Жер асты жолдары мен түрлері

Кіріспе

Көлік үшін жасалған жер асты жолдары. Жер асты немесе теңіз асты жолдары – бұл айналасындағы топырақ, жер немесе тау жыныстары арқылы қазылған немесе су астында салынған, кіреберістерінен басқа жабық болатын құрылыстар. Құбыр желісі туннель емес, бірақ кейбір жаңа туннельдер дәстүрлі туннель қазу әдістерінің орнына суға батырылған құбырлар арқылы салынған. Туннельдер жаяу және көлік қозғалысы, теміржол немесе канал үшін пайдаланылуы мүмкін. Жылдам көлік желілерінің орталық бөліктері көбінесе туннельдерде орналасады. Кейбір туннельдер суды тұтынуға немесе гидроэлектр станцияларына жеткізу үшін кәріздер немесе су құбырлары ретінде қолданылады. Коммуналдық туннельдер бу, салқындатылған су, электр қуаты немесе телекоммуникация кабельдерін жүргізу үшін, сондай-ақ адамдар мен жабдықтардың ыңғайлы өтуі үшін ғимараттарды байланыстыру үшін пайдаланылады. Әскери мақсаттар үшін немесе қару-жарақ, контрабанда немесе адамдарды жасыру үшін құпия туннельдер салынуы мүмкін. Жануарлардың адам жасаған кедергілерден қауіпсіз өтуі үшін, мысалы, жануарлар өтетін арнайы туннельдер салынды. Туннельдер туннель желілері арқылы бір-бірімен байланыса алады.

Терминология

Туннель салыстырмалы түрде ұзын және тар болады; көбінесе ұзындығы диаметрінен екі еседен артық, бірақ туннельдер арасындағы өткелдер сияқты ұқсас қысқа қазбалар да салынуы мүмкін. Туннель дегеніміз не, деген анықтама әр түрлі дереккөздерде әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияда жол туннелі "ұзындығы 100 метр немесе одан да көп болатын, жер астындағы автомобиль жолының құрылысы" деп анықталады. АҚШ-та NFPA туннельді "дизайндық ұзындығы және диаметрі белгілі бір шамадан асатын жер асты құрылымы" деп анықтайды.

Тарих

Туннель қазудың алғашқы технологиясының көп бөлігі кен өндіру және әскери инженериядан дамыды. "Кен өндіру" (минералдарды алу немесе қоршау шабуылдары үшін), "әскери инженерия" және "азаматтық инженерия" терминдерінің этимологиясы осы тарихи байланыстардың тереңдігін көрсетеді.

Антикалық және ерте орта ғасырлар

Қазіргі заманғы туннельдердің алдын бастарлары суару, ішу немесе кәріз суларын тасымалдауға арналған адыстар болған. Ең алғашқы қанаттар б.з.д. 2000 жылға дейін белгілі.

Екі жағынан қазылған ең ерте туннель – Иерусалимдегі Яһуда патшалары б.з.д. 8 ғасырында салған Силоам туннелі. Екі жағынан қазылған тағы бір туннель, мүмкін екіншісі белгілі – Эупалин туннелі. Бұл Грекияның Самос аймағындағы Кастро тауынан өтетін ұзын су құбыры, ол б.з.д. 6 ғасырында су тасымалдау үшін салынған. Эфиопияда орта ғасырларда қолмен қазылған Сикурто тау аралық туннелі тау жотасынан өтеді. Газа секторындағы туннельдер желісі еврей стратегияларымен біздің заманымыздың 2 ғасырындағы Бар-Кохба көтерілісі кезінде римдік билікке қарсы Иудея халқының қарсыласуымен байланысты алғашқы қазба-бетон баспана ретінде пайдаланылды.

Құрылыс

Туннельдер жұмсақ сазdan бастап қатты тасқа дейінгі әртүрлі материалдарда қазылады. Туннель салу әдісі жер жағдайларына, жер асты суларының жағдайларына, туннельдің ұзындығы мен диаметріне, туннельдің тереңдігіне, туннель қазу жұмыстарын қолдау логистикасына, туннельдің соңғы мақсатына, пішініне және тиісті тәуекелдерді басқаруға байланысты. Қолданылып жүрген негізгі туннель құрылысының үш түрі бар. "Қазып жабу" әдісімен салынған туннельдер терең емес траншеяда салынып, содан кейін жабылады. Қазылған туннельдер жерді алып тастамай, сол жерде салынады. Ал үшіншісі – құбырды суға батырып салу арқылы жасалатын, су асты туннелі деп аталады.

