Кіріспе

Cox and Box; немесе, The Long Lost Brothers) – Ф.С. Бернардтың либреттосы мен Артур Салливанның музыкасы бар, 1847 жылы Джон Мэддисон Мортонның «Box and Cox» фарсына негізделген бір актілік комедиялық опера. Бұл Салливанның алғашқы табысты комедиялық операсы болды. Оқиға бір үй иесі туралы, ол бір бөлмені екі жалдамалы тұрғынға жалға береді, біреуі түнде, екіншісі күндіз жұмыс істейді. Егер біреуінің демалыс күні болса, олар бөлмеде кездесіп, ызаға келеді. Салливан бұл туындысын В.С. Гилбертпен бірінші операсы «Теспис» операсынан бес жыл бұрын жазған. Туындының тұңғыш көрсетілімі 1866 жылы өтті, ал 1867 жылы қайырымдастық шараларында бірнеше рет қойылды. 1869 жылы кәсіби қойылым ретінде көрсетілгеннен кейін, ол танымал болды, 264 қойылым өткізіп, көптеген жаңарулар мен қосымша қайырымдастық қойылымдарын көрді. 20-шы ғасырда Д’Ойли Карт опера компаниясы оны Гилберт пен Салливанның қысқа операларына кіріспе ретінде, қысқартылған нұсқада жиі қойды. Оны әлемдегі көптеген кәсіби және әуесқой труппалар орындады және осы күнге дейін жиі қойылымға шығарылуда.

