Владимир Чертков: Толстойдың жарылқашы және мұрагері
Vladimir Chertkov
Владимир Чертков (1854-1936): Лев Толстойдың редакторы, көрнекті толстовец. Революциядан кейін діни бірлестіктер кеңесін құрды, наразылық бағдарламасын басқарды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орыс редакторы (1854–1936)
Russian editor (1854–1936)
Владимир Григорьевич Чертков (Влади́мир Григо́рьевич Чертко́в; сондай-ақ Чертков, Чертков немесе Чертков деп транслитерацияланған (3 қараша 1854 [е.к. 22 қазан 1854] – 9 қараша 1936) – Лев Толстойдың шығармаларының редакторы және ең белгілі Толстойшылардың бірі. 1917 жылғы революциялардан кейін Чертков діни қауымдастықтар мен топтардың Біріккен кеңесін құруға зор үлес қосты, ол ақырында Ресей КСР-інің ішкі түңғиыққа қарсы бағдарламасын басқаруға келді.
Vladimir Grigoryevich Chertkov (Влади́мир Григо́рьевич Чертко́в; also transliterated as Chertkoff, Tchertkoff, or Tschertkow (3 November 1854 [O. S. 22 October 1854] – November 9, 1936) was the editor of the works of Leo Tolstoy, and one of the most prominent Tolstoyans. After the revolutions of 1917, Chertkov was instrumental in creating the United Council of Religious Communities and Groups, which eventually came to administer the Russian SFSR's conscientious objection program.
Отбасы және балалық шағы
Чертков 1854 жылы Санкт-Петербургте бай және ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның анасы (оған ерекше жақын болған) Елизавета Ивановна, тумысы бойынша Чернышева-Кругликова графшасы, Санкт-Петербург қоғамындағы өзінің шеңберінде сұлулығымен, ақыл-ойымен, беделімен және әдептілігімен танымал болды. Оның әкесі Григорий Иванович Николай I тұсында лагерьдің көмекшісі, Александр II және Александр III тұсында генерал-адъютант болды, әскери ортада майдан дауылындағы қызметімен және әскери салт-дәстүрімен белгілі болды. Олар патшалық ықыластың үлкен дәрежесіне ие болғандықтан, Александр II және Александр III олардың үйіне келіп тұратын. Ата-анасын сипаттай келе ол күнделігінің бір жазбасында былай деп жазды: "Мен осылай өстім, басқа адамдардан өзімнің туа біткен артықшылығыма сенімдімін, ата-анамның, олардың туыстары мен достарының, қызметшілер тобының қадір-қасиетімен мақтанамын, мен бөлмелерімнен ата-анамның бөлмесіне өткенде, алдынан шыққанда олардың барлығы орыннан тұрып құрмет көрсетіп, барлық түрлі сән-салтанатқа тонып, тілектерімді орындаудан бас тартқан ешқашан есімде жоқ."
Chertkov was born in 1854 in St. Petersburg, Russia into a wealthy and aristocratic family. His mother (to whom he felt especially close), Elizaveta Ivanovna, born Countess Chernysheva Kruglikova, was known among her circle in St. Petersburg society for her beauty, intellect, authoritativeness and tact. His father, Grigorii Ivanovich, was aide de camp under Nikolai I, Adjutant General under Alexander II and Alexander III, known in military circles for his front line service and military bearing. The couple enjoyed imperial favour so much that Alexander II and Alexander III visited their home. Describing his parents in one of his diary entries, he wrote: “That's how I grew up, assured of my own innate advantage over other people, proud of the dignity of my parents, their relatives and friends, entourage of servants, rising from their seats in the ante room when I passed from my rooms into my parents’ part of the house, swimming in all kinds of luxury and almost not knowing rejection in satisfaction of my desires.”
Жас Чертков өте әдемі жігіт саналды – жіңішке, бойы ұзын, қабағының астында үлкен сұр көздері болған – және өткір әзілге шебер болды.
