Хуо Гуан – Батыр қолбасшы, саясаткер, Батыс Хань әулетінде маңызды рөл атқарған. Императорлардың қамқоршысы, билік үшін күрескен тұлға. Тарихымен танысыңыз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайлық генерал және саясаткер (б.з.д. 68 жылы)
Chinese general and politician (d. 68 BCE)
Хуо Гуан (; б.з.д. 68 жылы 21 сәуірде қайтыс болды), әдепті есімі Зимэн (子孟), Қытайдың әскери генералы және саясаткері болды. Белгілі генерал Хуо Кубиннің кіші жартылай інісі Хуо, Император Удың сарайдағы көмекшісі болды және император қайтыс болған кезде өзінің билігін нығайтып, Император Чжаоның бас қоса регенті болды. Хуо регенттік әріптестерінен озып өтіп, мемлекеттік істерді жеке бақылауға алды, отбасы мүшелерін және басқа да адал адамдарын маңызды лауазымдарға тағайындап, билігін консолидациялады. Б.з.д. 74 жылы маусымда Император Чжаоның қайтысынан кейін Хуо Лиу Хе тақтан түсіріліп, 27 күн ішінде орнынан алынуын ұйымдастырды. Хуо кейін Император Сюаньның таққа отыруына көмектесті және өліміне дейін Хан үкіметін бақылауда ұстады.
Huo Guang (; died 21 April 68 BC), courtesy name Zimeng (子孟), was a Chinese military general and politician who served as the dominant state official of the Western Han dynasty from 87 BCE until his death in April 68 BCE. The younger half brother of the renowned general Huo Qubing, Huo was a palace aide to Emperor Wu and secured power in his own right at the emperor's death, when he became principal co regent for Emperor Zhao. Huo outmaneuvered his colleagues in the regency and assumed personal control over state affairs, consolidating his power by installing family members and other loyalists in key offices. Following Emperor Zhao's death in June 74 BCE, Huo engineered the succession and deposition of Liu He within a mere 27 days. Huo next facilitated the accession of Emperor Xuan and retained control of the Han government until his death.
Император Вуның тұсында қызмет ету
Хуо Гуан Хуо Чжунрудың ұлы болды, ал жартылай інісі Хуо Кубин – белгілі генерал еді. Оның әкесінің екінші әйелі Вэй Цзыфу хан Ву императорының екінші ханшайымы болды. Хуоның Хан әкімшілігіндегі ерте мансабы толық жазылмаған, бірақ б.з.д. 88 жылы – хан Ву билігінің соңына жақын, ол Фэнчэ Дувей (奉車都尉) және Гуанлу Дафу (光祿大夫) екі лауазымы бар жоғары шенді лауазымда болғандығы белгілі. Хан Ву өмірінің соңында кіші ұлы Лю Фулингті (кейіннен Чжао императоры) мұрагер етіп таңдағанда, Хуо, этникалық Сяньби (Сионну) өкілі Цзинь Миди және императорлық гвардия командирі Шангуан Цзе (上官桀) –ті регенттер етіп тағайындады, бірақ Хуо үкіметтің басқаруын өз қолына алып, дасима (大司馬) және дацзянцзюнь (大將軍) атақтарын алды. Хан Ву б.з.д. 87 жылдың наурыз айында қайтыс болғанда, сегіз жасар Чжао императоры Хуо, Цзинь және Шангуанның қамқорлығында қалды. Хан Вудың өсиеті бойынша олардың үшеуі де маркиздер атанды, бірақ үшеуі де одан бас тартты.
Huo Guang was born to Huo Zhongru and he had a half brother named Huo Qubing, a renowned general. His step aunt was Empress Wei Zifu, the second Empress of Emperor Wu of Han. Huo's early career in Han government was not well documented, but it is known that as of 88 BC—near the end of Emperor Wu's reign, he was already a high ranked official with dual titles of Fengche Duwei (奉車都尉) and Guanglu Dafu (光祿大夫). When Emperor Wu, near the end of his life, chose his youngest son Liu Fuling (later Emperor Zhao) as heir, he commissioned Huo, ethnically Xiongnu official Jin Midi, and imperial guard commander Shangguan Jie (上官桀) as coregents, but with Huo effectively in command of the government, with the titles of dasima (大司馬) and dajiangjun (大將軍). When Emperor Wu died in March 87 BC, Emperor Zhao, then eight years old, was left in the tutelage of Huo, Jin, and Shangguan. Emperor Wu's will created the three of them as marquesses, but all three declined.
