Шеклтонның «Endurance» кемесінің құрылысы табылды

Кіріспе

Эрнест Шеклтонның кемесі

Құлауы табылды 5 наурыз 2022, Ведделл теңізі
"Төзімділік" – сэр Эрнест Шеклтон мен 27 адамнан тұратын экипаж 1914–1917 жылдарғы Империялық Трансантарктикалық экспедициясы үшін Антарктикаға барған үш мачталы баркентина болды. Алғашқыда "Полярис" деп аталған кеме Фрамнес кеме жасаушылығында салынды және 1912 жылы Норвегиядағы Сандефьордтен теңізге сүргіншікпен жіберілді. Оның комиссарларының бірі, бельгиялық Герлаше банкротқа ұшырағанда, қалғаны кемені кеме жасаушылық төлеген бағадан арзанға сатты, бірақ Ларс Кристенсен Фрамнеске ие болғандықтан, ешқандай қиындық болмады. Шеклтон кемені 1914 жылдың қаңтарында экспедиция үшін сатып алды, бұл оның алғашқы сапары болды. Бір жылдан кейін кеме мұзқапқа ілігіп, 1915 жылдың 21 қарашасында Антарктика жанындағы Ведделл теңізінде батып кетті. Экипаждың барлығы құлаудан аман қалды және 1916 жылы кеме қайықтарын пайдаланып Фил аралына жетті, ал Шеклтон, кеме капитаны Фрэнк Ворсли және тағы төрт адам көмек іздеу үшін сапар жасады. "Төзімділік" кемесінің құлауынан шамамен 107 жыл өткен соң, 2022 жылдың 5 наурызында Endurance22 іздеу тобы оны тапты. Кеме тереңде жатыр және "тамаша сақталған" күйде. Ыдырау Антарктика шарты жүйесі бойынша қорғалатын тарихи орын және ескерткіш ретінде тағайындалған.

