Кіріспе

1813 жылғы Пиреней шайқасы – 1813 жылы 25 шілдеде император Наполеонның бұйрығымен Пиреней аймағынан маршал Николя Жан де Дью Сольттің бастаған, Памплона мен Сан-Себастьян қамалдарындағы француз гарнизондарын құтқару үмітімен жасалған кең ауқымды шабуыл (жазушы Дэвид Чандлер бұл ‘шайқасты’ шабуыл ретінде таниды). Бастапқы сәттілікке қарамастан, шабуыл Веллингтон маркизі Артур Уэлсли басқаратын одақтас күштердің қарсылығына тап болып тоқталды. Соулт 30 шілдеде шабуылдан бас тартып, Францияға бет бұрды, бірақ екі қамалды да босата алмады. Пиреней шайқасы бірнеше жеке шайқастарды қамтыды. 25 шілдеде Соулт пен екі француз корпусы Ронсвалл шайқасында күшейтілген британдық 4-дивизия және испан дивизиясымен шайқасты. Одақтас әскер күні бойы барлық шабуылдарды тойтарып, бірақ француздардың басым күшіне тап болған соң сол түні Ронсвалл асуынан шегінді. Сол күні үшінші француз корпусы Майя шайқасында британдық 2-дивизияны қатаң сынақтан өткізді. Британдықтар сол күні кешке Майя асуынан шегінді. Веллингтон әскерін Памплонадан солтүстікке жинап, 28 шілдеде Сораурен шайқасында Соулттың екі корпусының шабуылдарын кері қайтарды. Ронсвалл асуына шегінудің орнына, Соулт 29 шілдеде үшінші корпусымен байланыс жасап, солтүстікке қарай жылжуды бастады. 30 шілдеде Веллингтон Сурауренде Соулттың артқы жасағына шабуыл жасап, бір бөлігін солтүстік-шығысқа ығыстырды, ал қалғаны солтүстікке қарай жол жалғастырды. Майя асуын пайдаланбаған Соулт солтүстікке қарай Бидасоа өзенінің аңғарымен жол тартты. Ол 1 тамызда Янциде одақтастардың әскерін қоршау әрекетінен қашып, 2 тамызда Эксалардағы соңғы артқы шайқастан кейін жақын маңдағы асу арқылы қашып құтылды. Француздар одақтас әскеріне қарағанда екі есе көп шығынға ұшырады.

Өмірбаян

Витория шайқасында француздардың шешуші жеңілісінен кейін маршал Соулт төрт армияның қалдықтарын 80 000 сарбазды бір күшке біріктірді. Соулт 21 000 адамнан тұратын корпустың командирі, дивизия генералы Жан Батист Друэге Майя асуына шабуыл жасап, оны басып алуды тапсырды. Дивизия генералы Оноре Рейльге Соулт өз корпусымен және дивизия генералы Бертран Клаузельдің 40 000 адамнан тұратын корпусымен Ронсвалл асуына шабуыл жасап, иеленуге бұйрық берді. Маршал Соулттың жоспары – ең алдымен Памплона қаласының қоршауын бұзу, содан кейін армияны батысқа бұрып, Сан-Себастьян қаласының қоршауын бұзу болды.

