Александр Радщев: Ресей әдебиетінің реформаторы және сыншысы

Кіріспе

Ресейлік автор (1749–1802)

Александр Николаевич Радищев (Алекса́ндр Никола́евич Ради́щев; 31 тамыз 1749 [ескі стиль бойынша 20 тамыз 1749] – 24 қыркүйек 1802 [ескі стиль бойынша 12 қыркүйек 1802]) – Ресейлік автор және әлеуметтік сыншы, Екатерина II тұсында тұтқындалып, жер аударылған. Ол 1790 жылғы "Петербургтен Мәскеуге саяхат" романымен орыс әдебиетіндегі радикализм дәстүрін қанаттандырды. Ресейдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайды бейнелегені үшін 1797 жылға дейін Сібірге жер аударылды. Ол суретші Алексей Боголюбовтың әкесі.

Өмірбаян

Лоду Мәскеудің сыртындағы поместьеде татар текті шағын ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның әулеті 1552 жылы Қазанды бағындырғаннан кейін Иван Қорқынышқа қызмет етуге кіріскен жеңілген князьдерге дейін жетеді. Цар оларға дін ауыстыру шартымен өзіне қызмет етуді ұсынды және оларға жиырма екі мың акр жер берді, ал олардың ұрпақтары осы көлемді тағы да арттырып, әр буын сайын Царларға қызмет ету арқылы жетістікке жетті. Оның әкесі, Николай Афанасьевич Радищев, Мәскеудегі белгілі жер иесі, үш мыңнан астам крепостной шаруасына қадір-қасиетпен қарағанымен танымал болды. Ол 8 жасқа дейін Волгадан батысқа қарай жүз шақырым жердегі Верхний Облязово (сол кезде Саратов губерниясының бөлігі, қазір Пенза облысында) әкесінің поместьесінде күтімші және ұстазбен бірге өмір сүрді. Содан кейін ол Мәскеудегі туысымен бірге тұруға кетті, онда оған жаңадан ашылған Мәскеу университетінде уақыт өткізуге рұқсат берілді. 1765 жылы оның отбасылық байланыстары оған Екатеринаның сарайында паж болып қызмет ету мүмкіндігін берді, бірақ ол оны "православтық дінге деген немқұрайдылық және отанын шетелдік (неміс) қолдарына тапсыру ниеті" үшін күдікпен қарады. Радищевтің ерекше академиялық қабілетінің арқасында ол батыс білімін алу үшін шетелге жіберілген онға жуық жас студенттің бірі болып таңдалды. Бірнеше жыл бойы ол Лейпциг университетінде оқыды. Оның шетелдегі білімі Ресей қоғамына деген көзқарасына әсер етті және ол елге оралғаннан кейін табиғи құқық және әлеуметтік келісім сияқты ағарту философияларын Ресей жағдайына енгізуді үміттенеді. Екатеринаның мемлекеттік қызметінде заңдық хаттамалар жазып, титулдық кеңесші болып қызмет еткен кезде де ол Джордж Вашингтон сияқты революционерлерді мақтап, француз революциясының бастапқы кезеңдерін жоғары бағалады және орыс масоны Николай Иванович Новиковқа ғашық болды, оның "Шығал" басылымы үкіметке алғашқы сынды ұсынды, әсіресе крепостнойлыққа қатысты. Новиковтың өткір сатирасы мен наразылығы Радищевтің ең танымал "Санкт-Петербургтен Мәскеуге саяхат" шығармасына әсер етті. Ол да крепостнойлық пен автократияның жеке бостандыққа салған шектеулерін қатты сынады. Екатерина бұл еңбекті оқып, Радищевтің реформаға шақыруын якобиншіл радикализмнің белгісі деп қарады және мәтіннің көшірмелерін тәркілеп, жоюға бұйрық берді. Алғашқы басылған 650 дананың тек 17-сі ғана, 50 жылдан кейін Англияда қайта басылған кезде сақталды. 1790 жылы Радищев тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Ол Екатеринадан кешірім сұрап, кітабынан бас тартты, және оның жазасы Сібірдегі Ілімск қаласына айдалды. Жолда жазушыға қарапайым қылмыскер сияқты қарады, аяқ-қолына шынжыр салынды және ол ақырында ауырып қалған орыс суығына төзуге мәжбүр болды. Оның досы, Екатеринамен жақын қарым-қатынаста болған граф Александр Воронцов, араласып, Радищевке жақсырақ жағдай жасауға көмектесті, оған Мәскеуге оралып, денсаулығын қалпына келтіріп, саяхатын абыроймен және жайлылықпен жалғастыруға мүмкіндік берді. 1790 жылдың қазан айынан бастап Радищевтің екі жылдық саяхаты Сібір арқылы өтті, 1792 жылы Ілімске жеткенше Екатеринбург, Тобылск және Иркутск қалаларында тоқтады. Жолда ол Сибірді жаулап алған казак Ермактың өмірбаянын жаза бастады, геология мен табиғатқа қызығушылық танытты. Екінші әйелі Елизавета Васильевна Рубановскаямен және екі баласымен бірге Ілімскіде бес жыл тұрған Радищев, аймақтағы жалғыз білімді адам ретінде жергілікті дәрігер болып, бірнеше адамның өмірін сақтап қалды. Ол сондай-ақ "Адам, оның өлім-жітімі, оның өлместігі туралы" атты ұзақ трактат жазды, ол Ресейдің сирек кездесетін философиялық еңбектерінің бірі саналады. Онда ол адамның өмірден кейінгі өмірге сенуі, жанның материалдық болмысы, күнәкарлардың толық құтылуы және материализмнің кемшіліктері туралы мәселелерді көтеріп, талқылайды. Екатеринаның қайтысынан кейін (1796 ж.) оның ізбасары, Павел патша, Радищевті Сібірден шақырып алып, өз поместьесіне қамап қойды; жазушы Ресей үкіметінде реформалар жасауға тағы да тырысты. Александр I император болған кезде (1801 ж.) Радищев қысқа уақытқа ресей заңдарын қайта қарауға көмектесті, бұл оның өмір бойы армандаған нәрсесінің орындалуы болды. Алайда, оның бұл әкімшілік қызметтегі қызметі қысқа және сәтсіз аяқталды. 1802 жылы, ықтимал, граф Завадовскийтің достық ескертуінен кейін, радикалдық идеяларын білдіргені үшін, Радищев көңілсіздікке түсіп, у кеуектің ішіндегі сұйықтықты ішіп, өзіне қол жұмсады.

