Кіріспе
1882 жылы Гилберт пен Салливанның комедиялық операсы
Гилберт пен Салливанның комедиялық операсы «Иоланта; немесе, The Peer and the Peri» (/aɪ//.//oʊ/'/l//æ//n//θ//iː/) – Артур Салливанның музыкасымен және В. С. Гилберттің либреттосымен жазылған комедиялық опера, алғаш рет 1882 жылы қойылды. Бұл «Савой операларының» бірі және Гилберт пен Салливанның опералық ынтымақтастығының он төртіншісінен жетіншісі. Операда Иоланта феясы, өлімдік адамға үйленгені үшін жұлдызды әлемнен қуылған; мұндай әрекет феялар заңымен тыйым салынған. Оның ұлы Стрефон – Аркадиялық қойшы, ол Филисқа, Канцелярияның қамқорлығындағы қызға үйленгісі келеді. Лордтар палатасының барлық мүшелері де Филисқа үміткер. Филис Стрефонның жас әйелді құшақтағанын көргенде (оның анасы екенін білмейді – өлімсіз феялардың бәрі жас көрінеді), жағдайдың нашарлағанын ойлап, лордтар мен феялар арасындағы қақтығыстың бастауы болады. Опера британдық үкіметтің, заңның және қоғамның көптеген қырларын сатиралық тұрғыдан көрсетеді. Феялар мен лордтар арасындағы қақтығыс – Гилберттің сүйікті тақырыптарының бірі: тыныш әйелдер цивилизациясы, ерлер басымдығымен құрылған әлемге өлімдік махаббатты ашу арқылы бұзылады. «Иоланта» 1882 жылғы 25 қарашада Лондондағы «Савой» театрында ашылып, жылы қабылдауға ие болды және 398 қойылым көрсетілді, бұл Гилберт пен Салливанның төртінші сәтті туындысы болды. Бұл «Савойда» тұңғыш рет көрсетілген туынды (дегенмен «Patience» 1881 жылы театрға көшірілген) және толығымен электр шамдарымен жарықтандырылған әлемдегі алғашқы жаңа театрлық қойылым, бұл газ шамдары дәуірінде мүмкін болмаған арнайы эффектілерге мүмкіндік берді. Опера бір мезгілде Нью-Йоркте де ашылды, ал гастрольдік труппалар Ұлыбритания мен АҚШ-қа қойылымды көрсетуге жіберілді. 1885 жылы алғашқы Австралия және Жаңа Зеландия аймақтық гастрольдік қойылым өтті, ал опера 1901 жылдан бастап Лондонда қайта қойылды. «D'Oyly Carte Opera Company» операны 1891 жылдан 1982 жылға дейін репертуарда үздіксіз көрсетіп, сол кезеңде операның бірнеше жазбасын жасады. Бұл туындының көптеген кәсіби және әуесқойлық қойылымдары жасалды, сондай-ақ түрлі жазбалар шығарылды.
the comic opera by Gilbert and Sullivan
Iolanthe; or, The Peer and the Peri (/aɪ//.//oʊ/'/l//æ//n//θ//iː/) is a comic opera with music by Arthur Sullivan and libretto by W. S. Gilbert, first performed in 1882. It is one of the Savoy operas and is the seventh of fourteen operatic collaborations by Gilbert and Sullivan. In the opera, the fairy Iolanthe has been banished from fairyland because she married a mortal; this is forbidden by fairy law. Her son, Strephon, is an Arcadian shepherd who wants to marry Phyllis, a Ward of Chancery. All the members of the House of Peers also want to marry Phyllis. When Phyllis sees Strephon hugging a young woman (not knowing that it is his mother – immortal fairies all appear young), she assumes the worst and sets off a climactic confrontation between the peers and the fairies. The opera satirises many aspects of British government, law and society. The confrontation between the fairies and the peers is a version of one of Gilbert's favourite themes: a tranquil civilisation of women is disrupted by a male dominated world through the discovery of mortal love. Iolanthe opened in London on 25 November 1882, at the Savoy Theatre to a warm reception, and ran for 398 performances, the fourth consecutive hit by Gilbert and Sullivan. It was the first work to premiere at the Savoy (although Patience had transferred to the theatre in 1881) and was the first new theatre production in the world to be illuminated entirely with electric lights, permitting some special effects that had not been possible in the era of gas lighting. The opera opened simultaneously in New York, and touring companies were sent around the UK and US to play the piece. The first Australasian touring production followed in 1885, and the opera was revived in London beginning in 1901. The D'Oyly Carte Opera Company toured the opera nearly continuously in repertory from 1891 until 1982, and made several recordings of the opera over that period. Numerous other professional and amateur productions have been given of this enduring work, and various other recordings have been issued.
