Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Буркинабе тарихшысы, саясаткер және жазушы
Burkinabé historian, politician and writer
Джозеф Ки Зербо (21 маусым 1922 – 4 желтоқсан 2006, Буркина-Фасо) – Буркинабе тарихшысы, саясаткер және жазушы. Ол Африканың көрнекті ойшылдарының бірі ретінде танылады. 1972–1978 жылдары Уагадугу университетінде Африка тарихынан профессор болып жұмыс істеді. 1983 жылы ол елден қуылды және тек 1992 жылы ғана қайта оралды. Ки Зербо Демократия және прогресс партиясын / Социалистік партияны құрды. 2005 жылға дейін партия төрағасы болды және 2006 жылы қайтыс болғанға дейін Буркина-Фасо парламентінде өкілдік етті. Социалист және Африканың тәуелсіздігі мен біртүтастығын жақтаған Ки Зербо Томас Санкараның революциялық үкіметіне де қарсы болды.
Joseph Ki Zerbo (June 21, 1922 – December 4, 2006, Burkina Faso) was a Burkinabé historian, politician and writer. He is recognized as one of Africa's foremost thinkers. From 1972 to 1978 he was professor of African History at the University of Ouagadougou. In 1983, he was forced into exile, only being able to return in 1992. Ki Zerbo founded the Party for Democracy and Progress / Socialist Party. He was its chairman until 2005, and represented it in the Burkina Faso parliament until his death in 2006. A socialist and an advocate of African independence and unity, Ki Zerbo was also a vocal opponent of Thomas Sankara's revolutionary government.
Ерте өмір
Ки Зербо Наяла провинциясындағы Тома қаласында дүниеге келген. Ол Альфред Дибан Ки Зербо мен Тереза Фоло Кидің ұлы. Оның әкесі алғашқы Буркинабелік христиан болып саналады. 1915 жылы ол Вольта-Бени соғысында Томаның қиратылуын тоқтату үшін араласты. 1933-1940 жылдар аралығында Ки Зербо Томадағы католик бастауыш мектебінде білім алды, содан кейін Кадиого провинциясындағы Пабре және Малидің Бамако қаласындағы Фаладие дайындық семинарияларында орта мектепті аяқтады. Одан кейін ол Бобо-Диулассоға жақын Кумидегі Сент-Пьер-Клавер үлкен семинариясына қатысты, онда жас жігіттерді католик діни қызметкерлеріне даярлайды. Алайда, Ки Зербо семинариядан шығып, бірнеше жыл бойы Дакар қаласында (Сенегал) тұрды. Мұнда ол оқытумен қатар, бірнеше ай бойы «Afrique nouvelle» апталық газетінде жұмыс істеді, сондай-ақ теміржол құрылысында еңбек етті. MLN-нің мақсаты – африкалықтардың дербестігі, Африка Біріккен Штаттарын құру және социализм болды. MLN француз колонияларындағы көптеген ұлттық көшбасшылармен байланысып, оларды француз президенті Шарль де Голь ұсынған Франко-Африкалық қауымдастық құру туралы референдумды қабылдамауға көндірді. Алайда, Батыс Африканың барлық аймағында тек Гвинея ғана референдумда «жоқ» деп дауыс берді және нәтижесінде 1958 жылы ерте тәуелсіздікке қол жеткізді. Осының нәтижесінде Гвинеяның тәуелсіздігінің алғашқы президенті Секу Туре Ки Зербоны және оның әйелін, сондай-ақ басқа еріктілерді Конакриге шақырып, кетіп қалған француз мұғалімдерінің орнын толтыруға ұсынды. 1976 жылдан 2001 жылға дейін Ки Зербо Африка тарихшылары қауымдастығының президенті және Уагадугу университетінің профессоры болды. Білім берудегі оның нанымы 1980 жылы Африка дамуын зерттеу орталығын (CEDA) құруға әкелді, оның мақсаты «on ne développe pas, on se développe» («бізді дамытпайды, біз өзімізді дамытамыз») болды. Холленштейн (2006) солтүстік-оңтүстік империализм қарым-қатынасын сынап, Ки Зербо экологиялық және әлеуметтік дағдыларды, африкалық мәдени бірегейлікті ескеретін эндогендік дамуды болжады деп мәлімдеді. Оның эндогендік дамуы – бұл жергілікті шаруаларға жаңа технологиямен қатар өз идеялары мен дәстүрлерін пайдалануға мүмкіндік беретін тәжірибе. Ол жергілікті мәдениеттердің идеялары мен білімін ескереді және оларды жоққа шығармайды.
