Кіріспе

Орыс ақыны, сыншы, баспагер (1821–1878)

Алғашқы жылдар

Николай Алексеевич Некрасов Немиров қаласында (қазіргі Винница облысы, Украина) Подолия губернаторының Брацлав уезінде дүниеге келген. Оның әкесі Алексей Сергеевич Некрасов (1788–1862) – орыс помещиктер әулетінің ұрпағы, Ресей императорлық армиясының офицері. Анасының тегі туралы нақты мәліметтер жоқ. Брокгауз бен Эфронның энциклопедиясында (бұл Некрасовтың 1887 жылғы автобиографиялық жазбаларымен сәйкес келеді) Александра Закржевская – поляк аристократы, бай помещик қызы, шляхтаға жататын. Бірақ шіркеу тізімдері басқаша нәрсені көрсетеді, ал қазіргі орыс ғалымдары оның есімін Елена Андреевна деп атайды. "Бұрын ақынның өмірбаяуын жазғандар оның анасы поляк отбасына жатады деп есептеген. Шындығында ол украиндық мемлекеттік қызметкер Александр Семенович Закревскийдің қызы, Подолия губернаторлығындағы Юзвино ауылының иесі", – деп мәлімдеді Корней Чуковский 1967 жылы. Д.С. Мирский бұл қайшылықты түсіндірудің тағы бір жолын ұсынды: Некрасов "анасына қатысты культ құрды, оған есімдерге қоймас қасиеттер сыйлады және оның өлімінен кейін оған табынуын басталды". 1823 жылдың қаңтарында әскери майор Алексей Некрасов отставкаға шығып, отбасын Волга өзеніне жақын, Ярославль провинциясының Грешнево имелігіне көшірді. Мұнда жас Николай бес бауырласымен – Андрей (1820 ж.т.), Константин (1824 ж.т.), Федор (1827 ж.т.), Елизавета (1821 ж.т.) және Анна (1823 ж.т.) – балалық шағын өткізді. "Оның жүрегі жаралы еді, және бұл жара, ешқашан жазылмаған, өмірінің соңына дейін оның құмарлықпен, қайғымен жазылған өлеңдерінің бастауы болды", – деп жазды ол өзі. Сондай-ақ, Алексей Сергеевичтің ұлының әскери академияға түсуіне талап еткені де айта келеді. Биограф Владимир Жданов әкесінің балаларының біліміне ақша жұмсауға құштар болмағанын, ол осы мәселе бойынша гимназия басшылығымен ұзақ хат алмасып жүргенін айтады. Соңында, 1837 жылдың шілдесінде денсаулығы нашарлағанын айтып, екі үлкен ұлын үйге алып қайтты, және Николай бір жыл бойы Грешневода әкесімен бірге экспедицияларға қатысты. Гимназиядағы білім сапасы нашар болғанымен, осы жерде Некрасовтың поэзияға деген қызығушылығы артып, Байрон мен Пушкинге, әсіресе соңғысының "Азаттыққа одасына" әуеленді. "Он бес жасқа келгенге дейін [өлеңдер] дептерімнің барлығы қалыптасты, сондықтан мен астанаға қашуға асықтым", – деп есіне алды ол. Пётр Плетнев пен Ксенофонт Полевой жақсы бағалаған кітабын Алексей Галахов пен Виссарион Белинский қабылдамады. Бірнеше айдан кейін Некрасов өзінің алғашқы жинағының сатылмаған бөлігін тауып алып, жойды, ал сақталған көшірмелері қазір сирек кездеседі. Ақын кейін Белинскиймен болған алғашқы әңгімелері өмірін өзгерткенін айтты және сыншыны бірнеше өлеңдерінде еске алды ("Белинский естелігі", 1853; "В.Г. Белинский", 1855; "Аң ауынан көріністер", 1867). 1848 жылы қайтыс болғанға дейін Белинский Некрасовқа "Левиафан" деп аталатын альманах үшін әртүрлі мақалалар мен материалдарды жариялау құқығын берді, сондай-ақ "Санкт-Петербург жинағы" (1846) кітабын, онда Федор Достоевскийдің "Кедейлер" романы жарияланды. Иван Тургенев, Дмитрий Григорович, Владимир Даль, Иван Панаев, Александр Герцен, Федор Достоевский сияқты жас авторлардың шығармаларын жинаған екі кітап та орыс әдебиетінде реализмнің жаңа толқынын дамытуға үлкен үлес қосты. Некрасовтың бірнеше өлеңдері 1846 жылдың сәуір айында жарық көрген "Апрель біріншісі" атты юмор жинағына енді. Онда Некрасов, Григорович және Достоевскийдің бірлесіп жазған "Бос армандардың қаупі" романы да болды.

