Кіріспе

Савой операсы – 19 ғасырдың соңында Викториялық Англияда дамыған комедиялық опера стилі, оның алғашқы және ең табысты өкілдері В. С. Гилберт пен Артур Салливан болды. Атауы импресарио Ричард Д’Ойли Карте Гилберт пен Салливанның, содан кейін басқа композитор-либреттошылар тобының шығармаларын қою үшін салған Савой театрынан шыққан. G&S Савой опералары стандартты репертуарда орныға алмады немесе жылдар өте ұмытылып, «Савой операсы» термині Гилберт пен Салливанмен шартты түрде теңестірілді. Савой опералары (барлық мағынасында) қазіргі заманғы музыкалық театрдың қалыптасуына зор ықпал етті. Гилберт, Салливан, Карте және Виктория дәуірінің басқа британдық композиторлары, либреттошылары мен продюсерлері, сондай-ақ замандас британдық баспасөз және әдебиет осындай туындыларды «комикалық опералар» деп атады, осылайша оларды одан бұрынғы, көбінесе ашық-шашық еуропалық опереттерден ажыратуға тырысты. Гилберт пен Салливан туралы жарық көрген көптеген әдебиеттер осы шығармаларды «Савой опералары», «комикалық опералар» немесе екеуі де деп атайды. Дегенмен, «Penguin Opera Guides» және көптеген басқа да музыкалық сөздіктер мен энциклопедиялар Гилберт пен Салливанның туындыларын оперетталар деп жіктемелейді. Гилберт пен Салливанның алғашқы опералары Лондонның басқа театрларында қойылды, ал «Patience» (1881) Савой театрында көрсетілген алғашқы опера болды, сондықтан қатаң айтқанда, алғашқы «Савой операсы» осы болды. Бірақ «Савой операсы» термині бір ғасырдан астам уақыттан бері Гилберт пен Салливанның Ричард Д’Ойли Карте үшін жазған он үш операсын білдіреді.