Саяхат

1914 жылғы 8 тамызда «Эндуранс» Плимуттен жолға шығып, Ворсли басқаруымен Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласына бағыт алды. Шеклтон Ұлыбританияда экспедицияны ұйымдастыруды аяқтау және соңғы қаржы жинаумен айналысты. Бұл «Эндуранс» кемесінің құрастырылғаннан кейінгі алғашқы маңызды сапары және сынақ рейсi болды. Мұз үшін салынған кеменің корпусын көптеген экипаж ашық теңіз үшін тым дөңгелек деп есептеді. Шеклтон Буэнос-Айреске келіп, «Эндуранс» келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң экспедициясына қосылды. 1914 жылғы 26 қазанда «Эндуранс» Буэнос-Айрестен соңғы портына – Оңтүстік Георгия аралындағы Гритвикендегі кит аулау станциясына бет алды. 1914 жылғы 5 желтоқсанда Гритвикеннен шығып, Уэдделл теңізінің оңтүстік аймақтарына қарай сапарлады. Оңтүстік Георгиядан шыққаннан кейін екі күн өткен соң «Эндуранс» полярлық мұзқапқа тап болды, ал қозғалыс өте баяулады. Көптеген апталар бойы «Эндуранс» мұздың ішінде қозғалып, күніне бір шақырымнан да аз қашықтыққа жүрді. 1915 жылғы 15 қаңтарда «Эндуранс» Вахсель шығанағына жақын келді. Келесі күні кемеге қосымша азық-түлік пен жабдықтар жеткізу үшін топтар жіберілді. Олар «Эндуранс» кемесінің бүкіл сол жақ бөлігі ішке қарай сығылып, мұзбен толып қалғанын анықтады; алты кабинаның тек біреуі ғана зақымдалмаған. Шеклтон кеменің артқы бөлігінің «гармоникадай қисайғанын», алдыңғы қозғалтқыштың камбузға түсіп, палубада үйілген бензин канистрлерінің палуба қабырғасын тесіп, офицерлер бөлмесіне ілескенін жазды. Кеменің көк туы мизень мачтасына көтерілді, Шеклтонның сөзімен айтқанда, «туымен бірге бату үшін». Қайықтар мен жабдықтарды санамен мұзда сыйыртуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталғаннан кейін, Шеклтон күш-жігердің тым көп екенін және топ мұзбен солтүстікке қарай жылжып, бөлінгенше мұзда кемпінг жасауы керек екенін түсінді. «Эндурансқа» тағы да бірнеше топ жіберілді, оның мачталары мен тұтқалары сақталған, тек мұздың үстіндегі мұрын бөлігінен басқа барлық бөлігі көрінетіндей, қалған заттарды құтқару үшін. Екі күннен кейін кеме бастионға дейін су астында қалды. Азық-түліктің көп бөлігі су астында қалған төменгі палубада қалды. Оларды алудың жалғыз жолы – негізгі палубаны кесіп өту болды, оның қалыңдығы кейбір жерлерде бір футтан асып, өзі үш фут судың астында жатты. Кейбір жәшіктер мен қораптар тесік кесілгеннен кейін суға көтерілді, ал қалғандары арқанмен тартылып алынды. Барлығы шамамен 3,5 тонна азық-түлік апаттан құтқарылды. Шеклтон кемеге қайта оралғанда, 8 қарашада команда «Эндуранс» қалдықтарының астында кемпінг жасап жатты. Осы уақытқа дейін кеме мұздың ішіне тереңірек батып, жоғарғы палуба мұз деңгейіне жетті. Кеменің іші мұз бен қармен толып, одан әрі жұмыс істеу мүмкін болмады. 13 қарашада жаңа қысым толқыны мұздықты басып өтті. Алдыңғы жоғарғы мачта мен мачталар құлап, соңында мұрын бөлігі қирады. Бұл сәттер экспедиция фотографы Фрэнк Херлимен фильмге түсірілді. Басты мачта негізінен жарылып, көп ұзамай басты және мизень мачталары бірге сынды және құлады, бұл да Херлимен түсірілді. 21 қарашаның кешкісін тағы бір қысым толқыны соққанда, қалған қалдықтардың қозғалысы байқалды. Бір минут ішінде «Эндуранс» кемесінің артқы бөлігі мұздың біріккенінен мұздан көтеріліп, қысым басылғаннан кейін және мұз бөлінгенде, бүкіл кеме мұхитқа құлап түсті. «Эндуранс» батып кеткен жерді қоршаған мұз бірден қайтадан бірігіп, апаттың барлық іздерін жойды. Ворсли 68°39′30″ S, 52°26′30″ W координаталарын жазды, бірақ сол кезде секстанты көре алмады және келесі күні түскі уақытта Оушен Камптың координаталарына негізделді.

Embarking on her maiden voyage, Endurance sailed from Plymouth on 8 August 1914 and set course for Buenos Aires, Argentina, under Worsley's command. Shackleton remained in Britain, finalising the expedition's organization and attending to some last minute fundraising. This was Endurances first major voyage following her completion and amounted to a shakedown voyage. Built for the ice, her hull was considered by many of her crew too rounded for the open ocean. Shackleton took a steamer to Buenos Aires and caught up with his expedition a few days after Endurances arrival. On 26 October 1914, Endurance sailed from Buenos Aires to what would be her last port of call, the whaling station at Grytviken on the island of South Georgia, where she arrived on 5 November. She left Grytviken on 5 December 1914, heading for the southern regions of the Weddell Sea. Two days after leaving South Georgia, Endurance encountered polar pack ice and progress slowed to a crawl. For weeks Endurance worked her way through the pack, averaging less than per day. By 15 January 1915, Endurance was within of her destination, Vahsel Bay. During the course of the next day, parties were sent back to the ship to recover more supplies and stores. They found that the entire port side of the Endurance had been driven inwards and compressed, and the ice had entirely filled the bow and stern sections; only one of the six cabins had not been pierced by the floes. Shackleton wrote that the entire aft of the ship "had been crushed concertina fashion", the forward motor engine was pushed into the galley, and gasoline cans stacked on deck were pushed through the deckhouse wall halfway into the wardroom. The ship's Blue Ensign was hoisted up her mizzen mast so that she would, in Shackleton's word's, "go down with colours flying". After a failed attempt to man haul the boats and stores overland on sledges, Shackleton realised the effort was much too intense and that the party would have to camp on the ice until it carried them to the north and broke up. More parties were sent back to the Endurance, still with her masts and rigging intact and all but her bow above the ice, to salvage any remaining items. By then, two days after abandoning her, the ship was submerged up to the forecastle. A large portion of the provisions had been left on the submerged lower deck. The only way to retrieve them was to cut through the main deck, which was more than a foot thick in places and itself under three feet of water. Some crates and boxes floated up once a hole had been cut, while others were retrieved with a grapple. In total, nearly 3.5 tons of stores were recovered from the wrecked ship. The party was still camped under from the remains of the Endurance on 8 November when Shackleton returned to the ship to consider further salvage. By now the ship had sunk a further into the ice and the upper deck was now almost level with the ice. The interior of the ship was almost full of compacted ice and snow, making further work impossible. On 13 November, a new pressure wave swept through the pack ice. The forward topgallant mast and topmasts collapsed as the bow was finally crushed. These moments were recorded on film by expedition photographer Frank Hurley. The mainmast was split near its base and shortly afterwards the mainmast and the mizzen mast broke and collapsed together, with this also filmed by Hurley. In the late afternoon of 21 November, movement of the remaining wreckage was noticed as another pressure wave hit. Within the space of a minute, the stern of the Endurance was lifted clear of the ice as the floes moved together and then, as the pressure passed and they moved apart, the entire wreck fell into the ocean. The ice surrounding the spot where the Endurance had sunk immediately moved together again, obliterating any trace of the wreck. Worsley recorded the position as 68°39′30″ S, 52°26′30″ W but had been unable to obtain a sextant sight at the time and based the position on that of Ocean Camp at noon the following day.