Lodu was born on an estate just outside Moscow, into a minor noble family of Tatar descent, tracing its roots back to defeated princes who entered into the service of Ivan the Terrible after the conquest of Kazan in 1552, the Tsar offering them, in exchange of baptism, to work for him and being allotted lands of some twenty two thousand acres, a number their descendants will keep upgrading by serving the Tsars over the generations. His father, Nicholas Afanasevich Radischev, a prominent landowner in Moscow, had a reputation for treating his 3000 plus serfs humanely. Until he was 8 years old he lived on his father's estate in Verkhni Oblyazovo (then part of the Saratov Governorate, today in Penza Oblast), one hundred miles west of the Volga river with a nurse and tutor. He then went to live with a relative in Moscow, where he was allowed to spend time at the newly established Moscow University. In 1765 his family connections provided him with an opportunity to serve as a page in Catherine's court, which he nonetheless regarded with suspicion for its "contempt for the Orthodox faith, and a desire to deliver the homeland into foreign (German) hands". Because of his exceptional academic promise, Radishchev was chosen as of one of a dozen young students to be sent abroad to acquire Western learning. For several years he studied at the University of Leipzig. His foreign education influenced his approach to Russian society, and upon his return he hoped to incorporate Enlightenment philosophies such as natural law and the social contract into Russian conditions. Even as he served as a Titular Councillor, drafting legal protocols, in Catherine's civil service, he lauded revolutionaries like George Washington, praised the early stages of the French Revolution, and found himself enamored of the Russian Freemason, Nicholas Ivanovich Novikov, whose publication The Drone offered the first public critiques of the government, particularly with regards to serfdom. Novikov's sharp satire and indignation inspired Radischev's most famous work – Journey from St. Petersburg to Moscow – in which he emulates Novikov's harsh and passionate style. He too was especially critical of serfdom and of the limits to personal freedom imposed by the autocracy. The Empress Catherine the Great read the work, viewed Radishchev's calls for reform as evidence of Jacobin style radicalism, and ordered copies of the text confiscated and destroyed. Out of the 650 copies originally printed, only 17 had survived by the time the work was reprinted in England fifty years later. In 1790 Radischev was arrested and condemned to death. He humbly begged forgiveness of Catherine, publicly disowning his book, and his sentence was commuted to exile to the small town of Ilimsk in Siberia. En route the writer was treated like a common convict, shackled at the ankles and forced to endure the Russian cold from which he eventually fell ill. His friend, Count Alexander Vorontsov, who held sway with Catherine, interceded and managed to secure Radischev more appropriate accommodations, allowing him to return to Moscow to recover and restart his journey with dignity and comfort. Beginning in October, 1790, Radischev's two year trip took him through Siberia, stopping in the towns of Ekaterinberg, Tobolsk, and Irkutsk before reaching Ilimsk in 1792. Along the way, he began writing a biography of Yermak, the Cossack conqueror of Siberia, and pursuing an interest in geology and nature. Settling in Ilimsk for five years with his second wife, Elizabeth Vasilievna Rubanovsky, and his two children, Radischev, as the only educated man in the area, became the local doctor and saved several lives. He also wrote a long treatise, On Man, His Mortality, His Immortality, revered as one of the few great philosophical works of Russia. In it he addresses man's belief in the afterlife, the corporality of the soul, the ultimate redemption of sinners and the faults of materialism. After Catherine's death (1796) her successor Tsar Paul recalled Radishchev from Siberia and confined him to his own estate; the writer again attempted to push for reforms in Russia's government. When Alexander I became Emperor (1801), Radishchev was briefly employed to help revise Russian law, a realization of his lifelong dream. Unfortunately, his tenure in this administrative role proved short and unsuccessful. In 1802 a despondent Radishchev possibly rebuked in a friendly manner, for expressing radical ideas, by Count Zavadovsky who in his reproof spoke of another exile to Siberia committed suicide by drinking poison.