Басқа анықтамалар

Гилберт пен Салливан ("G&S") опералары жазылған жылдары Ричард Д'Ойли Карт Савой театрында басқа композитор-либреттогер командаларының операларын да қойды, G&S пьесаларына алғысөз ретінде немесе G&S пьесасы болмағанда театрды толтыру үшін. Оның замандастары үшін "Савой операсы" термині сол театрда қойылған кез келген операны білдірді, оның авторы кім екеніне қарамастан. Савой театрында ашылған күнінен бастап (1881 жылдың 10 қазанынан) "Гондольерлер" 1891 жылдың 20 маусымында жабылғанға дейін G&S опералары ғана қойылды. Келесі онжылдықта G&S-тің екі жаңа туындысы ғана болды (Utopia Limited және The Grand Duke), екеуі де салыстырмалы түрде қысқа уақытқа қойылды. Бұл олқылықты толтыру үшін Карт G&S операларын қайта қоюмен, Салливан операларын басқа либреттистермен және басқа композитор-либреттогер командаларының туындыларын қойды. Ричард Д'Ойли Карт 1901 жылдың 3 сәуірінде қайтыс болды. Егер "Савой операсы" терминін Карт пен Савой театрының байланысы арқылы анықтаса, онда соңғы жаңа Савой операсы "Персия гүлі" (музыкасын Салливан, либреттосын Базил Худ жазған) болды, ол 1899 жылдың 28 қарашасынан 1900 жылдың 28 маусымына дейін сахналанды. Карт қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі Хелен Карт театрдың басқаруын өз мойнына алды. 1901 жылы ол Салливанның соңғы операсы "Изумруд аралдары" (Салливанның өлімінен кейін Эдвард Герман аяқтады) туындысын қойды. Сол операның көрсетілімі кезінде ол Уильям Гритті театрдың директоры ретінде тағайындады. Содан кейін ол Гритке театрды жалға берді, ол Иб пен Кішкентай Кристина, Сазды өрнек, Иоланте, "Көңілді Англия" (1902) және "Кенсингтон ханшайымы" (1903) операларын қайта қойды, олардың актерлік құрамы негізінен Карттың Савой труппасынан құралды. Сирил Ролинс пен Р. Джон Виттс "Кенсингтон ханшайымын" Савой операларының соңғысы деп санайды. 1903 жылдың мамырында "Кенсингтон ханшайымы" жабылғаннан кейін, Карт ханым 1906 жылдың соңына дейін театрды басқа тараптарға жалға берді, содан кейін ол Савойда G&S операларын репертуарда қайта қоюдың екі маусымын ұйымдастырды, режиссерлікке Гилберт оралды. 1909 жылдың наурыз айында Чарльз Х. Уоркман театрды жалға алып, Гилберттің "Көктемгі перілер" (музыкасын Эдвард Герман жазған) операсын қоса алғанда үш жаңа туынды қойды. Уоркман қойған туындылардың соңғысы 1910 жылдың басында Артур Андерсон, Джордж Леви және Хартли Каррик жазған "Екі қуанышты монарх" операсы болды, музыкасын Орландо Морган жазды. Заманауи баспасөз бұл туындыларды "Савой опералары" деп атады, ал С. Дж. Адаир Фиц Джеральд Уоркманның туындыларын соңғы Савой опералары деп есептеді. Фитц Джеральд өзінің "Савой операсының тарихы" атты кітабын 1924 жылы жазды, сол кезде осы басқа туындылар әлі есте сақталып жүрді. Бірақ келесі онжылдықтарда Савойда Гилберт пен Салливаннан басқа композиторлар мен либреттошылардың туындылары ұмытылды немесе сирек қойылды. "Савой операсы" термині Гилберт пен Салливанның он үш туындысымен синоним болды. Гилберт пен Салливанның алғашқы ынтымақтастығы – 1871 жылғы "Теспис" операсы – бұл осы уақытқа дейін айтылған анықтамалардың ешқайсысы бойынша Савой операсы емес, өйткені оны Ричард Д'Ойли Карт қоймаған, сондай-ақ ол Савой театрында ешқашан қойылған жоқ. Дегенмен, Ролинс пен Виттс, сондай-ақ Джеффри Смит оны Савой операларының жинағына енгізді. Оксфорд ағылшын сөздігі бұл сөз тіркесін былай түсіндіреді: "Д'Ойли Карт компаниясы Лондонның Савой театрында алғаш рет қойған Гилберт пен Салливан операларының кез келгенін белгілеу. Сондай-ақ, Гилберт пен Салливанның операларын, оның ішінде Савой театры ашылғанға дейін алғаш рет қойылғандарды немесе 1881 жылы театрда пайда болған ұқсас стильдегі кез келген комедиялық операны белгілеу үшін кеңінен қолданылады".