Бұрғылау машиналары

Туннель қазу машиналары (ТБМ) және олармен байланысты қосалқы жүйелер туннельді қазу процесін толық автоматтандыруға мүмкіндік береді, соның арқасында туннельді қазу шығындары төмендейді. Көптеген жағдайларда, әсіресе қалалық аймақтарда, туннельді қазу, жер бетіндегі рельстер мен жолдарды салуға қарағанда жылдам әрі тиімді балама болып табылады. Ғимараттар мен жерді міндетті түрде сатып алуға байланысты қымбат шығындар мен ұзаққа созылатын жоспарлау процедуралары болмайды. ТБМ-нің кемшіліктері көбінесе олардың үлкен өлшемдерімен байланысты – туннель қазылатын жерге үлкен ТБМ-ді тасымалдау қиындығы немесе (басқа нұсқада) құрылыс алаңында, көбінесе қазылған туннельдің ішінде ТБМ-ді құрастырудың жоғары құны. ТБМ-нің әртүрлі конструкциялары бар, олардың әрқайсысы қатты тау жыныстарынан бастап, суға қаныққан жұмсақ топыраққа дейін әртүрлі жағдайларда жұмыс істей алады. Бентонит суспензиясы және жер қысымын теңестіретін типтегі кейбір ТБМ-дер алдыңғы бөлігінде герметикалық камералармен жабдықталған, бұл оларды су астындағы қиын жағдайларда пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл ТБМ кескіш басының алдындағы топыраққа қысым жасау арқылы су қысымын теңестіреді. Операторлар герметикалық камерадан тыс, қалыпты ауа қысымында жұмыс істейді, бірақ кескіштерді жаңарту немесе жөндеу үшін оларға кейде осы камераға кіру қажет болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, жергілікті жерді нығайту немесе ТБМ-ді судан таза жерге тоқтату сияқты арнайы сақтық шараларын қабылдау қажет. Осы қиындықтарға қарамастан, қазіргі таңдағы ТБМ-дер, ауа шлюзімен/қысымды төмендету камерасы бар, қысымды ауамен туннель қазудың ескі әдісіне қарағанда тиімдірек. Бұл әдіс операторларды теңізшілер сияқты жоғары қысымда жұмыс істеуге және ауысым соңында декомпрессиядан өтуге мәжбүр етеді. 2010 жылдың ақпан айында Aker Wirth компаниясы Швейцарияға, Глар кантонындағы Линтальдан оңтүстікке қарай орналасқан Линт–Лиммерн электр станцияларын кеңейту үшін ТБМ-ді жеткізіп берді. Готтард базалық туннелін қазуға қолданылған төрт ТБМ-нің диаметрі шамамен 9,5 метрді құрады. Нидерландыдағы HSL Zuid жобасының бөлігі ретінде «Жасыл жүрек» туннелі (нидерл. Tunnel Groene Hart) қазу үшін одан да үлкен ТБМ салынды, оның диаметрі шамамен 10 метрге жетеді. Бұл өз кезегінде Испаниядағы Мадрид M30 айналма жолы және Қытайдың Шанхай қаласындағы Чонг Минг туннельдерімен басып өтілді. Бұл машиналардың барлығының құрастырылысына кем дегенде жартылай Херренкнехт компаниясы қатысты. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, әлемдегі ең үлкен ТБМ «Биг Берта» болды, ол Hitachi Zosen Corporation компаниясымен диаметрі 18 метр болатын машинаны құрастырды және АҚШ-тың Сиэтл қаласындағы Аляска жолының виадугін ауыстыруға арналған туннельді қазды.

Tunnel boring machines (TBMs) and associated back up systems are used to highly automate the entire tunnelling process, reducing tunnelling costs. In certain predominantly urban applications, tunnel boring is viewed as a quick and cost effective alternative to laying surface rails and roads. Expensive compulsory purchase of buildings and land, with potentially lengthy planning inquiries, is eliminated. Disadvantages of TBMs arise from their usually large size – the difficulty of transporting the large TBM to the site of tunnel construction, or (alternatively) the high cost of assembling the TBM on site, often within the confines of the tunnel being constructed. There are a variety of TBM designs that can operate in a variety of conditions, from hard rock to soft water bearing ground. Some TBMs, the bentonite slurry and earth pressure balance types, have pressurized compartments at the front end, allowing them to be used in difficult conditions below the water table. This pressurizes the ground ahead of the TBM cutter head to balance the water pressure. The operators work in normal air pressure behind the pressurized compartment, but may occasionally have to enter that compartment to renew or repair the cutters. This requires special precautions, such as local ground treatment or halting the TBM at a position free from water. Despite these difficulties, TBMs are now preferred over the older method of tunnelling in compressed air, with an airlock/decompression chamber some way back from the TBM, which required operators to work in high pressure and go through decompression procedures at the end of their shifts, much like deep sea divers. In February 2010, Aker Wirth delivered a TBM to Switzerland, for the expansion of the Linth–Limmern Power Stations located south of Linthal in the canton of Glarus. The borehole has a diameter of The four TBMs used for excavating the Gotthard Base Tunnel, in Switzerland, had a diameter of about A larger TBM was built to bore the Green Heart Tunnel (Dutch: Tunnel Groene Hart) as part of the HSL Zuid in the Netherlands, with a diameter of This in turn was superseded by the Madrid M30 ringroad, Spain, and the Chong Ming tunnels in Shanghai, China. All of these machines were built at least partly by Herrenknecht. as of 2013, the world's largest TBM was "Big Bertha", a 57.5 feet (18 m) diameter machine built by Hitachi Zosen Corporation, which dug the Alaskan Way Viaduct replacement tunnel in Seattle, Washington (US).