Қуаттар

Клаузельдің сол жақ лейтенанты (армия корпусы) генералдар Николя Франсуа Конру, Эдме Мартин Вандермесен және Элой Шарльмен Таупиннің жаяу әскер дивизияларынан тұрды. Конрудың 4-дивизиясында тоғыз батальонға бөлінген 7056 адам болды; Вандермезеннің 5-дивизиясында жеті батальонға бөлінген 4181 әскер болды; Таупиннің 8-дивизиясында тоғыз батальонға бөлінген 5981 жаяу әскер болды. Д'Эрлонның Орталық лейтенанты генералдар Жан Бартелем Дарманьяк, Луи Жан Николас Аббе және Жан Пьер Марансиннің жаяу әскер дивизияларын қамтыды. Дарманьяқтың 2-дивизиясында сегіз батальонға бөлінген 6961 әскер болды; Аббедің 3-дивизиясы тоғыз батальонға бөлінген 8030 сарбаздан құралды; Марансиннің 6-дивизиясында жеті батальонға бөлінген 5966 адам болды. Рейльдің оң жақ лейтенанты генералдар Максимилиан Себастьен Фой, Антуан Луи Попон де Мокун және Томас Миньот де Ламартиниердің дивизияларына ие болды. Фойдың 1-дивизиясында тоғыз батальонға бөлінген 5922 сарбаз болды; Маукунның 7-дивизиясында жеті батальонға бөлінген 4186 жаяу әскер болды; Ламартиниердің 9-дивизиясы 10 батальонға бөлінген 7127 әскерден тұрады. Әр корпусқа барлау мақсатында бір ат әскер полкі қосылды, барлығы 808 атты. Дивизия генерал-майтабы Евгений Казимир Виллатт басқаратын француз резерві Бидасоа өзенінің төменгі ағысында, Бискай шығанағына жақын қорғаныс ұстады. Резервте 14 батальонға бөлінген 9102 француз әскері, 4 батальонға бөлінген 2066 неміс, 3 батальонға бөлінген 1349 итальяндық, 3 батальонға бөлінген 1168 испандық, 1550 француз ұлттық гвардиясы және 3 батальонға бөлінген 2019 король гвардиясы болды, соңғысы Жозеф Бонапарттың жеке күзетінің қалдығы еді. Сонымен қатар, дивизия генерал Пьер Беноа Соулт 10 полк бойынша 3981 жеңіл ат әскеріне, ал дивизия генерал Анн Франсуа Шарль Трельярд 6 полк бойынша 2358 драгунға басшылық етті. Екі атқыштар дивизиясы артта қалды. Олардың қатарында 7900-ге жуық атқыштар, саперлер, арба жүргізушілер және басқа да әскерлер болды. Бригада генерал Луи Эммануэль Рей 3000 әскермен Сан-Себастьянды, ал бригада генерал Луи Пьер Жан Кассан 3500 адамдық гарнизонмен Памплонаны ұстады. Байон қаласында 5595 француз әскери қызметші болды. Соулттың қол астында барлығы 99906 әскер болды. Осылардың ішінде 63572 жауынгерін шабуылға жұмсады. Веллингтон 62000 әскермен Пиренейдің батыс бөлігін қорғады. Олар солтүстік-шығысқа қарап тұрды, сол жақтағы күш Бискай шығанағында, Бидасоа өзенінің сағасында бекіген. Солдан оңға қарай, ол келесі жаяу әскер дивизияларын орналастырды: жағалауда генерал-майор Кеннет Ховардтың 1-ші дивизиясы, Лесакада генерал-майор Чарльз Алтеннің Жеңіл дивизиясы, генерал-лейтенант Джордж Рамзи, Дальхаузидің 7-ші графының 7-ші дивизиясы Эксаларда, генерал-лейтенант Уильям Стюарттың 2-ші дивизиясы Майя асуы мен Элизондода, генерал-майор Франсиско Сильвейра, Амаранте графының португалдық дивизиясы Испеги асуының жанында, генерал-лейтенант Лоури Коулдың 4-ші дивизиясы Ронсевау асуында және генерал-майор Пабло Мориллоның испандық дивизиясы да Ронсевауда. Резервте генерал-майор Денис Пактың Донезтебедегі 6-шы дивизиясы және генерал-лейтенант Томас Пиктонның Олагудегі 3-ші дивизиясы, сонымен қатар басқа португал және испан бөлімшелері болды. Тауларда ат әскерінің маңызы аз болғандықтан, Веллингтон олардың көп бөлігін артқа орналастырды, екі жеңіл драгун бригадасынан басқа. Сан-Себастьянды қоршауға генерал-майор Джеймс Литтің 5-ші дивизиясы және генерал-лейтенант Томас Грэмнің басшылығымен басқа бөлімшелер қатысты. Памплонаны генерал Генри О'Доннелл, 1-ші граф ла Бисбальдың испандық дивизиясы және басқа да бөлімшелер қоршап алды.

