Кіріспе
Ресейлік автор, белорусь олимпиадалық спортшысы Михаил Евграфович Салтыков-Щедрин (; 27 қаңтар 1826 [ескі стиль бойынша 15 қаңтар 1826] – 10 мамыр 1889 [ескі стиль бойынша 28 сәуір 1889]), тумасы Михаил Евграфович Салтыков, ал өмірінде Николай Щедрин деген қаламдымымен белгілі болды, XIX ғасырдың көрнекті орыс жазушысы және сатиригі. Өмірінің көп бөлігін түрлі лауазымдарда мемлекеттік қызметкер болып өткізді. Ақын Николай Некрасовтың қайтысынан кейін, 1884 жылы патша үкіметі тыйым салғанға дейін «Отечественные Записки» орыс әдеби журналының редакторы қызметін атқарды. Салтыков өзінің шығармаларында қатал реализм мен сатирикалық гротескті фантазиямен үйлестірді. Оның ең танымал туындылары – «Головлевтер отбасы» (1880) отбасылық хроникалық романы және «Қала тарихы» (1870) романы, сондай-ақ «Фулсбург» деп аударылған, XIX ғасыр әдебиетінің маңызды туындылары саналады. Салтыков орыс әдеби реализмінің маңызды тұлғасы ретінде танылады.
the Belarusian Olympic athlete
Mikhail Yevgrafovich Saltykov Shchedrin (; 27 January 1826 [O. S. 15 January 1826] – 10 May 1889 [O. S. 28 April 1889]), born Mikhail Yevgrafovich Saltykov and known during his lifetime by the pen name Nikolai Shchedrin , was a major Russian writer and satirist of the 19th century. He spent most of his life working as a civil servant in various capacities. After the death of poet Nikolay Nekrasov, he acted as editor of a Russian literary magazine Otechestvenniye Zapiski until the Tsarist government banned it in 1884. In his works Saltykov mastered both stark realism and satirical grotesque merged with fantasy. His most famous works, the family chronicle novel The Golovlyov Family (1880) and the novel The History of a Town (1870), also translated as Foolsburg, became important works of 19th century fiction, and Saltykov is regarded as a major figure of Russian literary Realism.
Өмірбаян
Михаил Салтыков 1826 жылғы 27 қаңтарда Спас-Угол ауылында (қазіргі Ресейдің Мәскеу облысының Талдомский ауданы) Евграф Васильевич Салтыков (1776–1851) пен Ольга Михайловна Салтыкованың (қызметтік аты Забелина; 1801–1874) үлкен орыс ақсүйек отбасындағы сегіз баланың бірі (бес ұлы мен үш қызы) болып дүниеге келді. Оның әкесі ежелгі Салтыков ақсүйек руының ұрпағы, Морозов боярлар әулетінің бір тармағынан тараған. "Көк кітапқа" сәйкес, оның негізін қалаушы – Михаил Игнатьевич Морозов, Салтық есімді (ескі славян тіліндегі "saltyk" сөзінен – "өз жолымен/таңдауымен"), Игнатий Михайлович Морозовтың ұлы және 14-15 ғасырларда өмір сүрген әулеттің негізін қалаушы Иван Семенович Морозовтың шөбересі болған. Салтыковтар отбасы сонымен қатар поляк Соłтык гербін де бөлісті. Тарих барысында олардың ішінде Ресей патшайымы Прасковия Салтыкова және оның қызы, Ресей императрицасы Анна Иоанновна сияқты маңызды саяси тұлғалар көптеп дүниеге келді. Салтыковтың анасы 1-ші гильдияның бай москвалық саудагері Михаил Петрович Забелиннің мұрагері болды, оның ата-бабалары «сауда шаруалары» деп аталатын топқа жатқан және 1812 жылы армияның қажеттіліктеріне жасаған үлкен қайырымдылығы үшін мұрагерлік ақсүйек титулы алған; оның әйелі Марфа Ивановна Забелина да москвалық бай саудагерлерден шыққан. Михаил Салтыков дүниеге келген кезде Евграф елуге толып, Ольга жиырма бес жаста болған. Михаил өзінің балалық және жасөспірім шағын Пошехонье аймағындағы Тверь және Ярославль губернияларының шекарасындағы Спасскоедегі ата-анасының үлкен поместьесінде өткізді. "Бала кезімде және жасөспірім шағымда жекебасшылықтың ең жаман түріне куә болдым. Ол әлеуметтік өмірдің барлық деңгейлеріне, жай ғана жер иелері мен құлдарға ғана емес, барлық топтарға, оның құқықсыздық атмосферасымен, алдау мен алаяқтықпен күнделікті тәртіпке енген және кез келген сәтте қысылып, жойылып кетуден үрейленумен бірге, зиян келтірді" .