Саз балшықты тепкілеу

Балшықты тебу – Ұлыбританияда әзірленген, қатты балшықты топырақ құрылымдарында туннель қазудың арнайы әдісі. Бұрынғы қолмен атқарылатын, топырақ құрылымының беріктігіне тәуелді болған матка қолданудан өзгеше, балшықты тебу салыстырмалы түрде тыныш болды, сондықтан жұмсақ балшық негізіндегі құрылымдарға зиян тигізбеді. Балшықты тебуші жұмыс бетінен 45 градус бұрышпен тақтаға жатып, аяқтарымен шығыршық тәрізді дөңгелек ұшы бар құралды топыраққа енгізеді. Құралды қолмен бұра отырып, тебуші топырақтың бір бөлігін шығарып алады, ол кейін қалдықтарға салынады. Виктория дәуіріндегі азаматтық инженерлік саласында қолданылған бұл әдіс, Ұлыбританияның көне кәріз жүйесін жаңартуда кеңінен таралды, себебі шағын туннель жүйесін салу үшін барлық мүлікті және инфрақұрылымды бұзудың қажеті болмады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік инженерлік туннельдер бригадалары осы жүйені Германия әскерлерінің орналасқан жеріне миналар қою үшін пайдаланды. Бұл әдіс дерлік естілмейтін болғандықтан, оны тыңдау арқылы анықтау мүмкін емес еді.

Шахталар

Туннель қазу кезінде кейде уақытша кіру шахтасы қажет болады. Олар көбінесе дөңгелек пішіндес болып, туннель салынатын деңгейге жеткенше тік түседі. Шахтаның қабырғалары әдетте бетоннан жасалады және олар тұрақты болу үшін салынды. Кіру шахталары аяқталғаннан кейін, TBM машиналары төмен түсіріліп, қазба жұмысы басталады. Жоба аяқталғанға дейін шахталар туннельге кіру және шығудың басты жолы болып табылады. Егер туннель ұзын болса, бірнеше шахталар түрлі жерлерде салынуы мүмкін, осылайша туннельге кіру қазылмаған бөлікке жақын болады. Құрылыс толыққаннан кейін, құрылыс кіру шахталары көбінесе желдету шахталары ретінде пайдаланылады, сондай-ақ авариялық эвакуацияға арналған шығу жолдары ретінде де қолданылуы мүмкін.

Құбырларды көтеріп алу

Құбырларды итеру әдісінде гидравликалық домкраттар арнайы жасалған құбырларды жерге, ТБМ немесе қалқанның артынан итеру үшін қолданылады. Бұл әдіс жолдар немесе теміржолдар сияқты қолданыстағы құрылыстардың астынан туннельдер салу үшін жиі қолданылады. Құбырларды итеру арқылы салынған туннельдер әдетте кішкентай диаметрлі болады, ең көп көлемі шамамен 1,5 метрді құрайды.

Қорапты ұрлау

Қорапты көтеру әдісі құбырларды көтеру әдісіне ұқсас, бірақ құбырларды көтерудің орнына қорап тәрізді туннель пайдаланылады. Көтерілген қораптар құбырларды көтеруге қарағанда әлдеқайда үлкен көлемде болуы мүмкін, кейбір қораптардың көлденең қимасы 300 метрден асады. Көтерілетін қораптың алдында әдетте кесу басы қолданылады, ал шығарылған топырақ әдетте қораптың ішіндегі экскаватормен шығарылады. Соңғы жылдары жасалған көтерілген арка (Jacked Arch) және көтерілген плита (Jacked deck) технологиялары ұзын және ірі құрылымдарды жоғары дәлдікпен орнатуға мүмкіндік берді.

Су астындағы туннельдер

Су асты туннельдеріне де бірнеше тәсіл бар, ең көп қолданылатыны – бұрғыланған туннельдер немесе суға батырылған түтіктер, мысалы, Бьорвика туннелі және Мармарай. Су үстінде қалықтап тұратын туннельдер – қарастырылып жатқан жаңа тәсіл, бірақ осындай туннельдер әзірге салынған жоқ.

Уақытша жол

Туннель салу кезінде уақытша темір жол салу жиі тиімді болады, әсіресе қазылған топырақты шығару үшін. Көбінесе бұл тар жол болып келеді, осылайша екі рельспен бір мезгілде бос және жүк тиелген вагондарды қатар жүргізуге болады. Жұмыс аяқталған соң уақытша темір жол тұрақты темір жолмен алмастырылады, содан "Perway" термині пайда болған.

Ашық құрылыс ордасы

Ашық құрылыс шұңқылы көлденең және тік шекаралардан тұрады, олар жер асты суларын және топырақты шұңқылының ішіне кіргізбейді. Құрылыс шұңқылы шекараларын жасау үшін бірнеше мүмкін баламалар мен комбинациялар бар (көлденең және тік). "Қазу және жабу" әдісімен салыстырғандағы ең маңызды айырмашылық – туннель құрылысы аяқталғаннан кейін ашық құрылыс шұңқылы жабылмайды, яғни үстіне жабын жабылмайды.