Өмірбаян
У. С. Гилберт жаңа опера туралы идеясын 1881 жылдың қазан айында Артур Салливанға ұсынды. Гилберттің "Иоланта" әңгімесінің алғашқы идеялары оның "Баб балладасынан" – "Фейри кураттан" шыққан: "Бір кезде / Жеңіл және ауалы / Өмір сүрушіге үйленген". Фея "прозаикалық" заңгерге үйленіп, одан ұл тудырады. Ұлы өскен соң, ол Жерге барып оны көреді, бірақ оны сүйіктісі деп жаңылысады, себебі феялар мәңгі жас және әдемі болып көрінеді. Салливан бұл идеяны қызықты деп тапты, ал Гилберт оқиғаны дамытуға кірісті. Желтоқсанға қарай ол Салливанға қарау үшін бірнеше ән сөздерін жазды, бірақ сюжетпен бірнеше ай бойы күресті, ал бұрынғы операларды апталар ішінде аяқтаған болатын. Осы айларда Салливан Мысырға, Италияға және басқа елдерге сапармен кетті. 1882 жылдың сәуір айында Лондонға оралғаннан кейін ол жаңа үйге көшті. 1882 жылдың шілдесінің соңында Гилберт Салливанға бірнеше әннің сөздерін тапсырды, ал Салливан оларды музыкаға қою жұмысын бастады. Келесі екі айда Салливан Гилбертпен либреттоны талқылады, ән сөздері аяқталған сайын. Музыкалық репетициялар қыркүйекте басталды, ал сахналау қазан айында басталды, бұл Гилберт пен Салливанның бұрынғы операсы – "Сабырлықтың" Савой театрына бір жыл бұрын көшірілгенімен үйлестірілді. Салливан 20 қазанға дейін опера үшін тағы да нөмірлер жазды, ал қарашаның басына дейін бірнеше түзетулер енгізілді. Салливан әдеттегідей көмекшісіне тапсырудың орнына, овертураны өзі жазды. Опера Лондонда және Нью-Йоркте бір түнде ашылуы тиіс болғандықтан, екі труппа бір уақытта репетиция жасады, бұл кез келген қойылым үшін тарихи алғашқы болып есептеледі. Гилберт бұрын аристократия мен саяси шенеуніктерді сатиралық тұрғыдан бейнелеуге тырысқан. Осы операда Лордтар палатасы тиімсіз, жеңілтек және ақылы кем адамдардың бекінісі ретінде көрсетіледі, олардың басқаруға біліктілігі тек ақсүйек тегімен байланысты. Саяси партиялар жүйесі, заң және басқа да институттар да сатираға ұшырайды. Алайда, "Иоланта" бойынша автор да, композитор да сынды осындай көңілді, әдемі ақымақтықтар мен "керемет салтанат" арасында жасырып, оны жақсы көңіл-күймен қабылдауға мүмкіндік берді, тіпті премьер-министр Гладстон да операның талғампаздығын жоғары бағалады. Шындығында, Гилберт кейіннен Лордтар палатасының өкілеттігін азайту науқанының бөлігі ретінде шығармадан үзінділерді пайдалануға рұқсат бермеді. Гилберттің сюжеттер кітабында "Иоланта" деп аталғанымен, бір кезде бұл шығарма "Перола" деп жарнамаланып, сол атпен репетицияланды. Көптеген мифтерге сәйкес, Гилберт пен Салливан премьераға дейін ғана атауын "Иоланта" деп өзгертіпті. Алайда, шын мәнінде, атау 1882 жылдың 13 қарашасында – ашылуға он бір күн бұрын "Иоланта" деп жарнамаланды, сондықтан актерлерге есімді үйренуге жеткілікті уақыт болды. Сондай-ақ, Салливанның музыкалық безендіруі "Иоланта" сөзінің ырғағына сәйкес жазылғаны және "Перола" сөзін тек "О", "Кел" немесе "Ах" сөздерімен ғана қабылдай алатыны анық. Генри Ирвинг 1880 жылы Лондонда король Рене қызының У. Г. Уиллдің бейімделуін "Иоланта" деген атпен қойған, ал 1882 жылдың қазанында Гилберт өзінің продюсері Ричард Д'Ойли Карттен Ирвингтің атын пайдалануға рұқсат сұрады. Ирвингтің жауабы белгісіз. "Иоланта" "Савой" театрында "Сабырлық" қойылымы аяқталғаннан кейін үш күн өткен соң ғана көрсетілді. Бір жыл бұрын ғана ашылған "Савой" театры – өнердің ең озық үлгісі болды, әлемдегі бірінші театр толығымен электр жарығымен жарықтандырылды. "Сабырлық" Opera Comique-тен Савойға театр ашылған кезде көшірілді, бірақ "Иоланта" театрда премьерасы өткен алғашқы қойылым болды. Жаңа жарық технологиялары алғаш рет осындай ерекше эффекттерді, мысалы, жылтылдаған фея таяқтарын жасауға мүмкіндік берді. Басты феялардың бас киімдеріне батареяға қосылған