Өмірбаян

Морей Минстрельдері – Лондон қоғамы мен өнерге қатысы бар, негізінен әуесқой музыканттар болған суретшілер, актерлер мен жазушылардың бейресми жиналысы еді. Олар музыка кештеріне Морей Лоджда жиналатын, ол Кенсингтондағы Артур Джеймс Льюиске (1824–1901) тиесілі үй болды. Льюис (Льюис & Алленби фирмасының) гардеробшы және жібек саудагері еді, ол 1867 жылы актриса Кейт Терриге үйленді. Минстрельдер өнер туралы әңгімелесіп, темекі шегіп, ән салып, ай сайынғы 150-ден астам өнер сүйіктілерінің жиналыстарында танымал музыка орындайтын. Олардың дирижері Джон Фостер болды. Фостер, сондай-ақ драматург Ф. К. Бернанд және көптеген басқа мүшелер жас Артур Салливанмен достық қарым-қатынаста болды, ол топқа қосылды. 1865 жылдың басында олар Оффенбахтың «Екі соқыр» операсын тыңдады. Келесі қыста Морей Лоджда тағы бір оперетта көріп, Бернанд Салливаннан Минстрельдер үшін орындалатын жаңа шығармада ынтымақтасуын сұрады. Бернанд либреттоны осы «триумвиреттаға» Джон Мэддисон Мортонның атақты фарсы «Бокс пен Кокс» пьесасынан аударды, оның премьерасы 1847 жылы Лондонда болды, оны Ж. Б. Бакстоун ойнады. Мәтін Мортонның пьесасына жақын, тек екі ерекше жағынан ғана ерекшеленеді. Біріншіден, пьесада басты кейіпкерлер миссис Боунсермен бірге тұрады, ал Бернандтың нұсқасында кейіпкер сержант Боунсер. Бұл өзгеріс Moray Minstrels тобының барлық ерлер жиналысы үшін шығарманы орындау ниетімен қажет болды. Екіншіден, Бернанд 24 жасар Салливанның музыкасына жазған мәтінін жазды. Алғашқы қойылымның күні мен орны 1890 жылдан бастап «The World» газетіне жазған хаттарында Бернанд пен Льюис әрқайсысы оны өткіздік деп мәлімдеді. Эндрю Лэмб 1866 жылдың 23 мамырында Бернандтың үйінде костюмдері мен декорацияларысыз өткен концертті шақырылған достарының шағын тобы алдындағы репетиция, содан кейін 1866 жылдың 26 мамырында Льюистің үйінде алғашқы қойылым болды деген қорытындыға келді. Кейінірек 23 мамыр күні басылған бағдарлама пайда болды, бұл жай репетициядан гөрі көп нәрсені білдірді, бірақ композитор өзі кейінгі күнді қолдады, «The World» газетіне былай деп жазды: «Мен Бернандтың нұсқасы маған романның жаңалығымен келді деп айту керек деп ойлаймын. Менің жеке іс-әрекетімді естелік мүлдем ерекше». Джон Фостер, ол спектакльде Боунсер рөлін ойнады, Бернандтың үйіндегі жүгіруді репетиция деп атады. Бастапқы актерлік құрамда Джордж дю Мориер Бокс және Гарольд Пауэр Кокс рөлінде болды, Салливан фортепианода сүйемелдеуді импровизациялады. «The Times» журналының шолуында Бернанд Мортонның либреттосын жақсы бейімдегені, ал Салливанның музыкасы «жалынды күй мен шынайы күлкілі көңіл көтерумен» толы екені айтылды. Кешке арналған ойын-сауық бағдарламасына Морей Минстрель тобының музыкалық қойылымы, «Қойдың киімін киген қасқыр» және «Екі соқыр» пьесалары кірді. Опера сол кезде алғаш рет толық оркестрмен тыңдалды, Салливан оркестрді алғашқы репетициядан бірнеше сағат бұрын аяқтады. «Музыкалық әлем» авторды да, композиторды да мақтады, егер шығарма кәсіби түрде ұсынылса, табысқа жетеді деп болжады. Ол 1867 жылы 18 мамырда Регент көшесіндегі Корольдік иллюстрация галереясында қайталанды. «Fun» журналының сыншысы В. С. Гилберт 11 мамырдағы спектакль туралы былай деп жазды: «Бернандтың «Бокс пен Кокс» әні бас әріппен жазылған, ал мистер Салливанның музыкасы өте тартымды. Бұл жұмыстың кемшіліктері, қазіргі кезде, екі. Біріншіден, Бернанд мырза бүкіл фарсты іске асырып, оны ең кішкентай компасқа, сюжеттің түсінікті оқылуына сәйкес келтірсе керек. Екіншіден, мистер Салливанның музыкасы көптеген жерлерде, ол қосылған әзіл-оспақсыз сюжетке қарағанда, тым жоғары деңгейде. Ол өте күлкілі, мұнда және онда, және ұлы немесе әсем ол күлкілі емес, онда, бірақ ұлы және әсем бар, біздің ойымызша, тым үлкен үлесі құрмет өздеріне. Музыканы дю Мориер, Квинтин және Блантрефн орындады». Гилберт диалогты қысқарту және музыкалық бөлікті музыкаландыру себебін былай түсіндірді: «Мистер Мортонның диалогын тек Бакстоун және Комптон ғана дұрыс орындай алады, ал басқа актерлердің аузында оны көргендерге (ал кім көрмеді?) жалықтырады». «Тұр, Боунсер, тұр!» дуэті бұл қайта жандандыруда алғаш рет орындалды. 1867 жылы Томас Герман Рид басқаруымен кәсіби қойылым туралы әңгімелер болды, бірақ оның орнына Рид Салливан мен Бернандқа екі актілі комикалық опера «Контрабандистаны» жазуды тапсырды, ол жақсы қабылданбады. «Кокс пен Бокс» алғаш рет Рид басқаруымен Корольдік иллюстрация галереясында, 29 наурыз 1869 жылы, Пасха дүйсенбісі күні, Гилберт пен Фредерик Клейдің «Карточка жоқ» пьесасынан кейін қойылды. Осы оқиға Артур Сесилдің кәсіби дебютін белгіледі, ол Бокс рөлін ойнады. Герман Рид Кокс рөлін, ал Ф. Сеймур Боунсер рөлін ойнады. «Кокс пен Бокс» 20 наурыз 1870 жылға дейін, барлығы 264 қойылым, сондай-ақ турдағы 23 қойылымға дейін жалғасты. Қойылым сәтті болды, бірақ сыншылар Салливанның оркестрлеуін жоғалтқанына өкінді (Иллюстрация галереясы оркестрге тым кішкентай болды): «Оперетта пианино мен гармониканың оркестрлік бөлімдеріне алмастырылуынан біраз нәрсені жоғалтады, оны мистер Салливан жақсы біледі, бірақ музыка кез келген түрінде де құтты болсын».