Салдары

Екіпаж мұз үстінде лагерь құрып, мұздық оларды әртүрлі аралдардың біріне жақындатады деген үмітте болды. 1916 жылдың сәуірінде олар "Эндуранс" кемесінің үш қайығымен жолға шығып, ақырында Фил аралына қонды. Аралдың шалғай орналасқандығы мен сирек барушылық екендігіне байланысты, Шеклтон көмек табу қажет деп шешті. 24 сәуірде ол, Уорсли және тағы төрт адам "Джеймс Кейрд" атты қайықпен Оңтүстік Джорджияға сапарға шықты. Оңтүстік Джорджияға жеткен соң, Шеклтон Фил аралында қалғандарды құтқару үшін миссия ұйымдастыруға кірісті. Шеклтон мен Ворсли үш рет түрлі кемелермен саяхат жасады, бірақ мұздың ішіндегі кедергілерге байланысты олар жетіп үлкермеді. Төртінші әрекет, Шили үкіметі берген "Ельчо" кемесімен сәтті аяқталды, және Фил аралында қалған жиырма екі экипаж мүшесінің барлығы 1916 жылдың 30 тамызында – Шеклтон "Джеймс Кейрд"пен кеткеннен кейін 128 күн өткен соң аман-есен құтқарылды. Жағадан адамдарды қайтарып алу мүмкіндігінше жылдам жасалды, мұз қайтадан жабылып қалмас үшін. Бірақ, тіпті осы асығушылықта да экспедицияның барлық жазбалары мен фотосуреттерін жинауға көңіл бөлінді, себебі осылар ғана Шеклтонның сәтсіз экспедицияның шығындарын өтеуге мүмкіндік беретін жалғыз үміт еді.