The young Chertkov was considered very handsome – slender, tall, with big gray eyes under beaked brows – and had a talent for witty paradox.
Лизиновка
1880 жылы ол әскери қызметтен кетіп, Петербургтен шығып, Лизиновкадағы отбасылық мүлігіне қоныстанды, онда өзінің есебінен тіршілік ететін шаруаларға көмектесуді жоспарлады, бірақ олардың қажеттіліктерін толық түсінбеді. Земствоның жұмысын мұқият қарастырып, оның кемшіліктерін анықтағаннан кейін, ол ата-анасының мүлігінде земство назардан тыс қалған шараларды енгізу туралы ой ойлады. Ол шаруа балалары үшін кәсіптік училище ұйымдастырды.
In 1880, he resigned from military service, left Petersburg, and settled in his family's estate in Lizinovka, where he planned to help the peasants at whose expense he lived, although he had an unclear understanding of their needs. Scrutinizing the work of the zemstvo and finding weaknesses, he conceived the idea of implementing on his parents' estate some measures disregarded by the zemstvo. He organized a trade school for peasant children.
Толстойдың ықпалы
1883 жылы қазанда Мәскеуде Лев Толстоймен алғашқы кездесуі өмірінің бағытын түгелдей өзгертіп жіберді. Ол Толстойдың өзінен де Толстойшыл болды деуге болады. Өзін-өзі рухани жақтан жетілдірудің жолын ұстанған Чертков, бар күшін және жанын білім беру ісіне арнады. Толстойдың ұсынысымен 1885 жылы Чертков "Посредник" (Орталық) деген баспахананы құрып, қаржыландырды. Бұл баспахана халыққа арналған көркем және нұсқаулық әдебиеттерді шығарумен айналысты. Императорлық цензураның қысымына және православие шіркеуінің қарсылығына қарамастан, "Посредник" орыс халқының білімін арттыруға бағытталған туындыларды жариялауға қол жеткізді. Толстой, Чехов, Короленко, Гаршин және Лесков сияқты елдің ең көрнекті жазушылары осы баспахана үшін жазды. Кітаптар өте арзан бағамен сатылды. Репин, Суриков, Кившенко және тағы басқа ресейлік суретшілердің қатысуымен жасалған жақсы жарнама және қолжетімді бағалар таралуға көмектесті.
In October 1883 his first meeting with Leo Tolstoy took place in Moscow, changing the entire course of his life. It would be said of him that he was more Tolstoy than Tolstoy himself. Fulfilling the ideal of moral self improvement, Chertkov gave all his heart and soul to educational activity. Following Tolstoy's initiative, in 1885 Chertkov organized and financed a publishing house called Intermediary (Посредник) which specialized in the release of art and moralizing literature for people. Intermediary succeeded in publishing works aimed at the education of the Russian people, despite the pressure of the Imperial censorship and the hostile attitude of the Eastern Orthodox Church. The new publishing house was supported by many of the most outstanding writers of the country: Tolstoy, Chekhov, Korolenko, Garshin, and Leskov all wrote for Intermediary. Books were sold unusually cheaply. Reasonable prices and good publicity, in which Repin, Surikov, Kivshenko and other Russian artists were engaged, helped distribution.