Білім
Михаилдің ерте білім алуы жүйкелі болды, бірақ ерекше көзге түсетін бала болғандықтан, алты жасында француз және неміс тілдерін еркін меңгерді. Орыс тілінде оқу мен жазуды крепостной суретші Павел Соколов пен жергілікті дін қызметкері үйретті, ол оқуға құмар оқырманға айналып, кейіннен сегіз жасында оқыған Жақсы Жаңалықты (Евангелие) маңызды ықпал деп еске алды. Лицейде оқығанда Салтыков өлең жазуға кірісіп, Лорд Байрон мен Генрих Хайне еңбектерін аударды. Ол жергілікті дәстүр бойынша әр курсқа бір мұрагер болуы тиіс болғандықтан, "Пушкин мұрагері" деп жарияланды. Оның алғашқы өлеңі "Лира", ұлы орыс ақынына арналған мадақ, 1841 жылы "Оқуға арналған кітапхана" (Biblioteka Dlya Chteniya) баспасынан жарық көрді. 1844-45 жылдары Салтыковтың тағы сегіз өлеңі "Современник" журналында жарияланды. Осы кезде Салтыков Франциядан келген социалистік идеялардың жақтаушысы болды. "Белинскийдің мақалаларымен тәрбиеленгендіктен, табиғи түрде батыстықтардың лагеріне ұмтылдым, бірақ сол кездегі орыс әдебиетінде үстемдік құрған, неміс философиясын насихаттаған басты ағымға емес, Сент-Симон, Фурье және әсіресе Жорж Санның елі – Францияға инстинктивті тартылған шағын топқа. Мұндай көзқарастар 1848 жылдан кейін одан да күшейді", - деп еске алды ол. Салтыков әдеби сыншы Валерий Майков пен экономист және публицист Владимир Милютинмен достық қарым-қатынас орнатып, Петрашевский үйірмесіне жақын болды. "Біз қандай оңай тіршілік еттік, болашаққа деген сеніміміз қаншалықты терең болды, бізді өмірге жетелеген бірлік пен үміт қандай болды!" - деді ол кейін, Михаил Петрашевскийді "құрметті, ұмытылмас дос және ұстаз" деп атады.
