Кіріспе

Орыс жазушысы (1818–1883) Иван Сергеевич Тургенев (/t/ʊəɹ/'/g/ɛ/n/j/ɛ/f/, // /'/g/eɪ//n/ / toorGHENyef, GAYN ; ; 9 қараша 1818 [Е.К. 28 қазан 1818] – 3 қыркүйек 1883 [Е.К. 22 тамыз 1883]) – орыс романисі, әңгімеші, ақын, драматург, аудармашы және орыс әдебиетін Батыста танымал еткен тұлға. Оның алғашқы маңызды жарияланымдарының бірі – "Аңшының очерктері" (1852) атты әңгімелер жинағы – орыс реализмінің маңызды кезеңі болды. Оның "Әкелер мен балалар" (1862) романы 19 ғасыр әдебиетінің ең көрнекті туындыларының бірі саналады.

Өмір

Иван Сергеевич Тургенев Орелде (қазіргі Орел облысы, Ресей) дворян отбасында, 1812 жылғы Отан соғысына қатысқан орыс атты әскерінің полковнигі Сергей Николаевич Тургеневке (1793–1834) және Варвара Петровна Тургеневаға (қызметтес Лутовинова; 1787–1850) дүниеге келді. Оның әкесі Тула аристократиясының ескі, бірақ кедей Тургеневтер отбасына жататын, олардың тарихы 15 ғасырға дейін барып жетеді, осы кезде татар Мирза Лев Турген (крещениеден кейін Иван Тургенев) Алтын Орданы тастап, Мәскеудің Василий II-іне қызмет етуге кеткен. Иванның анасы Орел губерниясының бай және беделді Лутовиновтер әулетінен шыққан. Ол өгей әкесінің тирандығында бақытсыз балалық шақ өткізді және анасы қайтыс болғаннан кейін оның үйінен тастап, емілгенімен бірге тұруға кетті. 26 жасында ол одан зор мүлік мұраға алды. 1816 жылы ол Тургеневке үйленді. Иван мен оның бауырлары Николай мен Сергейді білімді, қатаң мінезді анасы тәрбиеледі. Олардың тұрақты мекені – Спасское-Лутовиново отбасылық мүлігі болды, оны Иван Грозный олардың атасы Иван Иванович Лутовиновқа сыйлаған. Әкесі отбасымен аздап уақыт өткізді. Ол оларға қарсы болмаса да, оның қатысуынсыз болуы Иванның сезімдерін жаралады. Олардың қарым-қатынасы "Бірінші махаббат" автобиографиялық романында сипатталған. Иван төрт жаста болғанда, отбасы Германия мен Францияға сапар жасады. 1827 жылы Тургеневтер балаларына лайықты білім беру үшін Мәскеуге көшіп келді, 1834-1837 жылдар аралығында классикалық білім, орыс әдебиеті және филологияға баса назар аударды. Осы жылдары әкесі бүйрек тасынан қайтыс болды, содан кейін жас бауыры Сергей эпилепсиядан көз жұмды. Оның ең жақын әдеби досы Густав Флауберт болды, олармен ортақ әлеуметтік және эстетикалық идеяларды бөлісті. Екеуі де экстремистік оң және сол саяси көзқарастарды қабылдамады, әлемге үкім айтпай, бірақ көбінесе пессимистік көзқараспен қарады. Лев Толстой мен Федор Достоевскиймен қарым-қатынасы көбінесе шиеленіскен, өйткені екеуі де түрлі себептермен Тургеневтің Батыс Еуропаға деген бейімділігінен алаңдады. Толстой мен Достоевскийден айырмашылығы, Тургеневтің шығармаларында діни мотивтер болған жоқ, бұл реформа қозғалысының әлеуметтік жағын көрсетеді. Ол агностик саналды. Толстой, Достоевскийден гөрі, бастапқыда Тургеневті жек көретін. Парижге бірге сапар барысында Толстой күнделігіне "Тургенев жалықтырады" деп жазды. 1861 жылы Толстоймен болған жанжары салдарынан Толстой оны жекпе-жеке дуэльге шақырды, кейін кешірім сұрады. Екеуі 17 жыл бойы сөйлеспеді, бірақ отбасылық байланысты үзген жоқ. Достоевский "Жындар" (1872) романында радикал жастарға жағынуға тырысатын, бекершілікке толы романшыл Кармазинов бейнесі арқылы Тургеневті пародиялады. Алайда 1880 жылы Достоевскийдің Александр Пушкин ескерткішінің ашылуындағы Пушкин сөзі Тургеневпен келісімге келуге мүмкіндік берді, ол көпшілік сияқты, өзінің бәсекелесінің орыс рухына арналған сөздерінен көз жасын төкті. Тургенев Англияға жиі сапар шекті, 1879 жылы Оксфорд университеті оған азаматтық құқық докторы деген құрметті атақ берді. Өлім төсегінде Толстойға: "Досым, әдебиетке қайта орал!" – деп жалбарынуына бола, Толстой "Иван Ильичтің өлімі" және "Кройцер сонатасы" сияқты туындылар жазды. Иван Тургеневтің миы невротипі бар адамдардың арасындағы ең үлкен милардың бірі болып табылды, салмағы .