Қалдық

1998 жылы Элефант аралының оңтүстік-батыс жағында Стинкер Пойнттан табылған қираған кеме кеменің бөліктері деп жаңылыс анықталды. Шындығында, ол 1877 жылы Коннектикут штатындағы «Чарльз Ширер» атты түлен аулау кемесінің апатынан қалған бөлік еді. 2001 жылы апатты іздеуші Дэвид Мирнс «Эндуранс» апатын табу үшін экспедиция жоспарлады. 2003 жылы екі қарсылас топ апатты табу үшін экспедиция жоспарларын жасады, бірақ сол кезде экспедиция ұйымдастырылмады. 2010 жылы Мирнс кеме апатын іздеудің жаңа жоспарын жариялады. Жобаға National Geographic Society демеушілік етті, бірақ жобаның шамамен 10 миллион АҚШ долларын құрайтын құнының қалған бөлігіне демеушілік табу қажет болды. 2013 жылы Лондонның Табиғи тарих мұражайынан Адриан Гловер Антарктиканың айналмалы ағымдары ағашқа зиян келтіретін «кеме құрттарынан» сақтап, кеме қираған жерді теңіз түбінде сақтай алатынын дұрыс болжады. 2018–2019 жылдары Антарктидадағы Уэдделл теңізі экспедициясы кеме қираған жерін табу және мүмкін болса суретке түсіру үшін ұзақ қашықтықтағы автономды су асты аппараттарын (AUV) пайдаланды. Экспедиция сәтсіз аяқталды, өйткені зерттеушілердің AUV-ы мұзға ұшырады. Ларс Бергман мен Робин Стюарт Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласындағы Кентербери мұражайында сақталған Фрэнк Ворслидің түпнұсқалық кемелік журналын зерттеп, оның навигациялық әдістерін мұқият зерттегеннен кейін, кеме қираған жердің журналында көрсетілген орынға қатысты ықтимал орны туралы талдау жариялады. Сарапшылар кеме қираған жердің 3000 метр тереңдіктегі тегіс жерде, үлкен шөгінділердің әсерінен және эрозияның аз болуынан бұзылмаған күйде жатқанын болжады. 2021 жылдың шілдесінде Фолкленд теңіз мұрасы қоры 2022 жылдың басында Saab су асты технологиясын пайдалана отырып іске қосылатын «Эндуранс» апатын іздеуге арналған жаңа экспедиция – Endurance22 жоспарын жариялады. Егер табылса, кеме қираған жерге араласпай, оны 3D сканерлеу арқылы зерттейтін болды. 2022 жылдың 7 ақпанында Ларс Бергман, Дэвид Мирнс және Робин Стюарт 2021 жылдың шілдесінде Journal of Navigation журналына жіберілген «Эндуранс» кемесінің навигациясы туралы мақалаларының алдын ала нұсқасын жариялады. Мақала Фрэнк Ворсли мен экспедиция физигі Реджинальд В. Джеймстің жасаған Айдың жасырылу уақытын қазіргі заманғы Айдың эфемеридалары мен жұлдыздық позициялардың каталогтарын пайдаланып қайта талдауға негізделген, бұл авторларға «Эндуранс» кемесінің бату орнын нақтылауға мүмкіндік берді. Авторлардың сөзіне göre, олардың соңғы мақаласы «Эндуранс» кемесінің ең ықтимал тону орнын анықтау үшін толық, дәл және сенімді негіз болып табылады. Дэвид Мирнс 2022 жылғы EGR Тейлор лекциясында олардың талдауы туралы баяндады, ал соңғы мақала 2023 жылғы 21 ақпанда онлайн жарияланды. Бергман, Мирнс және Стюарт «Эндуранс» апатының табысты орналасуына әкелген деректерді талдау мен модельдеудегі үлкен еңбегі үшін Корольдік Навигация институтының арнайы жетістіктер сертификатына ие болды.

In 1998, wreckage found at Stinker Point on the southwestern side of Elephant Island was incorrectly identified as flotsam from the ship. It instead was from the 1877 wreck of the Connecticut sealing ship Charles Shearer. In 2001, wreck hunter David Mearns unsuccessfully planned an expedition to find the wreck of Endurance. By 2003, two rival groups were making plans for an expedition to find the wreck, but no expedition was mounted at the time. In 2010, Mearns announced a new plan to search for the wreck. The plan was sponsored by the National Geographic Society but was subject to finding sponsorship for the balance of the US$10 million estimated cost. A 2013 study by Adrian Glover of the Natural History Museum, London correctly suggested the Antarctic Circumpolar Current could preserve the wreck on the seabed by keeping wood boring "ship worms" away. A Weddell Sea Expedition to locate and possibly photograph the wreck using long range autonomous underwater vehicles (AUVs) was underway in the Antarctic summer of 2018–2019. This expedition failed when the researchers' AUV was lost to the ice. Having examined Frank Worsley's original log books housed at the Canterbury Museum in Christchurch, New Zealand, and closely studied his navigational methods, Lars Bergman and Robin Stuart published an analysis of the wreck's likely position relative to the position given in the log. Experts speculated that the wreck rested on flat terrain at around 3,000 metres, undisturbed by massive sediment disposition and little to no erosion. In July 2021, the Falklands Maritime Heritage Trust announced Endurance22, a new expedition to search for the wreck of Endurance that would launch in early 2022 using Saab submersible technology. If found, the wreck would not be disturbed, but instead scanned in 3D. On 7 February 2022 Lars Bergman, David Mearns and Robin Stuart released a preprint of their paper on the navigation of Endurance, which had been previously submitted to the Journal of Navigation in July 2021. The paper was based upon a re analysis of the original lunar occultation timings made by Frank Worsley and Reginald W. James, the expedition physicist, using modern lunar ephemerides and catalogues of star positions, which allowed the authors to refine the predicted sinking position of Endurance. According to the authors their latest paper is "a more complete, accurate and reliable basis for determining the most probable sinking location of Endurance". David Mearns delivered the 2022 EGR Taylor Lecture on their analysis and the final paper appeared online on 21 February 2023. Bergman, Mearns and Stuart were awarded a special Certificate of Achievement by the Royal Institute of Navigation "in recognition of their pioneering data analysis and modelling leading to the successful location of Endurances wreck".