Әдеби мансап
1847 жылы Салтыков өзінің алғашқы повесімен дебют жасады («Қарсылықтар» деген атпен, М. Непанов псевдонимімен), атауы туындының басты мотивін көрсетеді: адамның асыл мұраты мен нағыз өмірдің қасіреттері арасындағы қайшылық. 1848 жылы жарық көрген «Күрделі іс» әлеуметтік повесі Гогольдің сюжеттері мен кейіпкерлерінің сипатымен сабақтас келіп, әлеуметтік теңсіздік және жеке адамның қоғамдық мәселелермен күресуге бейімсіздігін көрсетеді. Повесті Николай Добролюбов: «Бұл мұңлы жандарға деген шын жүректен туған қайырымдылыққа толы, адамгершілік сезімдер мен ерлік ойларды оятады», – деп мақтап, ал Николай Чернышевский оны «жаңа буынның қызығушылығын оятып, зор мәнге ие кітап» деп атады. «Қарсылықтардың» жарық көргені Салтыковтың Вяткаға жер аударылуына себеп болды, бұл 1848 жылғы француз төңкерісіне жауап ретінде биліктің шамадан тыс реакциясының салдары болды. 1848 жылдың 26 сәуірінде патша Николай I авторды тұтқындау және жер аудару туралы бұйрыққа қол қойды. Жергілікті элита Салтыковқа жылылықпен және жанашырлықпен қабылдады, ол көптеген беделді үйлерде, соның ішінде вице-губернатор Болтиннің үйінде құрметті қонақ ретінде қабылданды, оның қызы Елизавета Аполлоновна кейін Салтыковтың әйелі болды. 1857 жылы «Современник» журналы соңғы деңгейде жауап берді: Добролюбов та, Чернышевский де Салтыковты кешігіп мақтап, оның туындысына ешқашан болмаған нәрсені таңды: «Империяның негізін шайқауға бағытталған». Солшыл радикалдар Салтыковты өздерінің лагеріне тартуға тырысқандарына қарамастан, «Империяның негізін шайқау» оның мақсаты емес еді, және Санкт-Петербургке оралғаннан кейін ол көп ұзамай маңызды әкімшілік лауазымдарға көтерілді. Оның пікірінше, «барлық адал азаматтар серфтілікті қолдайтындарды жеңу үшін үкіметке көмектесуі керек». Әдебиеттегі зор жетістіктер оны үкіметтегі жұмыстан кетуді ойластырмады. Мемлекеттік қызметке оралуының бір себебі – практикалық қажеттіліктер болды. 1856 жылы Салтыков Вятка вице-губернаторының қызы Елизавета Болтинаға үйленді, бір жағынан анасының қаржылық көмегі азайды, екінші жағынан, оның өзінің қажеттіліктері күрт өсті. 1858 жылға дейін Салтыков Ішкі істер министрлігінде жұмыс істеді. Орыс полициясының жағдайы туралы есеп бергеннен кейін, ол Рязань вице-губернаторы болып тағайындалды, кейіннен ол «Робеспьердің орынбасары» деген лақап ат алды. Сол үш жылдың ішінде Салтыков аграрлық реформалар туралы көптеген мақалалар жазды, көбінесе «Московские Ведомости» газетінде, онда оның басты қарсыласы журналист Владимир Ржевский болды. Басқа жағынан, Салтыков Достоевский ағайындыларының «Гражданин» журналына қарсы күресті. Федор Достоевский Добролюбовтың өлімі мен Чернышевскийдің түрмеге қамалуынан кейін Ресейдегі радикалды қозғалыс өмірсіз және догматикалық болып кеткенін айтқанда, Салтыков оны және оның әріптестерін – почвенниктерді «реакционерлер» деп атады. Ақырында, Максим Антоновичпен (Григорий Елисеевтің қолдауымен) арасындағы дау Салтыков-Щедриннің журналдан кетуіне әкелді.