Мұра

Автордың соңғы жылдары оның Мәскеудегі пәтері ұқсас көзқарастарды ұстанатын және оның қайтысын ең қатты аза тұтқан бірнеше әдеби үйірмелердің орталығына айналды. Бірақ Ресейдің автократиясы «Санкт-Петербургтен Мәскеуге саяхат» кітабының 1905 жылға дейін жариялануына кедергі келтірді, осы уақыт ішінде ол радикалды топтар арасында таралды және бірнеше тілге аударылды. Радищевтің көзқарастарымен және ынтасына құрметпен қараған Александр Пушкин оның жанды кітабына жалғас жазуға бел буды, алайда, өкінішке орай, ол аяқталған жоқ және цензура қысымына ерте тап болды. Дегенмен, 1905 және 1917 жылғы революциялардан кейін Радищев радикалды канонға енгізіліп, бүкіл Ресейде және Еуропада кеңінен оқылды. Автордың идеалдары мен советтік шындық арасындағы қарама-қайшылықтарға қарамастан, билік оны «материалист, автократиялық зұлымдыққа қарсы белсенді күрескер және большевизмнің нағыз атасы» ретінде көрсетуге қол жеткізді.

Көзқарастар

Радишев, Ағартушылықтың шынайы зерттеушісі ретінде, жеке адамның бостандығын, гуманизмді және патриотизмді қолдайтын көзқарастарға ие болды. Бұл құндылықтарды «заң алдындағы барлық таптардың теңдігі, дәрежелер кестесін жою, қазылар алқасы арқылы сот жүргізу, діни төзімділік, баспасөз бостандығы, шаруаларды азат ету, хабеас корпус және сауда бостандығы» деп түйіндеуге болады. 1771 жылы Лейпцигтен оралғаннан кейін Радишев Англия мен Швейцария сияқты либералды Батыс мемлекеттері мен Ресейдің автократиясы арасындағы өмірдің күрт айырмашылығын жаңаша сезінді. Екатеринаның пікірлерін қайталап, ол барлық сыныптар үшін білім беруді жақтады, оны Иркутскідегі мектепте көру мүмкіндігіне ие болды. Білімді халық болашақта республикалық немесе парламенттік жүйеге негіз болады. Ресейдің барлық әлеуметтік кемшіліктерінің ішінде Радишев ең бастысы – дәстүрлі әлеуметтік жүйеге негізделген, қатаң иерархияны күшейткен және зорлық-зомбылық пен қанаушылыққа жол берген теңсіздік пен шаруалықтың ұзаққа созылуы екенін жек көреді. Екатеринаның ағартушылық билігі тұсында шаруалық күшейіп, жаңадан бағындырылған территорияларға тарады. Сібірде Радишевтің экономикалық ойлары дамыды, ол шаруалыққа тәуелділікті азайту ғана емес, халықаралық сауданы да сынады. Адам Смиттен әсерленгенімен, Радишев протекционистік көзқарасты сақтап, қажетсіз халықаралық сауданы айыптап, отандық өндірісті күшейтуді ұсынды. Қытай-Ресей сауда қатынастары туралы пікірталас кезінде ол Ресейдің өзінің ресурстары оны қамтамасыз етуге жеткілікті деп сенді. Ресейдегі тәртіпсіз биліктің тарихын сынап, Радишев автократияны «адам табиғатына ең қайшы» басқару жүйесі деп атады. Осы жүйеде үкімет басқарылатын халықпен жасалған әлеуметтік келісімді бұзуға бейім, осылайша әділетсіз және қанаушылық қоғам құрылады. Ол осы жүйені шаруалармен қарым-қатынасқа да қолданады, шексіз билікке ұмтылу – адамның табиғи жамандығы екенін атап өтеді. Радишев барлық автократтарды емес, тек тирандарды ғана сынады, шын мәнінде, Спартаның философ патшасы Ликургты, теңдік пен азаматтық құқықтарды жақтағаны үшін мақтады. Алайда Радишев қанды төңкеріске сенбеді және оны қалаған жоқ, керісінше, шаруалықты жоятын және «қоғамда теңдікті сақтайтын, жесір мен жетімді қорғайтын және кінәсіздерді зияннан сақтайтын» реформашы автократты күтті. Билеуші топтың мүшесі ретінде ол автократияны құлатуға емес, өз отандастарын және жоғары тұрғандарын өздерінің билігінен бас тартуға көндіруге тырысты. Жазушы идеалист емес, ол «қайда көп ағартушылық болса, қайда көп әлеуметтік өмір болса, сонда көп жемқорлық болады, себебі жақсылық пен жамандық жер бетінде ажырамас» екенін мойындады. Радишевтің діни және философиялық көзқарастары оның заманы үшін өте либералды болды. Сезімдік тәжірибе бірінші кезекте екенін жоққа шығара отырып, Радишев «Адам, оның өлім-жітімі, оның өлместігі туралы» еңбегінде адамның жоғары қасиеттерін күрделі адам ойлауының негізгі элементтері ретінде атап көрсетті. Ол адамның тұқым қуалайтын қабілеттері сыртқы орта сияқты оның дамуына әсер етеді деп сенді. Сонымен қатар, ол барлық адамдарды біріктіретін ортақ, туа біткен қасиеттер бар екенін атап өтті, әсіресе жоғары күшке сенім. Өлмейтінге сенім оған сенімнің маңызды бөлігі ретінде де, өмірдің қиындықтарында жұбаныш ретінде де күш береді.