Ашылу

Endurance апаты 2022 жылдың 5 наурызында табылды. Endurance22 9 наурыздағы баспасөз хабарламасында кеме апатын Ведделл теңізінде 6 км тереңдікте тапқандығын хабарлады. Апаттың орны алғашында Уорслидің бастапқы есептелген орнынан оңтүстікке қарай 4 миль (6 км) жерде деп сипатталғанмен, кейінірек оның нақты орны 68°44′21″ S, 52°19′47″ W болып анықталды, бұл логта көрсетілген орнынан оңтүстікке, шығысқа (барлық қашықтық) қарай орналасқан. Экспедицияның барлау жөніндегі директоры Менсун Боунд Ворслидің навигациялық шеберлігі экспедицияға апатты табуға көмектескенін айтты; оның тарихи "толыққанды жазбалары аса құнды болды". Сонымен қатар, жыл бойы Ведделл теңізін жабатын және тарихи түрде су астындағы зерттеулерді дерлік мүмкін емес етіп келген теңіз мұзы, 1970 жылдары спутниктен бақылаулар жүргізіле басталысынан бері Антарктика маңындағы ең төменгі деңгейге жеткені тіркелді. Оңтүстік Африканың S.A. Agulhas II зерттеу кемесіндегі экспедиция мүшелері апаттың таңқаларлық жағдайда сақталғанын, оны кеңінен фильмге түсіргенін және фотоға түсіргенін, соның ішінде жоғары ажыратымдылықтағы 3D сканерлеуді қолданғанын мәлімдеді. Кеменің корпусындағы "Endurance" деген жазу әлі де анық оқылды. Endurance апатын іздеу және оны табу экспедициясының білім беру серіктесі Reach the World ұйымының күш-жігерінің арқасында әлемнің түкпір-түкпіріндегі студенттер бұл процесті қадағалай алды. Reach the World экспедицияға дейін, оның барысында және одан кейін белгілі бір уақыт аралықтармен тікелей эфирлер жүргізіп, білім беру ресурстарын жасады және ақпараттық жаңартуларды жариялады.

Мұра

Патшалық флоттың екі Антарктидалық қарауыл кемесі Шеклтонның кемесінің құрметіне "Эндуранс" деп аталды. Біріншісі 1956 жылдың мамыр айында суға түсіріліп, кейіннен A171 белгісін алды, ол 1986 жылға дейін мұзды патрульдеу және гидрографиялық зерттеу кемесі ретінде қызмет етті. Екіншісі 1991 жылы Норвегиядан сатып алынды, онда ол MV Polar Circle деп аталған еді. Бастапқыда бұл атауын сақтап, кейін "Эндуранс" деп қайта аталды және мұзды үзіп өтетін кеме ретінде пайдаланылды. SpaceX Crew Dragon Endurance кемесі де оның құрметіне аталды. 2021 жылы Lindblad Expeditions және National Geographic бірлесіп, Шеклтонның саяхатының құрметіне "Эндуранс" атты полярлық круиздік кемені іске қосты.