Император Чжаоның қол астында қызмет ету және регент ретінде билікті басқару
Император Чжао император Удың кіші ұлы болғандықтан, бұл оның ағаларымен қақтығыстар мен наразылық тудырды, және оның билігінде бірнеше қастандықтар орын алды. Б.з.д. 86 жылы Лю Дан (劉旦), Ян патшасы, және император Удың үлкен ұлы қатысқан қастандық ашылды, бірақ патша жазаланбады, Хуоның шешімімен болжамды түрде, ал басқа қастандықшылар өлім жазасына кесілді. Император Чжаоның регенттері мен ұлы министрлерінің арасында Хуо Гуан ең беделді және күшті болды, олардың бәрін басқарды. Б.з.д. 87 жылдан б.з.д. 81 жылға дейінгі 6 жыл ішінде, император Чжао өздігінен шешім қабылдай алмаған кезде, Хуо сарайды бақылауға алды, және елде бейбітшілік сақталды. Ол жалғыз болмаса да, тым көп билікке ие болғандықтан, Шангуан әулетінің қызғанышына ұшырады, олар да маңызды күшке ие болған. Б.з.д. 85 жылдың наурыз айында Хуо Болу графы (博陆侯) атағын алды. Сол жылы Цзинь, мемлекеттік істерге ықпал ететін адам, қайтыс болды. Цзинь қайтыс болғаннан кейін Шангуан Хуоның билігіне қызғанышпен қарады, тіпті екеуі жақсы дос болғанмен, Хуо өз қызын Шангуанның ұлы Шангуан Анға (上官安) үйлендірген болатын. Б.з.д. 84 жылы, өзінің билігін одан әрі нығайту үшін, Шангуан Цзе бес жастағы немересін (сол кезде Хуоның да немересі), он бір жастағы императорға үйлендірді, және ол б.з.д. 83 жылдың сәуір айында императорлық бикеш атанды. Б.з.д. 80 жылы Хуо мен Шангуан арасындағы қақтығыс күшейді. Шангуан Ян патшасы Лю Данмен, ханшайым Эйимен (鄂邑公主) (императордың қарындасы болғандықтан, оның қамқоршысы болды), және тағы бір маңызды шенеунік Санг Хунъянмен (桑弘羊) Хуоға қарсы опасыздық жасау үшін сөз байласты. Алайда, Хуоға сенген император Чжао бұл айыптауларға назар аудармады. Содан кейін қастандықшылар төңкеріс жасауды жоспарлады, бірақ олар ашылды. Шангуанды қоса алғанда, қастандықшылардың көпшілігі жазаланды, ал Лю Дан мен ханшайым Эйи өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр болды. Император Чжао ересек болғаннан кейін, Хуо Гуан императорға және сарайға ықпалын сақтап, император Чжаоға империяны басқаруға көмектесті, сондықтан көптеген ғалымдар император Чжао ешқашан нағыз билікке ие болмады деп санайды. Император Чжао өзі билік ете алатын болғанда, Хуо, бас министр және астананың және императорлық армияның қарулы күштерінің бас қолбасшысы, оның дерлік жалғыз кеңесшісі және саяси ұстазы болды. Хуо оны көп рет кешірім жасауға, басқа елдермен қымбат соғыстардан бас тартуға, сарайдағы қабілетті шенеуніктерді сайлауға және оларды жоғарылатуға, тергеусіз және сотсыз жазалаудан аулақ болуға, егіншілікті дамытуға және аштықтың алдын алу үшін астық қорларын сақтауға көндірді.