Майя және Ронсвалл

Күтпеген шабуыл 1813 жылдың 25 шілдесінде басталды. Майя (Памплонаның солтүстігінде) және Ронсево (Памплонаның солтүстік-шығысында) өткелдері Памплонадан теңізге дейін 50 шақырымға созылған одақтастармен нашар қорғалған еді. Майя өткелін бұзғаннан кейін, д'Эрлон Базтан аңғары арқылы оңтүстік-батысқа қарай жылжуы керек еді, содан кейін Памплонаның солтүстігіндегі Велате өткелін басып алуы керек еді. Ронсево өткелін шабуылдағаннан кейін Клаузель мен Рейльге оңтүстік-батысқа қарай Памплонаға қарай жылжуға бұйрық берілді. Соулт әскерлеріне азық-түлікпен қамтамасыз етуде қиындықтарға тап болды, сондықтан ол шабуылды тек төрт күндік азық-түлікпен бастады. Майя өткеліне жауапкершілік Стюарттың 2-ші дивизиясы жүктеліп еді. Сол күні таңертең Стюарт француздар шабуыл жасамайды деп шешіп, генерал-майор Уильям Прингл мен подполковник Джон Кэмеронның бригадаларын аңғарда қалдырып, оңтүстікке қарай он шақырым жердегі Элизондоға аттанды. Француз әскерлерінің бірнешеуі көрінді, содан кейін пикетке көмек ретінде жеңіл роталар жіберілді. Француздар күшпен шабуыл жасағанда, аңғардағы британдық әскерлер толық жабдықталған күйінде өткелге көтерілуге мәжбүр болды. Олар көтерілген кезде, пикет күштері талқандалып, д'Эрлонның 10 000 әскері өткелді басып алды. Майя шайқасында Прингл Дарманьяк дивизиясына қарсы тұрды, ал Кэмерон француз корпусының қалған бөлігімен шайқасты. 4 000 британдық өткелді қайтаруға батыл түрде тырысты, бірақ оларға мұны істеуге мүмкіндік болмады. Алайда, өткелдің тарлығы британдықтарға д'Эрлонның айтарлықтай басым күштеріне қарсы тұруға көмектесті. Стюарт сағат 14:00-де қайтып келгенде, қызыл халаттарды екінші позицияға қайтарды. Сағат 15:00-ге дейін британдықтар апаттың алдында тұрды. Осы сәтте генерал-майор Эдвард Барнстың Далхаузидің 7-ші дивизиясының бригадасы батыстан келді, д'Эрлонға қанаттан шабуыл жасады және шайқас басылды. Британдықтар 6 000 әскерінен 1 610 адамын және төрт зеңбірегін жоғалтты, ал француздықтар 20 900 әскерінен 2 100 адамын жоғалтты. Сол күні кешке генерал-лейтенант Роуленд Хилл Элизондоға шегінуге рұқсат берді. Д'Эрлон Барнстың шабуылынан алаңдап, келесі күні өте сақтықпен қуып жете бастады. 26-сы күні ол тек алты шақырымға ғана жылжыды. Коул өзінің 4-ші дивизиясымен, Морильоның испан дивизиясымен және генерал-майор Джон Бингтің 2-ші дивизиясының бригадасымен, барлығы 11 000 әскермен Ронсеваль өткелін ұстады. Сағат 6:00-ден 9:00-ге дейін Бинг бригадасы Ронсеваль шайқасында Клаузельдің шабуылын тоқтатып, Коул күшейткіштерді жіберді. Коул қалың тұман түскенге дейін, сағат 17:00-ге дейін француздарға қарсы тұрды. Одақтастар 350 адамын жоғалтты, ал француздықтардың жоғалғандары шамамен 530 адамды құрады. Оң қанатының француздар жасаған шағын шабуылынан алаңдап, 36 000 француз тұманнан оны қоршап алады деп қорқып, Коул аймақтан кетуге және Памплонаға қарай шегінуге мәжбүр болды, бірақ оған өткелді "көптеген жағдайда" ұстап тұруға бұйрық берілген еді. Веллингтонның көзінде одан да үлкен қателік Коулдың өз әрекеттері туралы уақтылы хабарламау болды. Пиктон өзінің 6 000 әскерінен тұратын 3-ші дивизиясымен пайда болғанда, Коул оны да шегінуге көндірді. Тұман болғандықтан, француздар британдықтар кеткенін тек келесі күні ғана байқады. Клаузель оларды қуып жете бастады, бірақ түстен кейін ғана Коулдың артқы күзетшілерімен байланысқа шықты. Осы уақытта Рейль корпусы таулар арқылы басқа жолмен өтуге тырысып, дөңгелек жолмен жүріп кетті. 27 шілдеде Ронсеваль өткелінен маршал Соулттың жеке басқаруымен әскерлер Памплонаға 10 шақырымдай жақындады. Бұл мәселе даулы екеніне назар аударыңыз. Алайда Пиктонның британдық және португалдық әскерлері Памплонаның солтүстігіндегі Сораурен ауылының жанындағы тиімді қорғаныс позициясында тұрды. Д'Эрлон корпусының негізгі француз шабуылы болады деп сеніп, Коулдан ешқандай ақпарат алмаған Веллингтон 26 шілдеде Майя өткелі бағытында қорғанысын орнатумен айналысты. Хиллді Элизондода қалдырып, ол 27 шілдеде Памплонаға қарай аттанды, онда не болып жатқанын білу үшін. Ол Пактың 6-шы дивизиясына Коул мен Пиктонға қосылуға бұйрық берді.