шағын шамдардан жасалған гүл шоқтары бекітілді. Лондондағы ашылу кешінде Метрополитен өрт сөндіру бригадасының басшысы капитан (кейін капитан сэр) Эйр Масси Шоу да қатысты, оны Әулие патшайым екінші актіде атап өтеді ("Ой, капитан Шоу / Шынайы махаббаттың түрі жасырынып қалды / Сіздің бригадаңыз суық ағынмен / Менің үлкен махаббатымды сөндіре ала ма, таңғалам ба?"). Алғашқы түні Элис Барнетт, жұлдыздар патшайымы рөлінде, капитан Шоуға тікелей өлеңдерін оқыды, ол залдың ортасында отырды. Операның премьерасы көрермендер тарапынан ынтамен қабылданып, сыншылардың мақтауына ие болды, бірақ екінші актіде кейбір кесулер қажет екені туралы жалпы пікір болды. "Иоланта" Гилберт, Салливан және олардың продюсері Ричард Д'Ойли Карт үшін қатарынан төртінші сәттілікке айналды, бұрынғы "H. M. S. Pinafore" (1878), "The Pirates of Penzance" (1879) және "Сабырлық" (1881) қойылымдарынан кейін. Салливан Гилбертпен жұмысын бұрынғыдан да аз маңызды, өзінің шеберлігіне сай емес және қайталанатын деп санады, "Иолантадан" кейін Гилберт пен Картпен серіктестіктен кетуді жоспарлаған. Алайда, премьера күні ол өзінің брокері Эдуард Холлдан хат алды, Холл оның барлық ақшасын, соның ішінде Салливанның 7000 фунт стерлинг инвестициясын, оның байлығының көп бөлігін жоғалтқанын хабарлады. Салливанның өмір салты қымбат болды, ол қайтыс болған бауырының үлкен отбасын, сондай-ақ әйелі Фанни Рональдс пен оның отбасын асырауға көмектесіп жүрді. Ол өзінің қаржылық жағдайын қалпына келтірудің жалғыз жолы – Савой операларын жазуды жалғастыру екеніне көз жеткізді. 1883 жылдың 8 ақпанында ол Гилберт пен Картпен бес жылдық жаңа шығармашылық серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал Гилберт олардың келесі шығармасы – "Принцесса Ида" бойынша жұмыс істеп жатқан еді. 1883 жылдың 22 мамырында Салливан патшайым Викториядан "музыка өнерін дамытуға қызмет еткені үшін" рыцарь атағын алды.
Өшірілген әндер
18а. "Де Белвилл өз дәуірінің Критоны деп есептелді" (Mountararat) Iolanthe-нің премьерасынан кейін көп ұзамай алынып тасталды. Бұл нөмір Mountararat-тың II актісіне кіргеннен кейін пайда болды, Филис Стрефонның "өзінен әлдеқайда жас анасымен" жүргені туралы айтқаннан кейін. Адамдар қалай пэрлерге айналатыны туралы қысқа диалогтан соң (ол да алынып тасталды), Mountararat сурет салудан әдебиетке, тіпті өнертабыстарға дейін дағдылары бар, көп білетін Де Белвилл туралы ұзақ ән орындайды. Үкімет оны қалай марапаттау керектігін білмеді – ол миллиондаған сома мұраға алғанда, Парламентте орын алып, "Парламент палатасында (Халықтар палатасында) қолайсыз сөздер айтуға құмарлық танытты". Ол дереу сол палатадан шығарылып, пэрлік дәрежесі берілді. Реджинальд Алленнің "Гилберт пен Салливанның премьерасы" кітабында, сондай-ақ замандас рецензияларында, бұл ән бірінші түні оқылғаны, ән ретінде орындалмағаны және ортаңғы шумағы алынып тасталғаны айтылады. Музыкасы жоғалып кеткен, тек 1999 жылы жеке жинақта табылған скрипка партиясы ғана сақталған. 21а. "Қанаттарыңды бүкте" (Strephon) премьерада орындалып, көп ұзамай алынып тасталды. Әнге Стрефонның речитативі ("Менің заң жобам енді екінші рет оқылды") кіріспе болды, ол #21-ден кейін, екі граф пен лорд-канцлер сахнадан кеткеннен соң және Стрефонның кіргеннен соң орындалды. Әннің мәңізі қараңғы және ашулы, бұл Iolanthe-нің жалпы жылы, мейірімді атмосферасына зор қайшылық тудырады, ал мәтіні төменгі топтың жаман мінез-құлқының себебі олардың өкінішті жағдайларында екенін көрсетеді: "Мен де сондай болуым мүмкін – жақсырақ айтқанда, бақытсыздыққа ұшырауым мүмкін, егер Фэгин менің әкем болса". Бұл әннің музыкасы сақталған, көптеген қойылымдар оны өткізіп кетеді, бірақ ән кейбір заманауи қойылымдарда және жеке концерттік туынды ретінде қолданылған.