Отешественный Записки
1 шілдеде 1866 жылы «Современник» жабылды. Күзде Некрасов баспагер Андрей Краевскийге жүгініп, «Отечественные Записки» журналын «жалға алды». 1868 жылдың қыркүйегінде Салтыков журналдың жаңа құрамына журналистік бөлімнің меңгерушісі болып қосылды. 1874 жылдың желтоқсанында Салтыковтың денсаулығы (анасының жерлеу рәсімінде суық тигендіктен) нашарлап, емделу үшін шетелге баруға мәжбүр болды. 1875 жылдың сәуірінде Павел Анненковке жазған хатында Некрасов: «Бұл журналистика әрқашан қиын болды, ал қазір тікелей қирап бара жатыр. Салтыков бәрін ерлікпен және қайраттылықпен көтерді, біз де солай етуге тырыстық» деді. Роман «өлімге алып келетін нәрсе» арқылы аяқталды, ол «тарихты тоқтатуға» алып келді, көптеген адамдар бұл шараны радикалды саяси өзгерістерге шақыру деп түсінді. «Ауыл тарихы» көптеген дау-дамайға себеп болды. Алексей Суворин авторы Ресей тарихын қасақана бұрмалап, Ресей халқын қорлағанын айыптады. «Адамдардың ақылсыздыққа ұшыраған өмірін көрсету арқылы, мен оқырманға қуаныш емес, ең қайғылы сезімдерді сыйлағым келді. Мен мемлекеттің тарихын емес, белгілі бір жағдайды сынап бағаладым», - деп түсіндірді Салтыков. Ол «Естен кеткен сөздер» атты жаңа туындыны жоспарлаған (өлімінен аз уақыт бұрын Николай Михайловскийге жазған хатында: «Білесіз бе, орыс тілінде құрмет, отан, адамгершілік сияқты сөздер болған. Оларды еске түсіруге тұрарлық»), бірақ оны бастауға үлкермеді. Михаил Евграфович Салтыков-Щедрин Санкт-Петербургте инсульттан қайтыс болды және өзінің соңғы тілегі бойынша Тургеневтің қабіріне жақын, Волково зиратына жерленді. Кеңес сыншылары Салтыков-Щедринды «нағыз революционер» деп жоғары бағалаған, бірақ оның көзқарасы (олардың пікірінше) «кемшіліксіз» болған жоқ, өйткені ол, Горячкинаның сөзіне сүйенсек, «капитализмнің тарихи прогрессивті рөлін мойындамады және пайда болатын пролетариаттың маңыздылығын түсінбеді». Карл Маркс (орыс тілін білетін және Салтыков-Щедринды жоғары бағалаған) «Хейвен в Мон Репосе» (1878–1879) кітабын оқып, әсерленбеді. «Соңғы бөлім, «Ескертулер», әлсіз және автор жалпы алғанда позитивтілікке аса құштар емес сияқты», - деп жазды ол. Маркс оқыған орыс авторларының ішінде Пушкин, Гоголь және Салтыков-Щедрин ерекше құрметке ие болды. Кейбір замандастары (Николай Писарев, Алексей Суворин) Салтыков-Щедринды «күлкі үшін күлген» деп есептеді. Владимир Короленко бұған келіспеді; ол Салтыков-Щедринның күлкісін ресейлік өмірдің маңызды бөлігі деп санады. «Шедрин әлі де күліп жатыр, адамдар оны осыдан аяқталды. Бақытымызға орай, иә, оған қаншалықты қиын болса да, біздің соңғы тарихымыздың ең ауыр кезеңдерінде осы күлкі естілді. Осы уақыттағы барлық қайғыдан өте қиындықпен күлдіру үшін үлкен моральдық күш керек болды», - деп дәлелдеді ол. Д. С. Мирскийдің айтуынша, Салтыковтың туындыларының көп бөлігі сатирикалық журналистиканың қарапайым түрі, көбінесе аз немесе мүлдем сюжеттік құрылымы жоқ, және классикалық «сипаттама» мен қазіргі заманғы фельетон арасындағы формада. Өз уақытында өте танымал болғанымен, ол көп бөлігін жоғалтты, өйткені ол көптен бері жоқ болған әлеуметтік жағдайларды сатиралық түрде сипаттайды және оның көп бөлігі түсініксіз болып қалады. Д. С. Мирскийдің айтуынша, Салтыковтың жазу стилі сол кезеңнің жаман журналистік