As Emperor Zhao was the youngest son of Emperor Wu, this created conflict and ill will with his older brothers, and in his reign there were multiple conspiracies. In 86 BC, a conspiracy involving Liu Dan (劉旦), Prince of Yan, and an elder son of Emperor Wu, was discovered, but the prince was not punished, presumably under Huo's decision, even though the other conspirators were executed. Among the regents and great ministers of Emperor Zhao, Huo Guang is the most prestigious and powerful, leading all of them. Within 6 years from 87 BC to 81 BC, when Emperor Zhao could not decide on his own, Huo took control of the court, and the country was still at peace. Due to holding too much power even though he was not alone, he incurred the jealousy of another main sub power, the Shangguan family. In March 85 BC, Huo was created the Marquess of Bolu (博陆侯). In the same year, Jin, a moderating influence in the co regency, died. After Jin's death, Shangguan became increasingly jealous of Huo's powers, even though the two had been great friends, and Huo had given his daughter in marriage to Shangguan's son Shangguan An (上官安). In 84 BC, as a ploy to further strengthen his powers, Shangguan Jie gave his granddaughter (also Huo's granddaughter), then age five, in marriage to the emperor, then age 11, and she was made empress in April 83 BC. In 80 BC, the growing conflict between Huo and Shangguan came to a head. Shangguan formed a conspiracy with Liu Dan, the Prince of Yan, the Princess Eyi (鄂邑公主) (who, as the emperor's sister, had served as his guardian), and another important official Sang Hongyang (桑弘羊) to make false allegations of treason against Huo. However, Emperor Zhao, who trusted Huo, did not act on the allegations. The conspirators then planned a coup d'etat, but were discovered. Most of the conspirators, including Shangguan, were executed, and Liu Dan and the Princess Eyi were forced to commit suicide. After Emperor Zhao came of age, Huo Guang still had influence over the emperor and the court, helping Emperor Zhao run the empire, so much so that most scholars maintain that Emperor Zhao never held real power. When Emperor Zhao himself could rule, Huo as chief minister and Commander in Chief of the Armed Forces of the Capital and the Imperial Army, was a his almost exclusive adviser and political mentor, Huo repeatedly persuaded him to issue amnesties, refrain from costly wars with other nations, focus on electing and promoting able officials at court, avoiding punishment without investigation and trial promoting agriculture, and preserving grain to prevent famine.
Ханзада Хе оқиғасы және император Сюаньның патшалық билікке келуі
74 жылы маусым айында император Чжао 21 жасында, ұрпақтары болмай қайтыс болды. Император Чжаоның ағалары тірі болғанымен, Хуо оларды қабілетсіз және таққа лайықсыз деп санады. Бірқатар зерттеулерден кейін ол император Чжаоның немере інісі, Чанъи ханзадасы Лю Хэні жаңа император етіп тағайындады. Бірақ Чанъи ханзадасы император болып тағайындалған соң, император Чжаоға аза тұту кезеңінде ақшаны ысыраптап, лайықсыз әрекеттер жасады. Оған жауап ретінде Хуо жаңа императорды тақтан түсіруге шешім қабылдады, бұл Қытай тарихында бұрын-соңды болмаған оқиға. Императрица жесір Шангуанның (Хуоның немересі) бұйрығымен ханзада Хэ император болып 28 күннен кейін тақтан алынып, бұрынғы Чанъи княздығына жер аударылды, бірақ ханзадалық атағынан айырылды. Императордың талаптарына сай, еңбекқор және білікті император болуға лайық мұрагер табылған жоқ. Басқа бір жоғары лауазымды шенеунік Бинг Джидің (丙吉) ұсынысымен Хуо император Вудың шөбересі Лю Биньиді (кейін Лю Сюнь 劉詢) император етіп тағайындады, ол Император Сюань атағын алды. Лю Биньидің әкесі Лю Цзюй император Вудың мұрагері болған, бірақ кейіннен оның құрметі төмендеп, қаза тапқан, ал оның ұрпақтары императорлық үйден шығарылған.
In June 74 BC, Emperor Zhao died at age 21 without issue. Even though Emperor Zhao had living older brothers, Huo considered them incompetent and unfit for the throne. After some investigation, he settled on making Liu He, Emperor Zhao's nephew and the Prince of Changyi the new emperor. Once the Prince of Changyi was installed as the emperor, however, he began to spend incessantly and otherwise act inappropriately during the period of mourning for Emperor Zhao. In response, Huo decided to depose the new emperor, an unprecedented action in Chinese history. Under an edict issued by Empress Dowager Shangguan (Huo's granddaughter), Prince He was deposed after just 28 days as emperor and exiled to his old principality of Changyi, but without a princely title. There was no imperial heir who met Huo's standard of a diligent and skilled emperor. At the suggestion of another senior official Bing Ji (丙吉), Huo made a great grandson of Emperor Wu, Liu Bingyi (later Liu Xun 劉詢) emperor, taking the name Emperor Xuan Liu Bingyi's grandfather Liu Ju had been Emperor Wu's crown prince by Empress Wei but subsequently had fallen out of favour and been killed, with his issue being removed from the imperial household.