Толық тізім

Келесі кестеде жоғарыда аталған анықтамалардың кез келгені бойынша "Савой опералары" деп есептелетін толық метражды опералардың барлығы көрсетілген. Тек алғашқы қойылымдар ғана көрсетілген. Савой операларымен бірге қойылған көшбасшылар мен аралық көріністер келесі кестеде келтірілген. Атауы Либреттист(тер) Композитор(лар) Театр Ашылу күні Жабылу күні Көрсетілімдер саны Теспис В. С. Гилберт Артур Салливан Гэйти 26 желтоқсан 1871 8 наурыз 1872 64 Сот жөніндегі қазылар алқасы В. С. Гилберт Артур Салливан Роялти 25 наурыз 1875 18 желтоқсан 1875 131 Сиқыршы В. С. Гилберт Артур Салливан Опера Комик 17 қараша 1877 24 мамыр 1878 178 H. M. S. Пинафор В. С. Гилберт Артур Салливан Опера Комик 25 мамыр 1878 20 ақпан 1880 571 Пензанс қарақшылары В. С. Гилберт Артур Салливан Бижу, Пейгтон 30 желтоқсан 1879 30 желтоқсан 1879 1 Нью-Йорк, 5-авеню 31 желтоқсан 1879 5 маусым 1880 100 Опера Комик 3 сәуір 1880 2 сәуір 1881 363 Сабыр В. С. Гилберт Артур Салливан Опера Комик 23 сәуір 1881 8 қазан 1881 170 Савой 10 қазан 1881 22 қараша 1882 408 Иоланта В. С. Гилберт Артур Салливан Савой 25 қараша 1882 1 қаңтар 1884 398 Принцесса Ида В. С. Гилберт Артур Салливан Савой 5 қаңтар 1884 9 қазан 1884 246 Микадо В. С. Гилберт Артур Салливан Савой 14 наурыз 1885 19 қаңтар 1887 672 Руддигор В. С. Гилберт Артур Салливан Савой 22 қаңтар 1887 5 қараша 1887 288 Қорғаушылар В. С. Гилберт Артур Салливан Савой 3 қазан 1888 30 қараша 1889 423 Гондольерлер В. С. Гилберт Артур Салливан Савой 7 желтоқсан 1889 20 маусым 1891 554 Науч қызы Жорж Дэнс & Фрэнк Деспрез Эдвард Соломон Савой 30 маусым 1891 16 қаңтар 1892 200 Брэй викарийі Сидни Грунди Эдвард Соломон Савой 28 қаңтар 1892 18 маусым 1892 143 Хэддон Холл Сидни Грунди Артур Салливан Савой 24 қыркүйек 1892 15 сәуір 1893 204 Джейн Энни Дж. М. Барри & Артур Конан Дойл Эрнест Форд Савой 13 мамыр 1893 1 шілде 1893 50 Ютопия шектеулі В. С. Гилберт Артур Салливан Савой 7 қазан 1893 9 маусым 1894 245 Миретта Гарри Гринбанк & Фред Э. Ветерли (Эдриан Росс өңдеген) Андре Мессаже Савой 3 шілде 1894 11 тамыз 1894 41 6 қазан 1894 6 желтоқсан 1894 61 Басшы Ф. С. Бернанд Артур Салливан Савой 12 желтоқсан 1894 16 наурыз 1895 97 Ұлы герцог В. С. Гилберт Артур Салливан Савой 7 наурыз 1896 10 шілде 1896 123 Оның мәртебесі Ф. С. Бернанд, Р. С. Леманн, & Эдриан Росс Александр Маккензи Савой 20 ақпан 1897 24 сәуір 1897 61 Герольштейн герцогинясы Чарльз Х. Брукфилд & Эдриан Росс Жак Оффенбах Савой 4 желтоқсан 1897 12 наурыз 1898 104 Әдемі тас А. В. Пинеро & Дж. Коминс Карр Артур Салливан Савой 28 мамыр 1898 16 шілде 1898 50 Бақытты жұлдыз Чарльз Х. Брукфилд, Эдриан Росс, & Обри Хопвуд Иван Карилль Савой 7 қаңтар 1899 31 мамыр 1899 143 Персия гүлі Бейзил Худ Артур Салливан Савой 29 қараша 1899 28 маусым 1900 213 Жасыл арал Бейзил Худ Артур Салливан & Эдвард Герман Савой 27 сәуір 1901 9 қараша 1901 205 Иб және кішкентай Кристина Бейзил Худ Франко Леони Савой 14 қараша 1901 29 қараша 1901 16 Шұбатын өрнек Бейзил Худ Сесил Кук Мерри Англия Бейзил Худ Эдвард Герман Савой 2 сәуір 1902 30 шілде 1902 120 24 қараша 1902 17 қаңтар 1903 56 Кенсингтон принцессасы Бейзил Худ Эдвард Герман Савой 22 қаңтар 1903 16 мамыр 1903 115 Таушылар Гай Эден Реджинальд Сомервилль Савой 29 қыркүйек 1909 27 қараша 1909 61 Күңгірт феялар В. С. Гилберт Эдвард Герман Савой 15 желтоқсан 1909 29 қаңтар 1910 51 Екі қуанышты монарх Артур Андерсон, Джордж Леви, & Хартли Каррик Орландо Морган Савой 10 наурыз 1910 23 сәуір 1910 43

