Кіріспе

Ресей жазушысы (1769–1844)

Иван Андреевич Крылов (Ива́н Андре́евич Крыло́в; 13 ақпан 1769 – 21 қараша 1844) – Ресейдегі ең белгілі мысалшы және барлық орыс авторларының арасындағы ең әжуалы айтушы. Бұрын драматург және журналист болған ол өзінің нағыз жанрын 40 жасында ғана таба білді. Оның алғашқы көптеген мысалдары Эзоп пен Лафонтеннің шығармаларына негізделген болса, кейінгілері түпнұсқалық туындылар болып, көбінесе сатиралық сипатқа ие болды.

Өмір

Иван Крылов Мәскеуде дүниеге келді, бірақ балалық шағының алғашқы жылдарын Орынбор мен Тверьде өткізді. Оның әкесі, көрнекті әскери шенеунік, 1775 жылы отставкаға шығып, 1779 жылы қайтыс болды, соның салдарынан отбасы мүсірленді. Бірнеше жыл өткен соң Крылов пен анасы мемлекеттік зейнетақы алу үмітімен Санкт-Петербургке көшті. Мәскеуде Крылов мемлекеттік қызметте жұмыс істеді, бірақ 1788 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін одан бас тартты. Оның әдеби жолы 1783 жылы басталды, ол 14 жасында жазған "Кофеиница" комедиясын баспаға берді, алайда ол ешқашан жарық көрмеді. Алпыс рубль гонорар алғаннан кейін, ол оны Мольер, Расин және Бойлоның туындыларына айырбастады және олардың ықпалымен ол өзге пьесаларын жазды, олардың ішінде 1786 жылы жазылған "Филомела" пьесасы 1795 жылға дейін жарияланбады. 1789 жылдан бастап Крылов әдеби журнал ашуға үш рет әрекеттенді, бірақ ешқайсысы үлкен таралымға ие болған жоқ немесе бір жылдан артық өмір сүрген жоқ. Бұл сәтсіздікке қарамастан, олардың сатирасы мен оның комедияларының юморі авторға әдеби ортада танылуға көмектесті. Шамамен төрт жыл (1797–1801) Крылов князь Сергей Галициннің ауылдық есігінде тұрды, ал князь Ливонияның әскери губернаторы болып тағайындалғанда, ол онымен хатшы ретінде бірге жүрді.