Кейінгі туындылар

Кокс пен Қондырғы викториялық дәуірде тез арада танымал болды, 1869 жылы Манчестерде қосымша қойылымдар, ал 1871 жылы гастрольдік сапарлар (Ричард Д’Ойли Карт басқарды, композитордың інісі Фред Кокс рөлін ойнады), 1871 жылы Лондондағы Альгамбра театрында Фред Кокс ретінде, және 1872, 1873 және 1874 жылдары Гаити театрында (соңғысында Фред Кокс және Сесил Қондырғы рөлінде), сондай-ақ 1874 жылы Манчестерде («Контрабандистпен» бірге) қойылды. 1867 жылдан бастап көптеген қайырымдалық қойылымдар өтті, оның ішінде «Теспис» қойылымы кезінде Гаитиде екеуі, ал 1879 жылы Швейцарияда Сюлливанның өзі Кокс рөлінде, ал Сесил Қондырғы рөлінде ойнады. Сюлливан кейде осы қойылымдарға музыкалық сүйемелдеме жасады. 1880 жылы Гаити театрындағы қойылымға Сесил Бокс, Джордж Гроссмит Кокс және Корни Грэйн Баунсер рөлінде қатысты. 1884 жылы Корт театрындағы қойылымда бұл туынды Гилберттің «Дэнл Друс, Blacksmith» пьесасымен (бірақ сол жылы басқа пьесалармен бірге) қойылды, Ричард Темпл Кокс, Сесил Бокс және Фурнео Кук Баунсер рөлінде ойнады. Бұл қойылым 1988 жылы Сесил, Эрик Льюис және Уильям Лагг Бокс, Кокс және Баунсер рөлін орындағанда қайта жаңғыртылды. D’Oyly Carte Opera Company компаниясы бұл туындыны алғаш рет 1894 жылдың 31 желтоқсанында, Савой театрында 12 желтоқсанда ашылған басқа бір Салливан-Бернанд операсы – «The Chieftain» операсына қосымша қойды. Осы қойылым үшін Салливан «Sixes» дуэтін және бірнеше нөмірлерден өлеңдерді алып тастады, сондай-ақ диалогтар да қысқартылды. Темпл Баунсер, ал Скотт Рассел Кокс рөлін ойнады. 1900 жылы бұл туынды Коронет театрында Кортис Паундс Бокс рөлінде ойнағанда ұсынылды. 1921 жылы Руперт Д’Ойли Карт «Кокс пен Қондырғыны» «Солдат» операсына кіріспе ретінде қойды, қосымша қысқартуларды Ж.М. Гордон мен Гарри Норрис жасады. Ол D’Oyly Carte компаниясының соңғы қойылымын 1977 жылдың 16 ақпанында өткізді. Көптеген әуесқой театр ұжымдары «Кокс пен Қондырғыны» жеке немесе қысқа Савой операларының бірімен бірге сахналады. Соңғы жылдары Салливан мен Б.Стивенсонның бір актілік операсы «The Zoo» қайта жаңғырылғаннан кейін, «Кокс пен Қондырғы» кейде Салливанның үш бір актілік операсының кешінде «The Zoo» және «Trial by Jury» операларымен бірге қойылды.