Екі қабатты және көп мақсатты туннельдер

Кейбір туннельдер екі қабатты, мысалы, Сан-Франциско-Окленд шығанағы көпірінің екі негізгі сегменті (1936 жылы аяқталды) Ерба Буэна аралы арқылы екі қабатты туннель бөлімімен байланысты, бұл әлемдегі ең үлкен диаметрлі туннель. Құрылыс кезінде төменгі қабатта екі бағыттағы теміржол және жүк көлігі, ал жоғары қабатта автомобильдер жүрді, қазір әрбір қабатта бір бағыттағы автомобиль қозғалысы жүзеге асырылады. Түркияда 2016 жылы ашылған Босфор астындағы Еуразия туннелі екі қабатты, әр қабатында екі жолақты жол туннелі орналасқан. Сондай-ақ, 2015 жылы Түркия үкіметі Босфордың астында үш деңгейлі туннель салуды жариялады. Бұл туннель Стамбул метрополитенін және екі деңгейлі автомобиль жолын қабылдауға арналған. Француздық A86 дуплексі батыс Парижде екі бұрғыланған туннель түтігінен тұрады, оның шығыс бөлігі жеңіл моторлы көліктер үшін екі деңгейлі. Әрбір деңгей үш жолақты жолмен салынған, бірақ әр деңгейде тек екі жолақ пайдаланылады, ал үшіншісі туннель ішіндегі қосалқы жол ретінде қызмет етеді. A86 дуплексі – Еуропадағы ең ұзын екі қабатты туннель. Қытайдың Шанхай қаласында 2002 жылдан бастап екі түтікпен екі қабатты туннель салынды. 复兴东路隧道 әр түтігіндегі екі қабатта да автокөліктер жүреді. Әр бағытта тек автомобильдер мен таксилер жоғары екі жолақты жоғарғы қабатта, ал жүк көліктері мен автобустар сияқты ауыр көліктер, сондай-ақ автомобильдер жоғары бір жолақты төменгі қабатты пайдалана алады. Нидерландыда 2016 жылы Маастрихт қаласының астынан екі қабатты, сегіз жолақты, кесілген және жабылатын автомобиль туннелі ашылды. Әрбір қабатқа толық биіктіктегі, екі жолақты автомобиль жолы орналасқан. Туннельдің төменгі екі түтігі Амстердамнан басталатын A2 автомагистралін қала арқылы алып өтеді, ал жоғары екі түтігі жергілікті көліктер үшін N2 аймақтық автомагистралін қабылдайды. Аляска жолының виадукты ауыстыру туннелі – құны 3,3 миллиард долларлық, 1,76 шақырымдық (3 км) екі қабатты бұрғыланған автомобиль туннелі, ол Даунтаун Сиэтлдің астынан өтеді. Құрылыс 2013 жылдың шілдесінде "Берта" машинасын пайдаланумен басталды, ол сол кезде әлемдегі ең үлкен жер қысымымен теңгерілген туннель бұрғылау машинасы болды, оның кескіш диаметрі 18 метрді құрады. Бірнеше кешіктірулерден кейін 2017 жылдың сәуірінде туннель бұрғылау жұмыстары аяқталды және туннель 2019 жылдың 4 ақпанында қозғалысқа ашылды. Нью-Йорк қаласының 63-ші көше туннелі Манхэттен мен Куинс арасындағы Ист-Ривердің астында метро пойыздарын жоғарғы қабатта және Лонг-Айленд теміржолының жолаушылар пойыздарын төменгі қабатта тасымалдауды көздеді. Құрылыс 1969 жылы басталды, ал 1972 жылы туннельдің екі жағы да бұрғыланды. Нью-Йорк метросының IND 63-ші көше желісі пайдаланған жоғарғы қабат 1989 жылға дейін жолаушылар қызметіне ашылмады. Төменгі қабат, жолаушылар теміржолы үшін арналған, 2022 жылдың соңында Шығыс жағына кіру жобасын аяқтағаннан кейін жолаушылар қызметін қабылдады. Ұлыбританияда 1934 жылы Мерси өзенінің астындағы Квинсвей туннелі Ливерпуль мен Биркенхед арасында ашылды. Құрылыс кезінде трамвайды пайдалану тоқтатылды. Төменгі бөлім тек кабельдер, құбырлар және авариялық жағдайлардағы паналық орындар үшін қолданылады. Гонконгтың 1960 жылдардың ортасында салынған Лайон Рок туннелі Жаңа Коулун мен Ша Тинді жалғастырады, ол автокөлік жолы ретінде де, акведук ретінде де қызмет етеді, туннельдің жол бөлігінің астында диаметрі 1,2 м мен 1,5 м аралығындағы бес су құбыры бар. Уханьдағы Янцзы өзені магистралі мен теміржол туннелі – 2018 жылы аяқталған Янцзы өзенінің астындағы 2,59 км екі түтік қос қабатты туннель. Әрбір түтікше жоғарғы қабатта 3 жолақты жергілікті көліктерге, ал төменгі қабатта бір жолды Ухань метросының 7-жолына мүмкіндік береді. Бейкер тауындағы туннель үш деңгейлі. Төменгі деңгей Sound Transit жеңіл рельстік көлігі үшін, ортаңғы деңгей автомобильдер үшін, ал жоғарғы қабат велосипедтер мен жаяу жүргіншілерге арналған. Кейбір туннельдер бірнеше мақсатқа қызмет етеді. Малайзиядағы SMART туннелі – Куала-Лумпурдағы көлік және су тасқынының ағынын қабылдауға арналған әлемдегі алғашқы көп мақсатты "Дауыл суларын басқару және жол туннелі". Қажет болған жағдайда, су тасқыны екі қабатты жолдың астындағы бөлек айналып өту туннеліне ауыстырылады. Бұл жағдайда көлік қозғалысы қалыпты түрде жалғасады. Тек қатты және ұзақ жаңбырлар кезінде, су тасқынының қаупі жоғары болғанда ғана жоғарғы туннель түтігі көліктерге жабылады және суды екі туннель арқылы бұруға мүмкіндік беретін автоматты су басқару қақпалары ашылады. Жалпы пайдалы құбырлар немесе пайдалы туннельдер екі немесе одан көп пайдалы желілерді қабылдайды. Бір туннельде әртүрлі пайдалы қызметтерді біріктіру арқылы ұйымдар пайдалы қызметтерді салу және күту шығындарын азайта алады.