Сораурен мен Сульттің бас сауғалау орны

27 шілдеде Веллингтон 17 000 британдық және португалдық әскерге қосылды. Клаузельдің қатты наразылығына қарамастан, Сульт Рейль корпусының кешігуіне байланысты күтуге шешім қабылдады, тіпті ұйықтады. Келесі күні Сораурен шайқасында Сульттың 36 000 әскері Памплона алдындағы 24 000 одақтас әскерге шабуыл жасады, бірақ сәтсіз аяқтады. Одақтастар 2 652 қаза тапты, ал француз әскерінің жоғалтулары одан да көп болды. Д’Эрлонды тоқтатып тұрған Хилл корпусын Веллингтон Сорауренге қайтарды. Бірақ Д’Эрлон Сорауренге жетіп, Сультқа көмектесе алмады. Керісінше, 29 шілде күні таңертең Д’Эрлонның кавалериясы Сультпен байланысқанда, Сульт Ронесвалльге қарай шегінудің орнына солтүстікке қарай жылжуға шешім қабылдады. 30 шілдеде таң атқанда, Сульт әскерінің британдық фронттың шығысынан батысына қарай шегініп бара жатқаны көрінді. 7-дивизиясымен нығайтылған Веллингтон шабуылға бұйрық берді. Француздар Сораурен ауылы үшін ащы шайқас жүргізіп, содан кейін ығыстырылды. Британдықтар 538 қаза тапқанын хабарлады, ал француз әскерінің жоғалтулары одан да көп болды. Кенеттен шабуылға ұшыраған Фой дивизиясы, француз желісінің шығыс жағындағы бөлігі, Ронсвалль асуы арқылы солтүстік-шығысқа қарай шегінді. Фой Рейль мен Клаузельдің күштерімен бірікті, осылайша өзімен бірге 12 000 әскерді алып кетті. Теміржол д’Эрлон француз армиясының қалған бөлігін солтүстікке қарай шегінуге бастады, Хилл әскерін кері тарту арқылы өтуге жеткілікті кеңістік жасады. 30 шілдеде Бюнзада д’Эрлонның дивизиясы 750 қаза тапты, ал одақтастар 1 056 қаза тапты: 156 британдық және 900 португалдық. Веллингтон күткендей Майя асуы арқылы шегінудің орнына, Сульт Бидасоа өзенінің аңғарымен солтүстікке қарай бағытталды. Янчиде генерал-майор Франсиско де Лонганың испан дивизиясының бөлігі маңызды көпірді жапты. Екі сағат бойы дивизияның қалған бөлігінен қолдау алмаған 2-Астурия полкінің батальоны Д’Эрлон корпусының барлық күштерін тоқтатты. Соңында, бес француз батальоны көпірге шабуыл жасады және Сульттың жеңілген әскері одан өтті. Шегінуді тоқтатуға үлкермей, Алтеннің жеңіл дивизиясы Лейцадан келді және жоғарғы жағынан ойысқа атып, француз колоннасында хаос тудырды. Аштықтан зардап шеккен әскері көтеріліске ұшыраған Сульт Эксалар (Эчелар) арқылы солтүстік-шығысқа қарай жылжып, 2 тамызда Кол де Лизарриэта арқылы француз шекарасына жетті. Сол күні Конру және Ламартиньер дивизияларының бөлімдері Эксаларда генерал-майор Роберт Росс бригадасымен (Коул дивизиясынан), Барнс бригадасымен және 95-ші атқыштармен артқы қадамдарда шайқасты. Француздар шамамен 300 қаза тапты, ал қарсыластары 368 қаза тапты, жараланды және жоғалып кетті. Осы уақытта 1000-нан астам француз жаралылары тасталып, одақтастар тарапынан тұтқындалды.

Қорытынды

Соулт Сан-Себастьян мен Памплона қамалдарының қоршауын көтеруге сәттілік таба алмады, шамамен 13 мыңдай жауынгерінен айырылды және әлсіреп, рухы құлап, француз жеріне қайта шегінуге мәжбүр болды. Соулт армиясы 1313 өлген, 8582 жараланған және 2702 тұтқынға алынған әскерден құралды. 1318 француз офицерінің 423-і қаза тапты немесе жарақат алды. Веллингтонның бүкіл науқандағы жоғалтысы 7 мың адамды құрады. Ал келесі шайқас тамыз айының соңында Сан-Марсиал шайқасы болды.