Қатарлас бөлшектер

Виктория дәуірінің соңы мен Эдуард дәуіріндегі театрлардағы сән ұзақ кештер ұйымдастыруға бағытталған еді, сондықтан толық көлемді қойылымдар көбінесе серік қойылымдармен бірге ұсылған. Савой операларының алғашқы қойылымдарында әр толық жұмысқа әдетте бір немесе екі қысқа серік қойылым қосатын. Қойылымды бастайтын шығарма "перде көтергіш" деп, ал аяқтайтын шығарма "соңғы қойылым" деп аталған. W. J. MacQueen Pope перде көтергіштер туралы былай деп түсіндірді:

Бұл бір актілік қойылым, оны тек ерте келген көрермендер ғана тамашалайтын. Ол бос ложаларға, жартылай толған жоғарғы қабатқа, бірте-бірте толына бастаған төменгі қабат пен киім шеңберіне, бірақ назарлы, риза және қуанған шұңқыр мен галереяға ойнатылар еді. Көбінесе бұл қойылымдар шағын бағалы мұралар болатын. Олар алған қарапайым күтімге қарағанда жақсырақ қарауға лайық еді, бірақ оларды көргендер олардан ләззат алды. Олар жас актерлер мен актрисаларға өнерлерін көрсетуге мүмкіндік берді. Төменгі қабат пен ложалардағы көрермендер перде көтергішті қалып қойғандары үшін өкінді, бірақ олар үшін кешкі ас маңыздырақ болды. Келесі кестеде 1909 жылға дейін Опера Комик немесе Савой театрында Савой операларының алғашқы қойылымдары мен негізгі қайта қойылымдары кезінде пайда болған белгілі серік қойылымдар тізімі келтірілген. Мүмкін, әлі анықталмаған осындай қойылымдар да болған шығар. Көп жағдайда нақты ашылу және жабылу күндері белгісіз. Күндер аралығы бір-бірімен сәйкес келеді, себебі бір мезгілде екі немесе одан да көп серік қойылымды басты қойылыммен бірге ойнату үшін ауыстырып отыру жиі кездесетін. Бұл қойылымдардың көптегені басқа жерлерде де қойылды (әдетте D'Oyly Carte труппасының гастрольдік сапарларында). Мұнда тек Опера Комик пен Савойдағы қойылымдар ғана көрсетілген. Атауы Авторы (лары) Композиторы (лары) Театр Ашылу күні Жабылу күні Қосымша қойылымдарымен ойналған Дораның арманы Артур Сесил Альфред Сельер Опера Комик 17 қараша 1877 7 ақпан 1878*Сорлы рыцарь Джеймс Албери Альфред Сельер Опера Комик 9 ақпан 1878 23 наурыз 1878Сорлы рыцарь 28 мамыр 1878 10 тамыз 1878Пинат 23 наурыз 1878 24 мамыр 1878Сорлы рыцарь 11 қазан 1884 12 наурыз 1885 22 қыркүйек 1898 31 желтоқсан 1898 6 маусым 1899 25 қараша 1899Пинат Сұлулықтар жағажайда Джордж Гроссмит Джордж Гроссмит Опера Комик 25 мамыр 1878 5 тамыз 1878Пинат 14 қазан 1878 5 желтоқсан 1878*Күміс той Джордж Гроссмит Джордж Гроссмит Опера Комик 1878 жылдың бір бөлігіПинат Бес Гамлет Джордж Гроссмит Джордж Гроссмит Опера Комик ? 