Some tunnels are double deck, for example, the two major segments of the San Francisco–Oakland Bay Bridge (completed in 1936) are linked by a double deck tunnel section through Yerba Buena Island, the largest diameter bored tunnel in the world. At construction this was a combination bidirectional rail and truck pathway on the lower deck with automobiles above, now converted to one way road vehicle traffic on each deck. In Turkey, the Eurasia Tunnel under the Bosphorus, opened in 2016, has at its core a two deck road tunnel with two lanes on each deck. Additionally, in 2015 the Turkish government announced that it will build three level tunnel, also under the Bosporus. The tunnel is intended to carry both the Istanbul metro and a two level highway, over a length of
The French Duplex A86 in west Paris consists of two bored tunnel tubes, the eastern one of which has two levels for light motorized vehicles, over a length of Although each level offers a physical height of , only traffic up to tall is allowed in this tunnel tube, and motorcyclists are directed to the other tube. Each level was built with a three lane roadway, but only two lanes per level are used – the third serves as a hard shoulder within the tunnel. The A86 Duplex is Europe's longest double deck tunnel. In Shanghai, China, a two tube double deck tunnel was built starting in 2002. In each tube of the 复兴东路隧道 both decks are for motor vehicles. In each direction, only cars and taxis travel on the high two lane upper deck, and heavier vehicles, like trucks and buses, as well as cars, may use the high single lane lower level. In the Netherlands, a two storey, eight lane, cut and cover road tunnel under the city of Maastricht was opened in 2016. Each level accommodates a full height, two by two lane highway. The two lower tubes of the tunnel carry the A2 motorway, which originates in Amsterdam, through the city; and the two upper tubes take the N2 regional highway for local traffic. The Alaskan Way Viaduct replacement tunnel, is a $3.3 billion 1.76 mile (3 km), double decker bored highway tunnel under Downtown Seattle. Construction began in July 2013 using "Bertha", at the time the world's largest earth pressure balance tunnel boring machine, with a 57.5 feet (18 m) cutterhead diameter. After several delays, tunnel boring was completed in April 2017, and the tunnel opened to traffic on 4 February 2019. New York City's 63rd Street Tunnel under the East River, between the boroughs of Manhattan and Queens, was intended to carry subway trains on the upper level and Long Island Rail Road commuter trains on the lower level. Construction started in 1969, and the two sides of the tunnel were bored through in 1972. The upper level, used by the IND 63rd Street Line of the New York City Subway, was not opened for passenger service until 1989. The lower level, intended for commuter rail, saw passenger service after completion of the East Side Access project, in late 2022. In the UK, the 1934 Queensway Tunnel under the River Mersey between Liverpool and Birkenhead was originally to have road vehicles running on the upper deck and trams on the lower. During construction the tram usage was cancelled. The lower section is only used for cables, pipes and emergency accident refuge enclosures. Hong Kong's Lion Rock Tunnel, built in the mid 1960s, connecting New Kowloon and Sha Tin, carries a motorway but also serves as an aqueduct, featuring a gallery containing five water mains lines with diameters between 1.2m and 1.5m below the road section of the tunnel. Wuhan's Yangtze River Highway and Railway Tunnel is a 2.59 km two tube double deck tunnel under the Yangtze River completed in 2018. Each tube carries 3 lanes of local traffic on the top deck with one track Wuhan Metro Line 7 on the lower deck. Mount Baker Tunnel has three levels. Bottom level is to be used by Sound Transit light rail. Middle level is used by car traffic. Top layer is for bicycle and pedestrian access. Some tunnels have more than one purpose. The SMART Tunnel in Malaysia is the first multipurpose "Stormwater Management And Road Tunnel" in the world, created to convey both traffic and occasional flood waters in Kuala Lumpur. When necessary, floodwater is first diverted into a separate bypass tunnel located underneath the double deck roadway tunnel. In this scenario, traffic continues normally. Only during heavy, prolonged rains when the threat of extreme flooding is high, the upper tunnel tube is closed off to vehicles and automated flood control gates are opened so that water can be diverted through both tunnels. Common utility ducts or utility tunnels carry two or more utility lines. Through co location of different utilities in one tunnel, organizations are able to reduce the costs of building and maintaining utilities.

Қақпалы жолдар

Көпірлер кейде жолдың, өзеннің немесе темір жолдың кірпіш немесе болат аркалармен жабылып, содан кейін беті жермен тегістеу арқылы салынуы мүмкін. Темір жол терминологиясында, салынған немесе жабылып салынған жер бетіндегі темір жол "жабық жол" деп аталады. Қардан қорғаушы құрылыстар – темір жолды қар көшкіндерінен қорғау үшін салынған жасанды туннельдер. Сол сияқты, Илаварра темір жолындағы Стэнвелл паркі, Жаңа Оңтүстік Уэльс "болат туннелі" желіні тас құлаудан қорғайды.

Төменгі өткел

Асты өткел – басқа жолдың немесе темір жолдың астынан өтетін жол, темір жол немесе басқа өткел. Бұл толыққанды түрде туннель емес.