Қысқаша мазмұны

Ескерту: Келесі синопсис түпнұсқа нұсқасын сипаттайды. Басқа нұсқалары үшін төмендегі талқылауды қараңыз. Шапшаң увертюрадан кейін, көрініс кереует, комод, үстел мен орындықтар, камин және үш есігі бар бөлмеде ашылады. Кокс күніне дайындалуға асығысқан. Ұя иесі, сержант Баунсер, оған дайындалуға көмектеседі, ал Кокс ыңғайсыз жастық пен тым қысқа шашты шағымдап, оны әскерде жүргендей етіп көрсетеді. Армия туралы әңгіме басталысымен, Баунсер өзінің әскери мансабы туралы ойға далада қалады. Ашуланған Кокс киім бөлмесіне кіреді, ал Баунсер отаршылдықтағы күндерінен Гандель стиліндегі пароди арияны орындайды, сүйікті сөйлеу тіркесімен аяқтайды: "Ратаплан! Ратаплан!" Кокс Баунсерден бөлмеде неге үнемі темекі иісі аңқып тұратынын сұрайды. Баунсер бұл шатырдағы жалға алушыдан болуы керек дейді, бірақ Кокс түтіннің әрқашан жоғары, төмен емес, көтерілетінін байқайды. Кокс өзінің көмір, тұспал, шам, шай, қант және т.б. заттарының неге жоғалып жатқанын да ойлайды. Баунсер мысық деп ойлайды. Кокс бұл түсіндірмені қабылдамағанда, Баунсер тағы да "Ратаплан! Ратаплан!" деп айқайлайды. Кокс жұмыстан кешігіп, құпияны шешпей кетеді. Жалғыз қалған Баунсер Кокс уақытында кеткенін мойындайды, өйткені бөлме екі тұрғынға жалға берілген, олардың екеуі де бір-бірінен хабарсыз. Кокс, шляпа жасаушы, күні бойы жұмыс істейді; Бокс, баспагер, түн бойы жұмыс істейді; сондықтан олар ешқашан байланысқа келмейді, кейде ғана баспалдақтан өтеді. Баунсер бөлмені асығыс түрде қайта жинайды, Кокстың заттарын жасырып, Бокстің заттарын шығарады. Бокс Кокспен баспалдақтағы қысқаша жанжалдан кейін кіріседі. Баунсерді жұмыстан босатқаннан кейін, ол нан орамасын алып, отты жағып, грильге беконды қояды. Шаршап-шалдыққаннан кейін, төсекте қысқа уақытқа ұйықтап алады. Кокс жұмыс берушісінен күтпеген демалыс алғаннан кейін қайта оралады. Ол үстелде орама табады, бірақ оттың жанып жатқанын көріп, таңғалады. Баунсер бөлмені пайдаланып отыр деп ойлап, беконды грильден алып, қой етімен ауыстырады және таңғы асқа қажетті ыдыс-аяқтарын алу үшін киім бөлмесіне кетеді. Кокстің киім бөлмесінің есігінің жабылуы Боксты оятып, ол кенеттен беконды есіне алады. Ол грильде қой еті бар екенін көріп, оны Баунсердің қойғанын ойлап, терезеден лақтырып жіберіп, сырттағы жаяу жүргіншіге тиді. Ол тағы да беконды отқа қояды және таңғы асқа қажетті ыдыс-аяқтарын алу үшін киім бөлмесіне кетеді. Бокстің киім бөлмесінің есігінің қатты жабылуы Коксты біреудің қағып жатқанын естіп, үйге қайта оралады. Ол беконды тағы да көргенде, оны терезеден лақтырып, жаяу жүргіншіге екінші рет соқты. Бокс киім бөлмесінен қайта кіреді, және олар бірінші рет бетпе-бет келеді. Әрқайсысы екіншісіне кетуге бұйрық береді. Кокс бөлменің өзіне тиесілі екенін дәлелдеу үшін жалдамалы төлем квитанциясын ұсынады, ал Бокс да солай істейді. Олар алданып қалғандарын түсінгеннен кейін, Баунсерді шақырады, ол келіп, тақырыпты өзгертуге тырысады, тағы да "Ратаплан! Ратаплан!" деп айқайлайды. Ақыры бұрыштап, ол бөлме екеуіне де тиесілі екенін мойындайды, бірақ ол сол күні екінші қабаттағы кішкентай бөлмесін әзірлейтінін айтады. Екі тұрғын да оны қабылдайтынын айтады, бірақ Баунсер бұл сөздің еш мағынасы жоқ екенін айтады. Ол кімнің кімді босату керектігін шешуге қалдырады. Әрқайсысы екіншісін кетуге шақырады, бірақ екеуі де қозғалмайды. Ақырында олар бәрі Баунсердің кінәсі екенін түсінеді, сондықтан олар достас болуға келіседі. Олар бір-біріне гитарада серенада орындайды. Әңгіме барысында Кокс өзінің қалыңдығы бар екенін мойындайды, бірақ ол алыста орналасқан ванна машиналарының иесі болғандықтан, ол көрінуі мүмкін емес. Бокс өзінің бойдақ емес, үйленген емес, жесір емес екенін, бірақ "соңғы үш жылдан бері өмірден кетуі" айтады. Кокс егер ол өзіне қажетсіз некеден құтылуға мүмкіндік берсе, өзі де өмірден кетуді ойламайтынын мойындайды. Бокс бірнеше жыл бұрын дәл осындай жағдайға тап болғанын айтады. Үйлену тойы қарсаңында ол дүние-мүлкін жардың шетінде қалдырып, өзіне қол жұмсау туралы хат жазды. Барлығы оның секіріп кеткенін және болашақ қалыңдығы Пенелопа Анннан құтылып қалғандығын болжады. Осы есімді атап өткенде, Кокс өзінің қазіргі қалыңдығы Бокстың қашып кеткен қалыңдығы екенін түсінеді. Кокс енді Пенелопа Эннге Боксты қайтаратынын мәлімдейді, ал Бокс оны Кокстен алып кетуді армандамайтынын айтады. Мәселені шеше алмай, олар алдымен дуэль ойнауды ұсынады, бірақ жұмсақ шешімге келеді. Алдымен, олар тек алтылықты тастайды, бірақ әрбір адамда тек алтылықты тастайтын алдағы текше бар. Содан кейін олар монетаны лақтыруға тырысады, бірақ әрқайсысы тек "бас" тастайды. Ақырында, Баунсер Маргейттен хат әкеледі, олардың Пенелопа Энннен келгенін ойлайды. Алайда, хатта Пенелопа Энн теңізде жоғалып кеткені және барлық мүлігін "өз күйеуіне" қалдырғаны жазылған. Екі адам кімнің бенефициары екенін анықтауға тырысады, бірақ Баунсер екінші хат әкеледі, Пенелопа Энн тірі қалғанын және сол күні келетінін хабарлайды. Олар екеуі де кетуге тырысады, бірақ Баунсер үшінші хат әкеледі: "Біздің сезіміміз, жасымыз сияқты, өзара емес екеніне көз жеткізгендіктен, мен күйеуіммен бірден одақтасқанымды хабарлауға асығамын." Олар Пенелопа Энннің жолынан шығып кеткеніне қуанышты. Кенеттен Бокс Кокс өзінің ұзақ жоғалған бауыры болуы керек деп ойлайды, ал Кокс осыған ұқсас ойды ойлап жатқанын айтады: Бокс Кокстің сол қолында шоколад дабы бар ма деп сұрайды. Кокс жоқ деп жауап береді. Бұл мәселені шешеді: олар ұзақ жоғалған бауырлар. Қысқа финалда олар бөлмеде мәңгі қалғанына келіседі, ал Баунсер "Ратаплан!" деп айқайлайды. Перде жалпы қуанышпен аяқталады.