Ki Zerbo was born in Toma in the province of Nayala, in what was, at that time, the French colony of Upper Volta. He was the son of Alfred Diban Ki Zerbo and Thérèse Folo Ki. His father is considered to be the first Burkinabé Christian. In 1915 he intervened during the Volta Bani War to stop Toma being razed to the ground. Between 1933 and 1940, Ki Zerbo was educated at the Catholic primary school in Toma, then completed his secondary school at the preparatory seminaries in Pabré in the Province of Kadiogo and Faladié, a district of Bamako, Mali. He then attended the Grand Séminaire Saint Pierre Claver at Koumi near Bobo Dioulasso, which trains young men for the Catholic priesthood. However, Ki Zerbo dropped out of the Seminary and went to live in Dakar, Senegal for several years. In addition to teaching there, he had a job for several months with the weekly newspaper Afrique nouvelle, and also worked as a railway construction labourer. The aims of the MLN were immediate independence for Africans, the creation of a United States of Africa, and socialism. The MLN contacted nationalist leaders in many of the other French colonies, to persuade them to reject the referendum on the creation of a Franco African community presented by the French president Charles de Gaulle. However, in the whole of West Africa at that time, only Guinea voted no to the referendum and, as a result, achieved its independence relatively early in 1958. As a result, Sekou Touré, the first president of independent Guinea, invited Ki Zerbo and his wife along with other volunteers to come to Conakry to replace the French teachers who had left. From 1976 to 2001, Ki Zerbo was the president of the African Historian Association and a professor at the University of Ouagadougou. His conviction on education led him to found in 1980 the Centre for African Development Studies (CEDA) that has this goal “on ne developpe pas, on se developpe” ("we don’t develop, we develop ourselves"). Holenstein (2006) insisted that on the basis of a critic on the relation north–south imperialism, Ki Zerbo forecast an endogenous development that will take seriously ecological and social skills, and the African cultural identity. His endogenous development is a practice that lets native farmers use their own ideas and traditions alongside new technology. It incorporates the ideas and knowledge of indigenous cultures rather than disregarding them.
Саяси күрес
Ғылыми зерттеулер мен оқытудан кейін Ки Зербо саяси қызметін жалғастырды. Буркина Фасо президенті Морис Ямеогоның режимі кезінде (1960-1966) кез келген саяси партия құруға тыйым салынды. Holenstein (2006) бұл туралы Ки Зербоның «Африкаға қашан?» атты кітабына арналған сұхбатта жазған. Ки Зербо мүшелерін мұғалімдер мен ауыл тұрғындарының арасынан таңдады. Синдикат және MLN 3 қаңтарда 1966 жылы президент Морис Ямеогоны құлатқан халық қозғалысын ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. MLN бас хатшысы Ки Зербо 1970 жылғы заң шығару сайлауына қатысып, алтыншы орын алды. Ақпан айында Буркина-Фасо парламенті әскери төңкеріс кезінде таратылды. Қазан айында тыйым алынып тасталды. Ки Зербо басқаратын MLN орнына Прогрессивті Вольтик Одағы (UPV) сияқты көптеген жаңа партиялар құрылды. UPV үкіметтік партияға (Вольтик Демократиялық Одағы – Африкалық Демократиялық Жиналысы (UDV RDA)) оппозицияда болды.