Император Сюаньның тұсында қызмет ету
73 жылы Хуо император Сюаньға барлық билікті қайтаруды ұсынды, бірақ император бас тартты және барлық маңызды мәселелер Хуоға, ал Хуо императорға ұсынғанға дейін берілуі керек екенін мәлімдеді. Император Хуоның ұлы Хуо Ю (霍禹) және оның шөберелері Хуо Юн (霍雲) мен Хуо Шан (霍山) (Хуо Кубиннің немерелері) әкімшілігінде маңызды лауазымдарға тағайындалды. Хуо Гуанның күйеу балалары Фан Минью (范明友) мен Ден Гуанхан (鄧廣漢) жоғары әскери қолбасшылар болды. Келесі бірнеше жыл бойы Хуо мен император билікті бірлесіп жүзеге асырды. 71 жылы Хуо Гуанның әйелі, Сиань ханым (顯), қызы Хуо Чэнцзюньді (霍成君) императрица ету үшін император Сюаньның әйелі Сюй Пиньцзюньді (徐平君) оның дәрігеріне пара беріп улады. 70 жылы сәуір айында Хуо Чэнцзюнь императрица болып жарияланды. Император Сюань Хуо Гуанға сырттай құрмет көрсеткенімен, одан қорқынып, оны "арқасындағы тікен" (芒刺在背, "mang ci zai bei") деп есептегені жазылған. Бұл, Хуо Гуанның өз руына шек қоймауымен бірге, Хуо руы үшін апатқа ұшырады.
In 73 BC, Huo offered to return all authority to Emperor Xuan, but the emperor declined and reaffirmed that all important matters were to be presented to Huo before Huo would present them to the emperor. The emperor also made Huo's son Huo Yu (霍禹) and his grandnephews Huo Yun (霍雲) and Huo Shan (霍山) (Huo Qubing's grandsons) key officials in his administration. Huo Guang's sons in law Fan Mingyou (范明友) and Deng Guanghan (鄧廣漢) were made high military commanders. During the next few years, Huo and the emperor effectively shared imperial powers. In 71 BC, Huo Guang's wife, Lady Xian (顯), in order to make her daughter Huo Chengjun (霍成君) empress, poisoned Emperor Xuan's wife Xu Pingjun by bribing her doctor. In April 70 BC, Huo Chengjun was created empress. Despite Emperor Xuan's outward respect towards Huo Guang, it was recorded that he feared Huo, and regarded him as "a thorn in (his) back" (芒刺在背, "mang ci zai bei"). This, combined with Huo Guang's unwillingness to rein in his clansmen, would prove disastrous to the Huo clan.
Хуо кланының өлімі мен одан кейінгі жойылуы
68 жылы сәуірде Хуо Гуан ауырып қайтыс болды. Император Сюань мен Императрица Шаньгуань Хуоның жаназасына жеке қатысып, оған ерекше кесене салды. Хуо қайтыс болғаннан кейін оның ұлдары, күйеу балалары мен шөберелері маңызды лауазымдарда қалды және маркиз дәрежесіне көтерілді. Оның әйелі аза тұрғаннан кейін Хуо Гуанның құл иесі Фэн Зидумен құмарлыққа берілді, Фэн Зидудің өзі Хуо Гуанның бұрынғы жақыны болған. Хуо отбасы императорлық үйдің деңгейінде сәнді өмір сүрді. Хуолардың мақтандығына наразы болған Император Сюань олардың нақты билігін біртіндеп алып, тек ресми атақтарын сақтап қалды. 67 жылы мамыр айында Император Сюань қайтыс болған Императрица Сюйдің ұлы Лю Шиді (劉奭, кейін Император Юань) мұрагер ханзада етіп тағайындады. Бұл Сиань ханымды ашуландырды, ол өзінің қызына мұрагер ханзаданы өлтіруді бұйырды. Императрица Хуо оны өлтіруге бірнеше рет әрекеттенгені айтылады, бірақ әрқашан сәтсіз аяқтады. Осы шақта Император Хуолардың Императрица Сюйді өлтіргені туралы қауесеттерді естіді, бұл оны Хуолардың нақты билігінен айыруға итермеледі. 66 жылы Сиань ханым өзінің ұлы мен шөберелеріне Императрица Сюйді өзі өлтіргенін мойындады. Императордың нақты дәлелдері болған жағдайда қандай жаза күтетінінен қорқып, Сиань ханым, оның ұлы, шөберелері және күйеу балалары Императорды тақтан түсіру үшін құлық жасады. Құлық ашыққа шықты, және Хуо әулетінің барлық мүшелері Император Сюаньның бұйрығымен жазаланды. Бұл әрекет кейіннен Сима Гуан сияқты тарихшылардың Хуо Гуанға деген шынайы емес қарым-қатынасы үшін қатты сынауына ұшырады. Императрица Хуо тақтан алынды. Он екі жылдан кейін ол жер аударылды, және жауап ретінде өзіне-өзі қол жұмсады. Хуо әулеті жойылғанмен, Император Сюань Хуо Гуанды өлімнен кейін де құрметтеуін жалғастырды. Б.з.д. 51 жылы сарайының үлкен залында өзінің басқару кезеңіндегі 11 ұлы мемлекет қайраткерінің суретін салғанда, Хуо, олардың ішінде жалғыз, тек лауазымы мен тегімен аталды, бұл қалған он адамға көрсетілген құрметтен де артық құрмет деп есептелді.