Көркемдік мұра

Крыловтың портреттері оның ертегілерінің даңқы тарағаннан кейін салына бастады, 1812 жылы Роман М. Волковтың ақынды бейнелеген суретімен – бір қолы кітапқа сүйеніп, екіншісі қалам ұстап, кеңістікке қадалып, шабыдан іздеп тұрған түрі. 1824 жылы Оленин, Пётр Алексеевич (1794) (1794 —1868) және 1834 жылы де. 1832 жылы Григорий Чернецов жасаған эскизде оның тоқпақ денесі Александр Пушкин, Василий Жуковский және Николай Гнедич сияқты жазушылармен бірге бейнеленген. Бұл сурет Жазғы бақта салынған, бірақ топ көптеген басқалармен бірге, 1837 жылы аяқталған Чернецовтың «Царицын шалғынындағы шеру» атты алып картинасының оң жақ алдына орналастырылды. 1830 жылы мүсінші Самуил Гальберг Крыловтың портреттік бюстін жасады. Бұл немесе басқа бір бюстті император 1831 жылы ұлы Александрға жаңа жылдық сыйлық ретінде тартқан болуы мүмкін. 1838 жылы оның құрметіне өткен мерейтойлық кеште Крыловтың орнының алдына бюст қойылғаны да жазылған. Оның ең танымал мүсіні өлімінен он жыл өткен соң Жазғы баққа орнатылды (1854–55). Бұл Ресейдің ресми мәдениетіндегі романтизмнің дамуының белгісі ретінде қарастырылып, Шығыс Еуропада ақынға қойылған алғашқы ескерткіш болды. Мүсінші Питер Клод оның алып мүсінін биік тұғырға отырғызып, айналасын Александр Агиннің ертегілерден алынған көріністерді бейнелейтін қозғалысқа толы рельефтерімен қоршады. Көп ұзамай ол 1862 жылы Великий Новгородтағы «Ресейдің мыңжылдығы» монументіне басқа әдебиет өкілдерімен бірге қосылды. Кейінгі ескерткіштерде ақынның негізгі мүсінінен бөлек жеке ертегілер бейнеленді. Мұндай ескерткіш оның балалық шағының көп бөлігін өткізген Тверь қаласындағы оның атымен аталатын алаңда бар. Ол 1944 жылы Крыловтың өлімінің жүз жылдығына арналып орнатылды және ақын тұрып, екі жағында металл рельефтері орнатылған аллеяға қарай қарап тұрған бейнесін көрсетеді. Тағы бір ескерткіш 1976 жылы Мәскеудің Патриарх тоғандары ауданында орнатылды. Бұл еңбек Андрей Древин, Даниил Митлянский және сәулетші А. Чалтыкянға тиесілі. Фаблист мүсіні көрші авенюлердегі он екі стильдік рельефтермен қоршалған. Крылов Пушкино қаласындағы Совет алаңында ақын Александр Пушкинмен бірге тағы бір ескерткішке ие. Екеуі де дос болғандықтан, Пушкин Крыловтың «өте адал қағидалары бар есек» («Есек пен шаруа») сипаттамасын өзінің романтикалық романы «Евгений Онегин» кіріспесі ретінде өзгертті. Крыловтың ертегілері соншалықты танымал болғандықтан, оқырмандар бірден оның алғашқы жолынан – «Менің ағам, өте адал қағидалары бар» – танитын. Кейіннен Крыловтың кейбір портреттері еске алу маркаларының дизайны үшін негіз ретінде пайдаланылды. 1944 жылы оның өлімінің жүз жылдығына арналған екі марка Эггинктің портретіне сүйенеді, ал 1969 жылы оның туғанына екі жүз жыл толуына арналған 4 копек маркасы Брюлловтың кешкі портретінен алынған. Сол портрет 1959 жылғы «Танымал жазушылар» сериясындағы 40 копек маркадағы «Кенжайдағы қасқыр» ертегісінің суретімен бірге бейнеленген. 1994 жылы Крыловтың өлімінің 150 жылдығына орай екі рубльдік күміс монета соғылды. Оның есімімен аталған көптеген көшелер Ресейде де, бұрынғы Кеңес одағының аумақтарында да бар.

Әдебиет ретінде

Крылов қайтыс болған кезде Ресейде оның мысалдарының 77000 данасы сатылды, ал оның ерекше даналығы мен әзіл-сықағы содан бері танымал болып келеді. Оның мысалдары көбінесе тарихи оқиғаларға негізделген, тіл стилі мен қызықты сюжеттері арқылы оңай танылады. Крылов бұрынғы мысалдарды аударып, еліктеп жазғанмен, көп ұзамай өзінің ойлы, шығармашылық қабілеті бар жазушы екенін көрсетті. Ол туған жеріндегі бай материалды және күннің өзекті мәселелерін пайдаланды. "Бейнелі қой" (1867) және "Торлы той" (1869) сияқты кейбір мысалдары оның өлімінен ұзақ соң жарық көрді. Ла Фонтеннің және тағы бір-екі мысалынан басқа, Крыловтың басқа мысалдарының бастауын Эзоптан табуға болады, бірақ әрқашан өзінің тапқырлығымен және жаңаша түсіндіруімен. Ресейде оның тілі жоғары сапалы деп есептеледі: оның сөздері мен тіркестері тікелей, қарапайым және идиомалық, тақырыпқа қарай түс пен ырғағы өзгеріп тұрады. Ла Фонтеннің "Миық пен мысық" мысалы одан да қарапайым. Екі мысал да біреуді алдау туралы болғанымен, Крылов бір баланың оттан қастандарды жинамай, екіншісін иығына көтеріп, жаңғақтарды жинап, тек қабықтарын алуын айтады. Ескі мысалдар да Крыловтың шығармашылығына пайда болды. "Бүркіт пен бұлбұл" мысалы цензураны сатиралайды. Бұлбұл өзінің әйгілі әнін есту үшін мысыққа түсіп қалады, бірақ құс ән айтудан қорқады. Бастапқы оқиғаның ортағасырлық нұсқаларының бірінде құс балаларын құтқару үшін ән салады, бірақ жақсы орындау үшін тым алаңдайды. "Жүзім мен емен" мысалында Крылов "Елм мен жүзім" мысалының бір нұсқасын кеңейтеді, онда ағаштың қолдау ұсынысы бастапқыда қабылданбайды. Орыс ертегісінде жүзім бұтасы өз бағанын мақтап, қайысты қорлап, қайысты жояды, содан кейін еменге оралып, оны мақтайды. Бірақ кейбір мысалдардың түпнұсқасын анықтау қиын, және Крыловтың "Емен астындағы шошқа" мысалының көзі туралы пікірталас бар. Онда қарағайдың астындағы еменнен жеміс жейтін шошқа тамырларын да жеп қояды, оның тамақ көзіне зиян келтіретінін түсінбейді немесе оған мән бермейді. Соңғы шумақ бұл әрекетті білімді құрметтемей, одан пайда көретіндерге теңейді. Орыс комментаторы В. Ф. Кеневич өзінің "Библиографиялық және тарихи жазбаларында" (1868) бұл мысалдың Эзоптың "Саяхатшылар мен жазық ағаш" мысалына сілтеме жасайтынын айтады. Бұл мысалда жануарлар болмаса да, ағаштың пайдалылығын елемеу тақырыбы бірдей. Француз сыншысы Жан Флюри Готтольд Эфрайм Лессингтің "Емен мен шошқа" мысалы, Эзоптың "Жаңғақ ағашының" сатирикалық қайта өңдеуі, шабыттанғаны ықтимал деп санайды, өйткені ол қамқорсыз шошқа мен жамандыққа ұшыраған пайдалы ағаш тақырыбын біріктіреді.