After scientific research and teaching, Ki Zerbo continued with his political activities. Under the Burkinabe President Maurice Yaméogo’s regime (1960 1966), the creation of any political party was forbidden. Holenstein (2006) explained this in an article on the interview about Ki Zerbo’s book A quand l’Afrique. Ki Zerbo got his members in the syndical teachers’ class and villagers. The syndicate and MLN played a big role in the popular movement organization on 3 January 1966 that brought down the President Maurice Yaméogo. General Secretary of the MLN, Ki Zerbo went to the 1970s legislative elections; he got sixth rank. In February the Burkina Faso parliament was ruined during a military coup. In October, banning was cancelled. Many new parties arose like Union Progressiste Voltaique (UPV) under the control of Ki Zerbo that replaced MLN. UPV was in opposition to the government party (Union Democratique Voltaique Rassemblement Democratique Africain (UDV RDA).)
Жер аудару
1983 жылы жас офицерлер тобы капитан Томас Санкара басшылығымен әскери төңкеріс жасап билікті басып алды. Бұл Жоғарғы Вольта үшін жаңа кезеңнің бастауы болды, ол Буркина-Фасоға ("Тікпейтін адамдар еліне") айналды. Жаңа үкімет билікке келген соң Ки Зербо мәжбүр түрде елден шығарылды. 1985 жылы ол отбасымен бірге екі жылға қамауға алынды және Блез Компаоре жасаған тағы бір әскери төңкерістен кейін ғана босатылды. Шет елде жүрген кезінде де ол Эндогендік даму жөніндегі ғылыми-зерттеу орталығы (CRDE) сияқты зерттеу орталықтарын құрды және Дакардағы Шейх Анта Диоп университетінде оқытумен айналысты. 1987 жылы Буркина-Фасоға оралғанда, оның туған қаласы Фасодағы 11 000 кітаптан тұратын кітапханасы жоқтығында өртелгенін көрді. Ол елге қайтып, парламентке өкіл болып сайлану арқылы жағдайды түзетуге тырысты.
In 1983, a group of young officers took power by a military coup under the control of the Captain Thomas Sankara. A new stage started for Upper Volta which became Burkina Faso (“Land of the upright”). Under the power of the new government, Ki Zerbo was obliged to go into exile. In 1985 he was finally arrested with his family for two years of detention and became free only after another military coup organized by Blaise Compaore. Even in exile, he created research centers like the Research Centre for Endogenous Development (CRDE) and taught at Cheikh Anta Diop University in Dakar. He returned to Burkina Faso in 1987 to find that his library of 11,000 books in his hometown Faso had been burned in his absence. He came back and tried to rebuild by getting a place in parliament.
Марапаттар
Ки Зербо түрлі халықаралық сыйлықтармен танылған. 1997 жылы ол даму саласындағы зерттеулері үшін «Тіршілік құқығы» сыйлығымен марапатталды. Бұл сыйлық қоршаған ортаны және табиғатты қорғауға сенімді шешімдер табуға тырысатындарға беріледі; ол адам құқықтары мен бейбітшілікті дамытуға үлес қосқан адамдарға арналған. 2000 жылы ол Адам құқықтары жөніндегі Аль-Каддафидің халықаралық сыйлығын алды. 2001 жылы Ки Зербо Италиядағы Падуа университетінің құрметті докторы атағымен марапатталды.
Ki Zerbo has received recognition through various international awards. In 1997 he was honoured with the Right Livelihood Award for his research on development. This prize is given to those who try to find credible solutions to the protection of the environment and nature; it is for people who helped the development of human rights and peace. In 2000, he received the Al Gaddafi International Prize for Human Rights. In 2001, Ki Zerbo was awarded the title of Doctor Honoris Causa of the University of Padua in Italy.