In April 68 BC, Huo Guang became ill and died. Emperor Xuan and Empress Dowager Shangguan made the nearly unprecedented act of personally attending Huo's wake and built an impressive mausoleum for Huo. After Huo's death, his sons, sons in law, and grandnephews remained in important posts and were made marquesses. His wife, after a period of mourning, formed a passionate relationship with Huo Guang's slave master, Feng Zidu, himself a former lover of Huo Guang. The Huo family lived luxurious lives similar to the imperial household. Emperor Xuan, unhappy about the Huos' perceived arrogance, began to gradually strip their actual powers while letting them keep their formal titles. In May 67 BC, Emperor Xuan made his son Liu Shi (劉奭, later Emperor Yuan), by the deceased Empress Xu, crown prince, an act that greatly angered Lady Xian, who instructed her daughter to murder the crown prince. Allegedly, Empress Huo did make multiple attempts to do so, but failed each time. Around this time, the emperor also heard rumours that the Huos had murdered Empress Xu, which led him to further strip the Huos of actual power. In 66 BC, Lady Xian revealed to her son and grandnephews that she had, indeed, murdered Empress Xu. In fear of what the emperor might do if he had actual proof, Lady Xian, her son, her grandnephews, and her sons in law formed a conspiracy to depose the emperor. The conspiracy was discovered, and the entire Huo clan was executed by Emperor Xuan. This act later drew heavy criticism from historians, such as Sima Guang in his Zizhi Tongjian, for its ungratefulness to Huo Guang. Empress Huo was deposed. Twelve years later she was exiled and, in response, she committed suicide. Despite the destruction of the Huo clan, Emperor Xuan continued to honour Huo Guang posthumously. In 51 BC, when he painted the portrait of 11 great statesmen of his administration in the great hall of his palace, Huo, alone among the 11, was referred to by title and family name only, which was considered an even greater honour than the honour given to the other ten.
Қытай тарихына әсері
Хуоға кейінгі ұрпақтар қызықпарлықпен қарады. Бір жағынан, ол империяны тиімді басқарғаны және өзін үлкен қауіпке тікелей салған лайықсыз императорды тақтан түсіргені үшін зор құрметке ие болды. Екінші жағынан, оның диктаторлық басшылық стилі, жемқорлыққа бейімділігі және клан мүшелерінің әрекеттерін бақылауда ұстамағаны үшін де сынға ұшырады. Кейбір тарихшылар осы қасиеттері оның өлімінен кейін кланының құрылуына себеп болды деп санайды. Қытай тарихындағы көптеген заговоршылар өздерінің әрекеттері Хуо сияқты империяның мүддесі үшін жасалғанын айтса да, шындығында солай болғандар азаз болды. Керісінше, императорлар шенеуніктерді мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптағанда (және жазалағанда), оларды "Хуо Гуан сияқты болуға тырысқан" деп ишаратпен айтуға тырысты. Хуо шешімділік пен күш-қуаттың үлгісін көрсетті, ол сирек кездесетін және мемлекеттің игілігі үшін одан да сирек қолданылған.
Huo was treated somewhat paradoxically by posterity. On one hand, he was greatly admired for his skilful administration of the empire and his selflessness in putting himself in great danger in deposing an unfit emperor. On the other hand, he was also criticized for his dictatorial governing style, alleged nepotism and failure to rein in the behaviour of his clansmen, traits that some historians claim eventually led to his clan's destruction after his death. Many later conspirators in Chinese history would often claim that they were acting in the empire's best interest, like Huo, even though few actually did. Conversely, when emperors wanted to accuse (and execute) officials of treason, they often euphemistically refer to them as "wanting to act like Huo Guang." Effectively, Huo set a standard of decisiveness and strength that was rarely matched and even more rarely used for the benefit of the state.