Ең ұзын

Солтүстік-Батыс Англиядағы (Ұлыбритания) Тирлмер су құбыры, су құбырының туннель бөлігі үздіксіз болмаса да, кейде әлемдегі ең ұзын туннель деп саналады. 2009 жылы ашылған Қытайдағы Дахуофанг су құбыры ұзындығы бойынша әлемдегі үшінші ең ұзын су құбыры болып табылады. 2016 жылы ашылған Швейцариядағы Готтард базалық туннелі - Готтард массиві астындағы ең ұзын және ең терең теміржол туннелі. Ол Швейцария Альп тауларының астында Еуропаның солтүстігі мен оңтүстігін қосатын жазық транзиттік жолды қамтамасыз етеді. Жапониядағы Сейкан туннелі негізгі Хонсю аралын солтүстік Хоккайдо аралымен темір жолмен байланыстырады. Оның ұзындығы, оның ішінде Цугару бұғазы арқылы су астынан өтетін бөлігі. Ла-Манш туннелі Франция мен Ұлыбритания арасындағы Ла-Манш каналын кесіп өтеді. Оның жалпы ұзындығы, оның ішінде әлемдегі ең ұзын теңіз астындағы туннель бөлігі. Швейцариядағы Лёчберг негізгі туннелі 2007 жылы ашылғанға дейін ең ұзын құрлықтағы теміржол туннелі болды, ұзындығы және 2016 жылы Готтард базалық туннелі аяқталғанға дейін осы көрсеткіш сақталды. Норвегиядағы Лэрдалдан Аурландқа дейінгі Лэрдал туннелі автомобильдер мен ұқсас көліктерге арналған әлемдегі ең ұзын автомобиль туннелі болып табылады. 2007 жылдың қаңтарында ашылған Қытай Халық Республикасындағы Чжуннаншан туннелі әлемдегі екінші ең ұзын автомобиль жолы туннелі және Азиядағы ең ұзын тау жол туннелі болып табылады. Франциядағы Ров туннелі – ең ұзын канал туннелі, ұзындығынан астам.

Ерекшелігі

1928 жылы ашылған Моффет туннелі Колорадодағы Американың континенттік бөлінісі арқылы өтеді. Туннель ұзын және биіктігі - АҚШ-тағы ең биік белсенді теміржол туннелі (Теннесси өткелінің белсенді емес желісі мен тарихи Альпілік туннель одан да жоғары). Уильямсонның 1804 жылы құрылысын бастап, 1840 жылға дейін бай эксцентрик аяқтаған Ливерпульдегі туннельдері, әлемдегі ең ірі жер астындағы бекерлік туындысы болып саналады. Бұл туннельдер қандай да бір мақсатсыз салынған. Чикагоның жүк тасымалына арналған туннельдер желісі – Чикагоның орталық көшелерінің көп бөлігінің астында орналасқан, ең ірі қалалық көше туннельдері желісі. Ол 1906-1956 жылдар аралығында жүк тасымалы желісі ретінде жұмыс істеді, ғимараттардың жертөлелерін және теміржол станцияларын байланыстырды. 1992 жылғы су тасқынынан кейін желі жабылды, бірақ кейбір бөліктерінде әлі де коммуналдық және байланыс инфрақұрылымы бар. Пенсильвания автожолы 1940 жылы жеті туннельмен ашылды, олардың көпшілігі сәтсіз аяқталған Оңтүстік Пенсильвания теміржолының бір бөлігі ретінде салынған және автожолға «Туннельдік автожол» деген лақап ат берді. Төрт туннель (Аллегени тауы, Тускарора тауы, Киттатини тауы және Блю-Маунтин) пайдалануда, ал қалған үшеуі (Лорел-Хилл, Рейс-Хилл және Сайдлинг-Хилл) 1960 жылдары айналып өтті; соңғы екі туннель қазіргі танымал Пенсильванияның тасталған бөлігі ретінде белгілі. 1966 жылы Швецияның Стокгольм қаласында Фредхеллс туннелі, ал 1975 жылы Германияның Гамбург қаласында Жаңа Эльба туннелі ашылды. Екі туннель де күніне шамамен 150 000 көлікке қызмет етеді, оларды әлемдегі ең көп трафикке ие туннельдердің біріне айналдырады. 1999 жылы Норвегиядағы E69 Еуропалық бағытында ашылған Хоннингсваг туннелі (ұзындығы) – миналардан басқа (Свалбардта бар) әлемдегі ең солтүстік автомобиль туннелі. Бостондағы Орталық артериялық жол туннелі 2007 жылы аяқталған «Биг Диг» жобасының бір бөлігі болып табылады және Interstate 93, US Route 1 және Massachusetts Route 3 бағыттарымен қаланың астында күніне шамамен 200 000 көлік тасымалдайды. Бұл жоба Бостонның ескі, нашар күйдегі I 93 көтерілген тас жолын алмастырды. Дауыл суын басқару және жол туннелі, немесе SMART туннелі – 2007 жылы Малайзияның Куала-Лумпур қаласында ашылған, дауыл суын бұру және жол құрылысының біріктірілген нысаны. Бұл Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ұзын және Азиядағы екінші ең ұзын дауыл суын ағызу туннелі. Бұл нысан бір мезгілде көлік және дауыл суын өткізуге немесе қажет болған жағдайда тек дауыл суына арналуға мүмкіндік береді. Норвегиядағы Rv 653 ұлттық жолында орналасқан Эйксүнд туннелі – әлемдегі ең терең теңіз астындағы автомобиль туннелі, ұзындығы, ең терең нүктесі теңіз деңгейінен төмен, 2008 жылдың ақпанында ашылды. 2010 жылы ашылған Англиядағы Джеррардс Крос теміржол туннелі ерекшелігі сол, ол бұрынғы теміржол кесімін туннельге айналдырып, туннельдің үстінде супермаркет салу үшін жер жасады. Кесіктегі теміржол алғаш рет 1906 жылы ашылды, теміржол туннелін аяқтауға 104 жылдан астам уақыт кетті. Туннель тығырықтан жасалған әдіспен, кранмен әкелінген жиналмалы формалармен салынды, бұл көліктің үздірілмей жұмыс істеуін қамтамасыз етті. Tesco супермаркет желісінің филиалы жаңадан құрылған жерді теміржол туннелінің үстінде алып жатыр, ал туннельдің соңында теміржол станциясы орналасқан. Құрылыс кезінде, жер жабыны қосылғанда, туннельдің бір бөлігі құлады. Жиналмалы формалар құлаудан кейін темір бетонмен жабылды. Фэнхуошань туннелі 2005 жылы Цинхай-Тибет теміржолында аяқталды, бұл әлемдегі ең биік теміржол туннелі, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте және ұзындығы. 2016 жылы Колумбиядағы Ла Линеа туннелі Оңтүстік Америкадағы ең ұзын тау туннелі болып табылады. Ол теңіз деңгейінен жоғары таудың астында алты жолақпен өтеді және оған параллель авариялық туннелі бар. Туннельде жер асты суларының қысымы өте жоғары. Бұл туннель Боготаны және оның қалалық аймағын кофе өсіретін аймақпен және Колумбияның Тынық мұхитындағы негізгі портымен байланыстырады. Чикаго терең туннель жобасы – Чикаго аймағындағы су тасқынын азайтуға арналған дренаждық туннельдер желісі. 1970 жылдардың ортасында басталған жоба 2029 жылы аяқталуға тиіс. Нью-Йорк қаласының су құбырының No 3, 1970 жылы басталды, 2026 жылдан кейін аяқталады деп күтілуде және оның ұзындығы .