As a true student of the Enlightenment, Radischev held views that favored the freedom of the individual, Humanism, and patriotism. These values are best summed up by “equality of all classes before the law, abolition of the Table of Ranks, trial by jury, religious toleration, freedom of the press, emancipation of manorial serfs, habeas corpus, and freedom of trade”. Upon his return from Leipzig in 1771, Radischev saw with fresh eyes the stark contrast between life under liberal Western states like England and Switzerland and that under Russia's autocracy. Echoing the sentiments of Catherine herself, he advocated education for all classes, a system he had the fortune to witness in a school in Irkutsk. A more educated populace would provide the foundation for an eventual republican or parliamentary system. Of all of Russia's social ills, Radischev especially despised the inequality and prolongation of serfdom, rooted in a traditional social system that enforced a strict hierarchy and permitted abuses and exploitation. Ironically, under Catherine's enlightened reign, serfdom was intensified and spread to newly conquered territories. While in Siberia, Radischev's economic thought developed, not only in terms of decreasing dependence on serfdom but denouncing international trade. Though influenced by Adam Smith, Radischev maintained protectionist views, condemning unnecessary international trade and proposing stronger domestic production. In the debate over Sino Russian trade relations, he believed Russia's own resources were enough to support it. Criticizing the history of arbitrary rule in Russia, Radischev called autocracy the system of governance "most contrary to human nature". Under this system, government was better positioned to breach its social contract with the governed, creating an unjust and oppressed society. He extends this system to master serf relations as well, noting that seeking unlimited power is a natural human vice. Radischev does not sweepingly criticize all autocrats, but only tyrants, praising, in fact, Lycurgus, the philosopher king of Sparta who promoted equality and civil rights. Radischev, however, did not believe in, or desire, bloody revolution and instead hoped for a reforming autocrat who would abolish serfdom and "maintain equality in society, protect the widow and the orphan and save the innocent from harm". As a member of the ruling class, he didn’t seek to overturn autocracy but to persuade his countrymen and superiors to give up some of their vested power. In no way an idealist, the writer acknowledged that “where there was more enlightenment, where there was more social life, there was more corruption, so inseparable are good and evil on the earth.”

Radischev's religious and philosophical views were incredibly liberal for his time. Denying the belief that sensory experience is primary, Radischev, in On Man, His Mortality, His Immortality, speaks in favor of man's higher virtues as the main elements in complex human thought. He believed that man's hereditary faculties have as much influence on his development as the external environment. He also points out, however, that there are common, innate traits that bind all people, particularly the belief in a higher power. The belief in immortality remains particularly potent for him, both as a factor of faith and as a solace amidst the difficulties of life.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Санкт-Петербургтен Мәскеуге саяхат, Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1958. Лео Винер аударған. Ротрик Пейдж Талердің кіріспесі және түсіндірмелерімен толықтырылған. Санкт-Петербургтен Мәскеуге саяхат, Колумбия университетінің баспасы, 2020 (Орыс кітапханасы). Эндрю Кан және Ирина Рейфман аударған.