Толстой отбасымен қақтығыс
Чертков Толстой отбасының көптеген мүшелерімен шиеленіскен қарым-қатынаста болды және Толстой мен оның әйелі Софияның арасын бұзуға белсенді түрде тырысты. Мысалы, Толстойдың соңғы қашқыны Чертковтың ықпалымен болған деп айтылады. София оның жекіншілік философиясы деп есептегеніне қатты ренжіді: ол байлықты айыптаса да, өзіне әсем мүліктерге ие болды. Оның жақтастары оның үйінде тегін тамақтанып, жалдау ақысын төлемей жатып алып, оның материалдыққа құмарлығын сынады, ал ол бірнеше бала тәрбиелеп, Толстойдың жазу ісінің барлық қаржылық жағын (Толстойдың тілегімен) басқарды, бұл Ясная Поляна үшін маңызды табыс көзі болды және олардың тұрмысын қамтамасыз етті. Бұдан өзге, Чертков Толстойды құпия өсиетке қол қоюға және оның шығармаларын Софияға емес, өзіне беруге көндірді. Ол осы құқықты Толстойдың жинағындағы шығармаларының өзі қалаған нұсқаларын басып шығару үшін пайдаланды. Ол Софияны сынап, оның күнделіктері мен жазбаларын сенімсіз етуге тырысты және графпен өзінің қарым-қатынасын көрсетуге ұмтылды. Чертков жаңа құрылған Совет үкіметімен жақсы қарым-қатынас орнатып, оны Софияның Толстой өмірі туралы айтқандарын және олардың қарым-қатынасын жасыру үшін пайдаланды.
Chertkov had a troubled relationship with most of the Tolstoy family, and tried actively to destroy the relationship between Tolstoy and his wife Sophia. Tolstoy's final flight, for example, is described as having been greatly influenced by Chertkov. Sophia was especially troubled by what she felt was his hypocritical philosophy: he decried wealth, but had his own fancy estate. His associates lay about her house and ate free and paid no rent and criticized her materialism, while she raised several children and ran the entire business side of Tolstoy's writing (at Tolstoy's wish), which provided a major source of income for Yasnaya Polyana and enabled their lifestyle. Additionally, Chertkov convinced Tolstoy to sign a secret will and give control of his works to Chertkov instead of Sophia. He then used this control to publish versions of Tolstoy's collected works as he wanted. He also criticized Sophia, discredited her diaries and her own writing, and played up his own relationship with the Count. Chertkov also fostered a positive relationship with the newly formed Soviet state, which he used to suppress Sophia's version of Tolstoy's life story and his relationship with her.
Россош
Чертковтың ең жақын қызметкерлері көбінесе Острогожск ауданындағы Россоштағы шаруа қожалығында оның жоспарларын түзетумен және дайындаумен айналысты. Россошта төбеде үй-жай, кең аула және шаруашылық ғимараттары болды; осы төбенің етегінде бірінен соң бірі үш көл, ал олардың артында 20 десятина орман орналасқан. Көп ұзамай Россош кішкентай ауылы ірі баспа орталығына айналды. Чертков осы жерден аралық мәселелер бойынша ресейлік жазушылар мен суретшілермен кеңінен хат алмасып тұрды. Толстой 1894 жылғы көктемде досын осы жерге қонаққа келді.
Chertkov’s closest employees were often engaged in editing and drawing up his plans on his farmstead in Rossosh, located in the Ostrogozhsk District. Rossosh had a manor house on top of a hill, as well as an extensive courtyard and subsidiary buildings; at the base of this mountain were three ponds in succession, and behind them 20 desyatina of forest. Soon the small village of Rossosh turned into a large publishing center. From here Chertkov conducted extensive correspondence on the affairs of Intermediary with Russian writers and artists. Tolstoy came to visit his friend here in the spring of 1894.
