да бірлесіп басқарылатын мекемелерде орнатылады. Ортақ пайдаланудағы жабдықтар, мысалы, аудандық жылу жүйесі, пайдалы туннельдер арқылы жүргізілетін қыздырылған бу құбырларын қолданады. Кейбір университеттердің кампустарында, мысалы Массачусетс технология институтында, көптеген ғимараттар адамдар мен жабдықтардың оңай қозғалуы үшін үлкен жер асты жолдары арқылы байланысқан. Кейбір муниципалитеттер, мысалы, Чехиядағы Прага, тарихи көшелерге кедеріс келтірмей, коммуналдық желілер мен жабдықтарды орнатуға және күтіп ұстауға мүмкіндік беретін кең ауқымды жер асты коммуналдық туннельдерді салған. Пайдалы туннельдер жасырын, күрделі кеңістіктер желілерін зерттеуді ұнататын қалалық саяхатшыларды қызықтырады.

Уолт Дисней әлемінде

Ең ірі және танымал туннельдер Дисней ойын-сауық парктерінде орналасқан. Олар алғаш Флоридадағы Уолт Дисней әлемінің «Сиқырлы патшалығы» үшін салынған. Эпкоттың «Болашақ әлемінің» орталық бөлігінде, негізінен «Жер ғарыш кемесі» және «Инновациялар» аймақтарының астында, сондай-ақ бұрынғы «Плезер аралында» кішірек утилидор жүйелері салынған. «Диснейлендте» де «Болашақ әлемі» арқылы шағын утилидор бар. Утилидорлар Диснейдің «көрнеу артында» (сахнадан тыс) аймағының бір бөлігі болып табылады. Олар Дисней қызметкерлеріне («каст мүшелеріне») қонақтардың көзіне түспей, қоқысты шығару сияқты паркке қолдау көрсету жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік береді.

Арктикалық қалалар

Утилидорлар – бұл жер үстіндегі жабық коммуникациялық арналар, олар солтүстік поляр аймағындағы ірі елді мекендерде қолданылады, мұнда мәңгі тоңдық су және кәріз құбырларын жерге көмудің қалыпты тәжірибесіне мүмкіндік бермейді. Оларды ең көп Инувик (Солтүстік-Батыс территориялар) және Икалуит (Нунавут) қалаларында кездестіруге болады. Барлық ескі үйлер де қосылмаған, сондықтан олар су жеткізу және кәрізді шығару үшін жүк көліктерін пайдалануға мәжбүр. Алясканың ауылдық аймақтарындағы (көлік желісінен тыс) үйлердің көпшілігі сумен жабдықталмаған және таза су мен қалдықтарды қар машинасы немесе төрт дөңгелекті мотоцикл сияқты жеке көлікпен тасымалдау қажет. Утилидорлары бар елді мекендер көбірек дамыған деп есептеледі. Утилидорлар табиғи газ сияқты жанар май құбырларын тасымалдау үшін де пайдаланылуы мүмкін. Электр, телефон және теледидар желілерін тасымалдау үшін олар әдетте қолданылмайды, олар көбінесе бағаналарға ілінеді.

Коммуналдық қызметтерді тікелей жерлеумен салыстыру

Коммуналдық туннельдердің артықшылықтары – әр қызмет үшін жеке кабельдік арналарға қарағанда, техникалық қызмет көрсету тесіктерін азайту, бір рет орналастыру, және қазу және жөндеу жұмыстарының азаюы. Жақсы карталанған жағдайда, олар барлық коммуналдық желілерге жылдам қол жеткізуді қамтамасыз етеді, қол жеткізу үшін траншеялар қазудың немесе шатастыратын және көбінесе дәл емес коммуналдық карталарға жүгінудің қажеті болмайды. Ең үлкен артықшылықтарының бірі – қоғамдық қауіпсіздік. Жер асты электр желілері, ортақ немесе жеке арналарда болсын, құлаған электр сымдарының жолдарды бөгеп қоюына кедергі келтіріп, осылайша жер сілкінісі, дауыл және цунами сияқты табиғи апаттардан кейін шұғыл көмекке жылдам қол жеткізуді жеделдетеді. Төмендегі кестеде бір мақсаттағы көмілген траншеялардағы коммуналдық желілердің ерекшеліктері мен ортақ арналар немесе туннельдердің ерекшеліктері салыстырылады:

| Коммуналдық туннельдер | Тікелей көму |
|---|---|
| Туннельдерді салу үшін жоғары бастапқы капиталдық шығын | Жеке инфрақұрылымды көмудің төмен бастапқы капиталдық шығыны |
| Инфрақұрылымды оңай табу | Инфрақұрылымды табу қиын |
| Жылдам техникалық қызмет көрсету және ауыстыру | Баяу техникалық қызмет көрсету және ауыстыру |
| Техникалық қызмет көрсету кезінде жол жұмыстары мен қозғалыстың азаюы | Жол жұмыстары мен қозғалыстың артуы |
| Жолдардағы тесіктердің азаюы. Барлық инфрақұрылым үшін бір тесік | Әртүрлі инфрақұрылым түрлері үшін көптеген тесіктер |
| Әртүрлі инфрақұрылымдар арасында координация жасау оңай | Инфрақұрылым провайдерлері арасында жобаларды координациялау қиын |
| Инфрақұрылымды ұстауға, жаңартуға және кеңейтуге оңай қол жеткізу | Инфрақұрылымды үнемі қайта көмуге үлкен еңбек шығындары |
| Техникалық қызмет көрсетуге оңай қол жеткізу | Әртүрлі коммуналдық желілерді жөндеу үшін жолдарды үнемі қазу қажет |
| Келешектегі техникалық қызмет көрсету шығындарының төмендеуі | Зақымдану қаупінің артуы |
| Инфрақұрылым провайдерлері арасындағы бастапқы капиталдық шығындарды бөлісу (мысалы, су, газ, электр) | Бірге орналасқан инфрақұрылымға зақым келтіру қаупі (мысалы, құбырлар, сымдар және кабельдер) |
| Жылдам техникалық қызмет көрсету арқасында апаттардан туындаған тоқтаулардың әсерін азайту | Туннельдердегі ауаның төмен жылу өткізгіштігі аз оқшаулаумен және арзан тіреулермен жылу беруге мүмкіндік береді |
| Қазба жұмыстарын және еңбек шығындарын азайту | |