Нұсқалар

Оригиналдық отандық нұсқа үш дауысқа (Box, тенор; Cox, баритон; және Bouncer, көбінесе баритон және жартылай контратенор) және фортепианоға арналған. Салливан Bouncer рөлін, "Rataplan trio"-дағы жоғары партияны қоса, Фостерге арнап альт диапазонында жазған, бірақ кейін бұл рөлді бас-баритон орындаған. Театрға арналған нұсқада Салливан шығарманы әдеттегідей 30 шамасындағы ойыншыдан тұратын шағын оркестр үшін қайта жазды. Ол негізгі бөлімге қысқа увертюра мен қосымша музыка қосты, соның ішінде "Stay, Bouncer, Stay!" ұзартылған дуетін. Бұл нұсқа сағатқа жуық ойнайды. Дегенмен, тоналдық өзгерістерді алғаш рет Салливан 1894 жылғы қайта қою үшін жасаған болуы мүмкін. Музыка зерттеушісі Роджер Харристің айтуынша, "жалпы алғанда, 1921 жылғы нұсқаның өзгерістері Салливанның бастапқы партитурасын едәуір бұрмалауға тең, және бұл нұсқаның кейінгі буынға нағыз нұсқа ретінде ұсынылуы өкінішті". Салливанның барлық нөмірлерін қамтитын толық оркестрлік нұсқасы 1982 жылы Гилберт пен Салливан видеоларының Брент Уокер сериясы аясында, сондай-ақ "Сот отырысы" (Trial by Jury) бойынша түсірілген. Дирижер – Александр Фарис; Box рөлінде – Джон Фрайатт, Cox рөлінде – Рассел Смайт, Bouncer рөлінде – Томас Лаулор. Гилберт пен Салливан дискографиясы бұл видеоны серияның ең жақсысы деп санайды.