1878 12 қазан 1878Пинат Кеселер мен табақтар Джордж Гроссмит Джордж Гроссмит Опера Комик 5 тамыз 1878* 20 ақпан 1880Пинат Соңында! Фрэнк Депрез Альфред Сельер Опера Комик 16 желтоқсан 1878* 20 ақпан 1880Кеселер мен табақтар ? 1880 жылғы ақпан 20 наурыз 1880Балалар пинафоры Савой 23 қараша 1895 4 наурыз 1896Микадо және Ұлы герцог 4 сәуір 1896 8 тамыз 1896 7 мамыр 1897 16 маусым 1897Емендер Салкс Фрэнк Депрез Альфред Сельер Опера Комик 21 ақпан 1880?Пираттар 21 ақпан 1880 20 наурыз 1880Балалар пинафоры 3 сәуір 1880 2 сәуір 1881Пираттар 23 сәуір 1881* 2 мамыр 1881Сабырлық Савой 11 қазан 1881 14 қазан 1881Ағасы Самуил Артур Ло Джордж Гроссмит Опера Комик 3 мамыр 1881 8 қазан 1881Сабырлық Құрлы қабықтар Фрэнк Депрез Этонингі Фан Савой 11 қазан 1881 22 қараша 1882Сабырлық 25 қараша 1882 30 наурыз 1883Иолант Жеке сым Фрэнк Депрез Перси Ревив Савой 31 наурыз 1883 1 қаңтар 1884Иолант Карп Фрэнк Депрез & Арнольд Феликс Альфред Сельер Савой 13 ақпан 1886 19 қаңтар 1887Микадо 21 ақпан 1887 5 қараша 1887Рудигор Жаррамидің жындысы Фрэнк Депрез Альфред Сельер & Франсуа Сельер Савой 14 ақпан 1888 ? қараша 1889Пинат, Пираттар, Микадо, Емендер Капитан Билли Гарри Гринбанк Франсуа Сельер Савой 24 қыркүйек 1891 16 қаңтар 1892Наутч қызы 1 ақпан 1892 18 маусым 1892Брейдің викары Мистер. Джерихо Гарри Гринбанк Эрнест Форд Савой 18 наурыз 1893 15 сәуір 1893Хаддон Холл 3 маусым 1893 1 шілде 1893Жэйн Энни Қызықты оқиға Фрэнк Депрез Эдвард Соломон Савой 15 желтоқсан 1894 29 желтоқсан 1894Басшы Кокс & Бокс F. C. Burnand Артур Салливан Савой 31 желтоқсан 1894 16 наурыз 1895Басшы Ауа райы немесе жоқ Адриан Росс & Уильям Бич Бертран Луард Селби Савой 10 тамыз 1896 17 ақпан 1897Микадо 2 наурыз 1897 24 сәуір 1897Ерлігі Ескі Сара Гарри Гринбанк Франсуа Сельер Савой 17 маусым 1897 31 шілде 1897Емендер 16 тамыз 1897 20 қараша 1897 10 желтоқсан 1897 12 наурыз 1898Герольштейннің ұлы герцогинясы 22 наурыз 1898* 21 мамыр 1898Гондолиерлер Әдемі Поли Базил Худ Франсуа Сельер Савой 19 мамыр 1900 28 маусым 1900Персия гүлі 8 желтоқсан 1900 20 сәуір 1901Сабырлық Пошта станциясы Альберт О'Доннелл Бартхолл Хэмилтон Кларк Савой 2 шілде 1900 3 қараша 1900Пираттар 8 қараша 1900* 7 желтоқсан 1900Сабырлық Тоғысқан өрнек Базил Худ Сесил Кук Савой 14 қараша 1901 29 қараша 1901Иб және кішкентай Кристина (өзгертілген нұсқасы) 9 желтоқсан 1901 29 наурыз 1902Иолант Уэльс күн батысы Фредерик Фенн Филип Майкл Фарадей Савой 15 шілде 1908 17 қазан 1908Пинат & Пираттар 2 желтоқсан 1908 24 ақпан 1909

*Шамамен күнді көрсетеді.