стиліне негізделген, ол негізінен Осип Сенковскийден бастау алған және «бүгінгі күні әрдайым ауырғанша күрделі еріншек сезім туғызады». Көптеген сыншылар (Горячкина сияқты) автордың жанды, бай тілін және оның нақты реализмді («Головлевтер отбасы», «Пошехоньедегі ескі заман») және сатирикалық гротескті фантазиямен біріктіруін жоғары бағалады. Жазушының стильдік ерекшеліктері туралы биограф Сергей Кривенко (Народник қозғалысының өкілі, Салтыков әрқашан қарсы болған) былай деп жазды: «Оның туындыларын белгіленген критерийлерді қолдану арқылы бағалау қиын. Бұл поэзия мен деректі репортаж, эпос пен сатира, трагедия мен комедия сияқты жанрлардың қосындысы. Оқыған кезде оның не екенін анықтау мүмкін емес, бірақ жалпы әсер өте жанды және үйлесімді нәрсе сияқты әрқашан күшті болады. Белгілі форматтарды елемейтін Салтыковты екі нәрсе қозғады: жаңа идеялардың ағымдағы ағыны және ол ұмтылған жоғары идеалдар». Кривенконың айтуынша, Салтыков кейде өзін-өзі қайталаған, бірақ мұны жоққа шығармады, оны әрдайым «қызғылт» мәселелермен айналысу қажеттілігімен түсіндірді – «онжылдықтар бойы өздігінен қайталап тұратын нәрселер». «Ресейдегі көптеген жазушылардың есімдері сана мен жүрекке осыншалықты әсер ететін және осыншалықты бай және әртүрлі мазмұны мен формасы бар, өмір бойында ерекше тілмен жазылған көркем мұрасын қалдыратын жазушылар аз», - деп жазды Кривенко 1895 жылы. «Салтыковтың таланты Гогольдікіндей ерекше және күшті болды», - деп есептеді биограф. Салтыков-Щедрин даулы тұлға болды және көбінесе «отансүйгіштік жетіспеушілігі» және негативизмі үшін қатаң сынға ұшырады. Ол өзінің соңғысын жақтаушы емес еді және жиі қарапайым адамның күшіне сенгенін айтты, оны нағыз демократияның ұстанушысы деп санады. 1882 жылы, өзінің туындыларына сыншылардың жауабынан депрессияға түскенде, өзінің әдеби өміріне пессимистік баға берді, Иван Тургенев оны тез арада сендірді. «Көбінесе жек көрілетін жазушы, сонымен қатар жақсы көріледі. Сіз бұл туралы ештеңе білмес едіңіз, егер сіз М. Е. Салтыков, қарапайым текті Ресей аристократы болып қалсаңыз. Бірақ сіз Салтыков-Щедрин, біздің әдебиетімізде ерекше шекара салған жазушысыз: сондықтан сізді оқыған адамға байланысты жек көреді немесе жақсы көреді. Міне, сіздің әдеби өміріңіздің нағыз «нәтижесі», одан сіз риза болуыңыз керек». Салтыковтың өткір ойы мен ерекшеліктеріне қарамастан, ол ешқашан жеке тұлғаларды зерттеуге құштар болған жоқ (тіпті есімдері қалып қойған болса да). Шындығында, ол әрқашан жалпы және типтік нәрселерге көбірек қызығушылық танытты, әлеуметтік тенденцияларды, ұжымдық құштарлықтарды және ол «қазіргі заманғы адамдағы еңбек ағымдарын» бағалады, көбінесе схемалар мен карикатураларға жүгінді. Өмірінің соңында Салтыков-Щедрин заманауи жастарға үлкен әсер етті. 1885–1886 жылдары Владимир Лениннің інісі Александр мен қарындасы Анна ауруға шалдыққан Салтыков-Щедринге бару үшін студенттік делегациялардың біріне қатысты, кейін оны «революциялық жастың сүйікті жазушысы» деп атады. Салтыков-Щедриннің өзінің сүйікті жазушысы болды, ол өзінің пікірін дәлелдеу үшін жазушының кейіпкерлерін жиі атады – Иудушка, әсіресе, Ресейдегі ескі помещиктер мен жаңа капиталистерді, патшалық үкімет мүшелерін және, ең бастысы, өзінің әріптесі Троцкийді белгілеуге қолайлы болды.