Өнер саласында

Кейбір аңыздар нақты тарихи жағдайларға түсініктеме ретінде қолданылғандықтан, оларды саяси карикатураларда қайтадан пайдалануы таңқаларлық емес. Жалпы, "Күйегі үйдегі қасқыр" 1812 жылы Ресейге француз басқынына бағытталған деп есептеледі, себебі император Наполеонның сөздері қасқырдың айтқандарымен келіседі. Осыған ілесіп, Иван Теребеневтің (1780–1815) "Құрт пен қойшы" атты карикатурасы Ресейдің қарсыласуын мақтан тұтты. "Аққу, шабақ және раковина" ертегісі, олардың үшеуі де арбаны әртүрлі бағытта тартып, 1814 жылғы коалициядағы Наполеонға қарсы науқанның жаңа кезеңіне күмәнмен қарады (бірақ кейбір зерттеушілер оны Мемлекеттік кеңестің аяқталмайтын пікірталастарына байланысты деп санайды). Ол 1854 жылы Крым соғысының бастапқы кезеңінде Франция, Ұлыбритания және Түркия арасындағы одақ туралы сатирикалық баспаға қайта қолданылды. 1906 жылы ол ауыл шаруашылығы саясаты туралы жаңа карикатурада пайда болды. Аңыздар түрлі форматтарда кездеседі, мысалы, пошта карточкаларында және спичка қораптарында. Өте танымал "Квартеттен" төрт жануар да Борис Воробьевтің 1949 жылғы Ломоносов порцелин фабрикасы үшін жасаған мүсіндері түрінде жинақталды. Бұл тақырыптың таңдалуының себебі, Крыловтың поэмасының әзілі олардың өнер көрсетулеріне көмектесетін орынды дұрыс табуға деген ниеттерінде жатыр. Сондықтан, формат оларды ертегіде сипатталған әртүрлі орындарға орналастыруға мүмкіндік береді. Барлық аңыздар сөйлейтін жануарлар туралы емес, ал бір әзілді адамдық сюжет реалистік мектептің шаруалардың интерьерлерін бейнелеуіне сәйкес келді. Бұл "Демьянның балық сорпасы" болды, онда қонаққа жеуге шамасы жеткеннен гөрі көбірек тамақ беріледі. Бұл сюжетті 1857 жылы Андрей М. Волков (1829–1873) және 1865 жылы Андрей Попов (1832–1896) (сол жақта көрсетілген) пайдаланды. Тағы бір ертегі, бастапқыда Ла Фонтеннің "La Fille" шығармасынан бейімделген, Крыловтың "Жақсы мінезді бойжеткені" болды, ол Павел Федотовтың 1847 жылғы картинасына әлеуметтік сатираны сыйлады. Суретте қартайған бойжеткен аяғына тізе бүгіп тұрған, шашы азайған, ойшаң жігіттің ұсынысын қабылдап алғанда, оның алаңдаған әкесі перделенген есіктің артынан тыңдап отыр. 1976 жылы картина Совет пошта маркасында пайда болды. Крыловтың аңыздарының суреттелген кітаптары әрі қарай танымал болды және 20 ғасырдың басында басқа жаңа өнер бағыттарының стильдері аңыздарға қолданылды. 1911 жылы Георгий Нарбут Крыловтың 3 аңызына арт-нуво стилінде әдемі суреттер жасады, олардың ішінде "Кедей мен бақыт" (төменде қараңыз) және "Өлім мен шаруа" болды. Он жылдан кейін, көркемдік авангард Ресей революциясын қолдағанда, Александр Дейнека 1922 жылғы аңыздар басылымына әртүрлі мектептердің элементтерін қосты. "Аспаз бен мысық" - экспрессионизм, ал "Өлім мен шаруа" - конструктивизмнің басым диагоналі. Социалистік реализм жарияланғаннан кейін мұндай тәжірибелерге жол берілмеді. Алайда, "Демьянның балық сорпасы" Арыстарх А. Дидыкиннің (1874–1954) дәстүрлі Палех миниатюраларында шаруаларға қатысты қолайлы сюжет ретінде қайта пайда болды. Олардың кейбіреулері 1930 жылдары қара лакталған папье-маше рондельдерінде жарқын түстермен орындалды, бірақ бұған дейін ол сол суретті әртүрлі түстермен шұбат табағына салған. Бұл тартымды 1928 жылғы өнімде оқиға тағамның табаны бойынша үш жолақта өтеді, ал қонақ соңғы жолақта қашып барады. Оның қасында орта эпизодта оның аяғына сүрінген мысық жүгіреді. Табақтың жиегінде қуанышты балықтар құйрықтарын біріктіріп ойнап жатыр.