The Moffat Tunnel, opened in 1928, passes under the Continental Divide of the Americas in Colorado. The tunnel is long and at an elevation of is the highest active railroad tunnel in the U. S. (The inactive Tennessee Pass Line and the historic Alpine Tunnel are higher.) Williamson's tunnels in Liverpool, from 1804 and completed around 1840 by a wealthy eccentric, are probably the largest underground folly in the world. The tunnels were built with no functional purpose. The Chicago freight tunnel network is the largest urban street tunnel network, comprising of tunnels beneath the majority of downtown Chicago streets. It operated between 1906 and 1956 as a freight network, connecting building basements and railway stations. Following a 1992 flood the network was sealed, although some parts still carry utility and communications infrastructure. The Pennsylvania Turnpike opened in 1940 with seven tunnels, most of which were bored as part of the stillborn South Pennsylvania Railroad and giving the highway the nickname "Tunnel Highway". Four of the tunnels (Allegheny Mountain, Tuscarora Mountain, Kittatinny Mountain, and Blue Mountain) remain in active use, while the other three (Laurel Hill, Rays Hill, and Sideling Hill) were bypassed in the 1960s; the latter two tunnels are on a bypassed section of the Turnpike now commonly known as the Abandoned Pennsylvania Turnpike. The Fredhälls road tunnel was opened in 1966, in Stockholm, Sweden, and the New Elbe road tunnel opened in 1975 in Hamburg, Germany. Both tunnels handle around 150,000 vehicles a day, making them two of the most trafficked tunnels in the world. The Honningsvåg Tunnel ( long) opened in 1999 on European route E69 in Norway as the world's northernmost road tunnel, except for mines (which exist on Svalbard). The Central Artery road tunnel in Boston, Massachusetts, is a part of the larger Big Dig completed around 2007, and carries approximately 200,000 vehicles/day under the city along Interstate 93, US Route 1, and Massachusetts Route 3, which share a concurrency through the tunnels. The Big Dig replaced Boston's old badly deteriorated I 93 elevated highway. The Stormwater Management And Road Tunnel or SMART Tunnel, is a combined storm drainage and road structure opened in 2007 in Kuala Lumpur, Malaysia. The tunnel is the longest stormwater drainage tunnel in South East Asia and second longest in Asia. The facility can be operated as a simultaneous traffic and stormwater passage, or dedicated exclusively to stormwater when necessary. The Eiksund Tunnel on national road Rv 653 in Norway is the world's deepest subsea road tunnel, measuring long, with deepest point at below the sea level, opened in February 2008. Gerrards Cross railway tunnel, in England, opened in 2010, is notable in that it converted an existing railway cutting into a tunnel to create ground to build a supermarket over the tunnel. The railway in the cutting was first opened around 1906, stretching over 104 years to complete a railway tunnel. The tunnel was built using the cover method with craned in prefabricated forms in order to keep the busy railway operating. A branch of the Tesco supermarket chain occupies the newly created ground above the railway tunnel, with an adjacent existing railway station at the end of the tunnel. During construction, a portion of the tunnel collapsed when soil cover was added. The prefabricated forms were covered with a layer of reinforced concrete after the collapse. The Fenghuoshan tunnel, completed in 2005 on the Qinghai Tibet railway is the world's highest railway tunnel, about above sea level and long. The La Linea Tunnel in Colombia, 2016, is the longest, , mountain tunnel in South America. It crosses beneath a mountain at above sea level with six traffic lanes, and it has a parallel emergency tunnel. The tunnel is subject to serious groundwater pressure. The tunnel will link Bogotá and its urban area with the coffee growing region, and with the main port on the Colombian Pacific coast. The Chicago Deep Tunnel Project is a network of of drainage tunnels designed to reduce flooding in the Chicago area. Started in the mid 1970s, the project is due to be completed in 2029. New York City Water Tunnel No. 3, started in 1970, has an expected completion beyond 2026, and will measure more than .