Қалғандағы өмір
Автократия толстойшылдықты жау санағандықтан, Чертков 1897 жылы Англияға кетіп, анасы сияқты ағылшын сүйгіш болды, ағылшынның сөз бостандығы дәстүрін бағалады және Толстойдың идеяларын іс жүзінде қолдануға тырысқан Эссек графтығындағы Пурлидегі шағын топпен хат алмасып жүрді. Сондықтан Чертков бастапқыда Пурлиге тартылып, онда «Азаттық сөз баспасы» (Свободное слово) атты баспа компаниясын құрды. Бұл баспа Толстойдың шығармаларының орыс тіліндегі нұсқаларын және осымен байланысты әдебиеттерді шығарды, олардың көп бөлігі Ресейге жасырын түрде әкелінді. 1900 жылы осы бизнестің тағы бір бөлімі – ағылшын тіліндегі мәтіндерді шығаратын Free Age Press құрылды. Чертковтың әйелі, Анна Константиновна Дитерих (1859–1927) «Азаттық сөз баспасының» сенімді тұлғасы болды және бизнестің екі бағыты үшін де бірнеше мәтін дайындады. 1900 жылдың соңында Пурли тобы бөліне бастады, сол кезде Чертков отбасымен және ізбасарларымен бірге анасы сатып алған Борнмут қаласындағы Тактон үйіне көшіп барды. Топ жақын жердегі Ифорд-Лейндегі қолданыстан шыққан су тартқыш стансаны баспахана ретінде пайдаланды және 1908 жылдың шілдесіне дейін «Азаттық сөз» және Free Age Press баспаларынан шығарылатын мәтіндерді дайындауды жалғастырды. Ол кезде колонияның көп бөлігі Чертковпен бірге Ресейге оралды. (Тар үш жыл бұрын барлық саяси қуғын-сүргіншілерге кешірім берген еді.) Free Age Press 1916 жылға дейін Туктон-хауста тұратын Толстой колониясының бір мүшесі аудармашы және редактор ретінде жұмысын жалғастырды. Әрине, Ұлыбритания соғысқа қадам басқан сайын Толстойдың, көбінесе бейбітшілік идеяларын қолдайтын, шығармаларына деген қызығушылық азайды. Чертков Ресейде қалды, Толстойдың әдеби мұрагері ретінде ол соңғы жобаның бас редакторы болды: Толстойдың орыс тіліндегі толық жинағы, ол ақырында тоқсан томдық болып шықты және Чертков 1936 жылы Мәскеуде бірнеше инсульттан кейін қайтыс болғанда да дамып жатты. Ол Введенское зиратында жерленген.
Since the autocracy considered Tolstoyism an enemy, Chertkov left for England in 1897. He was an avid Anglophile like his mother, admired the English tradition of free speech, and was already corresponding with a small collective based at Purleigh in Essex, who were looking to put Tolstoy's ideas into practice. It was to Purleigh, therefore, that Chertkov initially gravitated and it was here that he set up a publishing company, the Free Word Press (Свободное слово), producing Russian language versions of Tolstoy's works and kindred literature, much of which was smuggled back into Russia. A separate branch of this business, the Free Age Press, producing English language texts, was set up in 1900. Chertkov's wife, Anna Konstantinovna, born Dieterichs (1859–1927), was trustee of the Free Word Press and produced several texts for both arms of the business. The Purleigh group began to split up towards the end of 1900, at which point Chertkov moved with his family and followers to Tuckton House, at Tuckton in Bournemouth, purchased for him by his mother. The group used the defunct waterworks in nearby Iford Lane as their printing works, and continued to churn out Free Word and Free Age Press texts until July 1908, when most of the colony returned with Chertkov to Russia. (The Tsar had granted a pardon to all political exiles three years previously.) The Free Age Press continued to flourish, with a single member of the Tolstoy colony based at Tuckton House as translator and editor, until 1916. There was, of course, less and less appetite for Tolstoy's mainly pacifist writings as Britain drifted into war. Chertkov remained in Russia where, as Tolstoy's literary executor, he was editor in chief of one last project: a complete edition of Tolstoy's works in Russian, which ultimately extended to ninety volumes, and was still in motion when Chertkov died in Moscow, after a series of strokes, in 1936. He is buried in Vvedenskoye Cemetery.
Фильм
Актер Алексей Петренко 1984 жылғы "Лев Толстой" фильмінде Чертковты сомдады. Актер Пол Дьяматти 2009 жылғы "Соңғы станция" фильмінде Чертковты сомдады.
Actor Aleksey Petrenko portrayed Chertkov in the 1984 film Lev Tolstoy. Actor Paul Giamatti portrayed Chertkov in the 2009 film The Last Station.