Музыкалық күйлер

Музыкалық бейімдеулер әңгімелерге қарағанда аз болды. 1851 жылы Антон Рубинштейн 5 Крылов аңызын дауыс пен фортепианоға арнап жазды, олар 1864 жылы Лейпцигте неміс тіліне аударылып қайта басылды. Олардың ішінде "Квартет", "Бүркіт пен көкек", "Құмырсқа мен стрекоза", "Есек пен бұлбұл" және "Парнасс" шығармалары бар. Одан кейін Александр Гречанинов Иван Крыловтың 4 аңызын орта дауыс пен фортепианоға арнап (op.33) жазды, оларға "Музыканттар", "Шарва мен қой", "Бүркіт пен ара", "Арық араларындағы аю" кірді. 1905 жылы Крыловтың аңыздарынан 2 шығарма аралас а капелла хоры үшін (op.36) жазылды, олар "Бақа мен өкіз" және "Аққу, шортан мен шабақ" шығармаларын қамтыды. Осы шамада Владимир Ребиков "Крыловтың аңыздары" атты сахналық туынды жазды, сондай-ақ "Тұлғалардағы аңыздар" (Basni v litsach) деген атпен бірнеше музыкалық қойылымдар жасады, олардың Сергей Прокофьевтің "Петр мен қасқыр" туындысының үлгісі болғаны хабарланды. 1913 жылы Цезарь Куй Иван Крыловтың 5 аңызын (Op.90) жазды, ал 1922 жылы жас Дмитрий Шостакович Крыловтың екі аңызын жеке дауыс пен фортепианомен сүйемелдеуге арнап (op.4) жазды, олар "Стрекоза мен құмырсқа" және "Есек пен бұлбұл" болды. Осы аңыздардың біріншісіне негізделген "Стрекоза" балетін Леонид Якобсон 1947 жылы Большой театрында қоюға дайындады, бірақ саяси дау-жанжалдарға байланысты соңғы сәтте көрсетілімнен алынып тасталды.