Тау-кен өндірісі

Тау-кен өндірісінде туннельдерді пайдалану дрифт-кеніш деп аталады.

Әскери мақсатта

Кейбір туннельдер мүлдем көліктің қажетіне жарамайды, бірақ қорғаныс құрылыстары болып табылады, мысалы, Mittelwerk және Cheyenne Mountain Complex. Қазба жұмыстарының техникасы, сондай-ақ жер асты бункерлері мен өмір сүруге жарамды басқа да кеңістіктерді салу, көбінесе қарулы қақтығыс кезінде әскери мақсаттарда қолданылады немесе шабуыл қаупіне қарсы азаматтық шаралармен байланысты. Тағы бір қолданылуы – туннельдерді химиялық қару сақтау үшін пайдалану.

Құпия туннельдер

Құпия туннельдер бір аймаққа кіруге немесе одан қашуға мүмкіндік береді, мысалы Ку Чи туннельдері немесе Газа секторындағы Мысырға байланысты контрабандалық туннельдер. Қашып кеткен құлдарды тасымалдауға арналған "Жер асты теміржолы" желісі көбінесе құпиялылық тұрғысынан "жер асты" деп аталғанмен, кейде жасырын туннельдер де пайдаланылды. Сондай-ақ, жасырын туннельдер Ұлы Суық Соғыс кезінде Берлин қабырғасының астында және басқа да жерлерде босқындарды өткізу үшін және тыңшылық мақсатында қолданылды. Контрабандистер құқықсыз есірткі мен қару-жарақ сияқты контрабандалық заттарды тасымалдау немесе сақтау үшін құпия туннельдерді пайдаланады. Мексика-АҚШ шекарасы арқылы есірткі тасымалдау үшін салынған 305 метрлік (1000 фут) туннельді салуға 9 айға дейін уақыт және 1 миллион долларға дейін шығын жұмсалатыны бағаланды. Кейбір туннельдерде жарықтандыру, желдету, телефон, су сорғылары, гидравликалық лифтілер және кем дегенде бір жағдайда электрлі теміржол жүйесі орнатылған. Шекаралық қауіпсіздік күштері Үндістан мен Пәкістан шекарасындағы бақылау сызығы арқылы бірнеше туннельдерді тапты, олар негізінен террористерге Үндістанның Джамму және Кашмир аймағына өтуге мүмкіндік береді. Ердсталл туннельдерінің нақты қолданылуы белгісіз, бірақ теориялар оны қайта туу рәсімімен байланыстырады.

Табиғи туннельдер

Лава түтіктері – жанартаулық жарылыс кезінде лаваның ағып, салқындауынан пайда болған лава арналары. Виргиния штатындағы (АҚШ) Табиғи туннель мемлекеттік саябағында 1890 жылдан бері теміржол туннелі ретінде пайдаланылатын 850 футтық (259 м) табиғи туннель орналасқан, ол іс жүзінде әктас үңгірі. Пунярджани Гуха, Керала, Үндістан. Индустар сенуінше, туннельдің бір жағынан екінші жағына жүгіну (оның индустар құдайы жасағандығына сенеді) барлық күнәларды жуып, қайта тууға жол ашады. Туннельге тек ер адамдар ғана кіре алады. Норвегиядағы Торгаттен аралында шляпа пішіндес силуэт бар, ал шляпаның ортасынан жарық өтетін табиғи туннель сақталған. Ұзын, биік және кең туннель – ашулы тролль Хестманненнің садағынан атылған жебемен жасалған тесік деп есептеледі, ал төбе – Сомна тролль патшасының сұлу Лекамояны құтқаруға тырысқан шапаны. Бірақ, бұл туннельді мұз жасады деген де болжам бар. Жыл сайын күн туннель арқылы екі рет, бірнеше минутқа сәуле шашырады.

Үлкен апаттар

Клейтон туннелінің теміржол апаты (1861) – блок-сигналдар туралы шатасу салдарынан соқтығысу болды, 23 адам қаза тапты. Велвин туннелінің теміржол апаты (1866) – пойыз туннельде істен шықты, күзетші пойызды қорғамады. Париж метросының өрті (1904) – Куронн жер асты станциясында пойыз өртенді, түтін мен газдардан 84 адам қаза тапты. Church Hill туннелінің құлауы (1925) – жөндеу жұмыстары кезінде жұмыс пойызының астында туннель құлады, төрт адам қаза тауып, бір бу локомотиві мен он вагон тұтқындалды. Балвано пойыз апаты (1944) – жүк пойызындағы шамамен 500 "ресми емес" жолаушының уыттануы. Калдекотт туннелінің өрті (1982) – ірі автокөлік туннеліндегі апат және өрт. Channel туннелінің өрті (1996) – ауыр жүк көліктерін тасымалдаған пойыз өртенді. Принцесса Диананың қазасы (1997) – Париждегі Понт-де-л-Алма туннелінде болған көлік апаты, салдарынан Принцесса Диана қаза тапты. Монблан туннелінің өрті (1999) – жүк көлігі туннель ішінде өртеніп, жанып кетті. Big Dig төбесінің құлауы (2006) – Бостонның Форт-Пойнт туннелінде бетон төбе панелі құлады, нәтижесінде Big Dig жобасы бір жылға жабылды.