Sovremennik және Otechestvennye Zapiski

1846 жылдың қарашасында Панаев пен Некрасов Александр Пушкин құрған, бірақ Петр Плетнев басқару кезеңінде өркендеуін жоғалтқан "Современник" атты танымал журналды сатып алды. Ескі "Отечественные Записки" журналының көптеген қызметкерлері, соның ішінде Белинский, Андрей Краевскийдің журналын тастап, Некрасов, Панаев және номиналды бас редактор Александр Никитенкомен бірге жұмыс істеу үшін "Современникке" қосылды. Некрасов бірнеше айдың ішінде жаңадан жанданған журналға Ресейдің ең көрнекті әдеби тұлғаларын тартуға қол жеткізді. Келесі бірнеше жылда жарық көрген туындылардың арасында Иван Тургеневтің "Аңшының очерктері", Дмитрий Григоровичтің "Антон Горемыка", Иван Гончаровтың "Жай ғана оқиға", Александр Герценнің "Қарға", және "Доктор Крупов" шығармалары бар. Некрасов ашқан жас авторлардың бірі – Лев Толстой, ол "Современник" журналында "Балалық шақ. Жасөспірімдік шақ. Жас күндер" трилогиясымен әдебиетке енді. Оның цензура өкілдерін апталық әдеби кештеріне шақыру арқылы олармен жақын қарым-қатынас орнатуы да тиімді болды. Әкесінің әулетіндегі әдет бойынша, құмар ойнау (оның атасы отбасының көп бөлігін осы арқылы жоғалтқан) да пайдалы болды. Некрасов Англия клубының мүшесі ретінде көптеген пайдалы байланыстар жасады. 1862 жылдың маусымында Петербургтегі радикал студенттер кінәлі деп танылған өрттен кейін "Современник" жабылды, ал бір айдан соң Чернышевский тұтқындалды. Желтоқсан айында Некрасов "Современник" журналын қайта ашуға қол жеткізді және 1863 жылы түрмеде отырған автордың "Не істеу керек?" романын жариялады. "Некрасовтың өлеңдері оттай лапылдайды", - деді Тургенев. "Некрасов – біздің заманымыздың құдайы, қадірленген ақын, қазір ол Пушкиннен де ірі", - деп жазды естеліктер авторы Елена Стакенснейдер. Сондай-ақ "Коробеиники" (1861) туындысы да бар. Бұл шығарма Некрасовтың шаруа оқырмандары үшін арнайы ашылған "Қызыл кітаптар" сериясында жарық көрді. Бұл кітаптарды "офендер" – Тихон мен Иван, поэманың екі басты кейіпкеріне ұқсас, көшпелі саудагерлер таратып жүрді. 1877 жылдың ақпан айында елдің түкпір-түкпірінен радикал студенттер тобы Ялтаға өліп бара жатқан ақынға моральдық қолдау көрсету үшін келді. Суретші Иван Крамской ақынның портретін салу үшін келді. Некрасовтың соңғы кездескен адамдарының бірі – Иван Тургенев болды, ол көп жылдық алауыздықтан кейін татуласуға келді. Николай Алексеевич Некрасов 1878 жылдың 8 қаңтарында қайтыс болды. Қоштасу рәсіміне төрт мыңнан астам адам келді, ал Новодевичье бейітіне апаратын процессия саяси митингке айналды. "Жер және еркіндік" мүшелері және басқа радикалдық топтар ("Социалистерден" деген гүл шоқтарымен) де қатысты. Мирскийдің сөзіне сүйенсек, "оның қоштасу рәсімі ресейлік жазушыға көрсетілген ең жарқын құрметтің бірі болды".

Жеке өмір

Николай Некрасов 1842 жылы күйеуі бар Авдотия Панаевамен танысты, ол кезде ол үміткер жазушы және әдеби салонның танымал иесі болған. 20 жасар Некрасов ғашық болды, бірақ оның сезіміне жауап күтуге бірнеше жыл бойы дайын тұрды және кем дегенде бір рет өмірден қол жұдыруға бекінген, егер оның «Панаева циклындағы» «Кейбір уақыт бұрын, сізден бас тартқан» атты өлеңіне сенесіз. Бірнеше жыл бойы ол «өзінің сезімдерімен күресіп» (Чернышевскийдің айтуынша) жүрді, содан кейін 1847 жылы мойынсұнды. «Бұл менің өмірімнің басталуы деп санайтын бақытты күн болды», - деп жазды Некрасов кейін. Олардың құйындарға толы қарым-қатынасы туралы түсінік тек осы өлеңдер арқылы ғана мүмкін. Олар хат алмасып жүрді, бірақ ашуға берілген Панаева барлық хаттарды жойды («Енді жыла! Қатты жыла, оларды қайта жаза алмайсың», - деп Некрасов оған «Хаттар» атты өлеңінде айыптады). Осы циклдың бірнеше шумақтары музыкалық романстарға айналды, олардың бірі «Кешір! Күнтіздің күндерін ұмыт» (Прости! Не помни дней паденья) – 1859 жылы Цезарь Куйден бастап, Римский-Корсаков пен Чайковскийді қоса алғанда, қырық ресейлік композитордың музыкасына қойылды. 1849 жылы Панаева ұл тауып, көп ұзамай қайтыс болды. 1862 жылы Иван Панаевтың өлімі олардың арасын одан да алыс етті. Дегенмен, Панаеваның соңғы кетуінің басты себебі Некрасовтың «қиын» мінезі болды. Ол депрессияға, ашуға, гипохондрияға ұшырап, Ждановтың айтуынша, «көп күндер бойы кабинетіндегі диванда жатып, ашуланып, барлығын, бірақ ең бастысы өзін жек көретінін айтатын». 1863 жылы, әлі Панаевамен бірге болғанда, Некрасов француз актрисасы Селин Лефренмен танысты. Ол оның сүйіктісіне айналды; Некрасов Францияда болғанда бірнеше рет оның париждік пәтерінде тұрды; ол 1867 жылы Қарабихаға сапармен келді. Селин оның жақын адамы болды және оның шетелге саяхаттарын қуанышқа толтырды, бірақ оның оған деген көзқарасы «салқын» деп сипатталды. Некрасов Селинге қаржылай көмек көрсетті және оған едәуір сомада ақша (10,5 мың рубль) мұра етіп қалдырды. 1870 жылы Некрасов 19 жасар Фёкла Анисимовна Виктороваға ғашық болды, ол ауылдық қыз болғандықтан, оған Зинаида Николаевна деген басқа есім ойлап тапты (алғашқысы тым «жасырау» болып саналды).