Жұмыс

Тургенев ең алдымен "Спортшының эскиздері" (Записки охотника) атты туындысымен танымал болды, сонымен қатар "Аңшының альбомынан эскиздер" немесе "Аңшының жазбалары" деп те аталады. Бұл әңгімелер жинағы шаруалар өмірі мен табиғатты бақылап, анасының Спасское имениесінің орманды аймағында аң ауған кездегі ой-толғамдарына негізделген. Көптеген әңгімелер 1852 жылы бір томдық кітап ретінде жарық көрді, ал кейінірек басқалары да қосылды. Бұл кітап 1861 жылы жекебасшылықты жоюға қоғамдық пікірді бағыттап, ықпал еткен деп есептеледі. Тургенев өзі бұл кітапты орыс әдебиетіне ең маңызды үлесі деп санайтын. "Правда" және Толстой, сондай-ақ басқалар да осы пікірмен келісіп, осы әңгімелердегі табиғатты суреттеуде Тургеневтің теңдесі жоқ екенін айтты. "Спортшының эскиздеріндегі" "Бежин шалғыны" ("Бежин луг") немесе "Бежин прайри" атты әңгіме кейін Сергей Эйзенштейннің 1937 жылғы "Бежин шалғыны" атты даулы фильмінің негізіне алынды. 1852 жылы, орыс қоғамы туралы алғашқы ірі романдары жарық көрмеген кезде, Тургенев Николай Гогольге арнап, Санкт-Петербург газетінде жариялануға ниеттенген некролог жазды. Негізгі мәтін: "Гоголь қайтыс болды! Осы үш сөз орыс жүрегін дірілдетпей ме? Бізге өліммен сыйланған ащы құқықпен ұлы деп атауға лайық адам енді жоқ". Санкт-Петербург цензурасы оны мақұлдамай, жариялауға тыйым салды, бірақ Мәскеу цензурасы оны сол қаладағы газетте жариялауға рұқсат берді. Цензура қызметкері қызметтен босатылды, бірақ Тургенев оқиғаға кінәлі деп танылып, бір айға түрмеге қамалды, содан кейін шамамен екі жылға елге жер аударылды. Осы кезеңде 1854 жылы Тургенев "Муму" әңгімесін жазды. Бұл әңгімеде саңырау-саңырау шаруаның өзіне қуаныш сыйлайтын жалғыз нәрсені – иті Мумуны суға батыруға мәжбүр болуы туралы айтылады. "Спортшының эскиздері" (Записки охотника) сияқты, бұл туынды да жекебасшылық қоғамның қатыгездігіне қарсы бағытталған. Бұл туындыны кейін Джон Галсуорси жоғары бағалап, "өнер тұрғысынан тирандық қатыгездікке қарсы осындай күшті наразылық ешқашан жазылмаған" деді. 1850-ші жылдардың басында Ресейде болған кезде Тургенев бірнеше повесть жазды: "Қосымша адамның күнделігі" ("Дневник лишнего человека"), "Фауст" ("Фауст"), "Тыныштық" ("Затишье"), олар оның буынның орыс адамдарының уайымдарын және үміттерін көрсетеді. 1840 және 1850 жылдары, патша Николай I билігі кезінде Ресейдегі саяси ахуал көптеген жазушылар үшін қиын болды. Бұл Гогольдің өлімінен кейін туған үмітсіздік пен суретшілердің, ғалымдардың және жазушылардың қысымға алынуы, қудалануы және тұтқындалуынан көрінеді. Осы кезеңде мыңдаған орыс зиялылары, интеллигенция мүшелері Еуропаға эмиграциялады. Олардың арасында Александр Герцен және Тургенев өзі болды, ол 1854 жылы Батыс Еуропаға көшті, бірақ бұл шешімнің себебі, әдетте, Паулина Виардоға деген тағдырлы махаббатына байланысты болды. Келесі жылдары "Рудин" романы жарық көрді, ол Николай I Ресейінде өз талантын және идеалын пайдалана алмайтын отыздан асқан адамның оқиғасын баяндайды. "Рудин" 1840-шы жылдардағы идеалистік студенттік айналымдарға деген ностальгияға да толы. Ықпалды сыншы Виссарион Белинскийдің ойларына сүйене отырып, Тургенев романтикалық идеализмді одан да реалистік стильге ауыстырды. Белинский әдебиетте әлеуметтанушы реализмді қорғады, ал Тургенев оны "Яков Пасинков" (1855) романында бейнеледі. 1853-62 жылдар аралығында Тургенев өзінің ең үздік әңгімелерін, сондай-ақ алғашқы төрт романын жазды: "Рудин" ("Рудин") (1856), "Асылдардың ұясы" ("Дворянское гнездо") (1859), "Кешке дейін" ("Накануне") (1860) және "Әкелер мен балалар" ("Отцы и дети") (1862). Бұл туындылардағы тақырыптардың бірі – ерте махаббаттың сұлулығы, арманға жетпеу, махаббаттың күйреуі. Бұл туындыларға оның Паулинаға деген сүйіспеншілігі мен анасымен болған қарым-қатынасы үлкен әсер етті. 1858 жылы Тургенев "Асылдардың ұясы" ("Дворянское гнездо") романын жазды, ол да қалпына келмейтін өткенге деген құштарлық пен орыс ауылдарына деген сүйіспеншілікке толы. Онда оның ең есте қаларлық әйел кейіпкерлерінің бірі – Лиза, Достоевский 1880 жылғы Пушкин баяндамасында Татьяна мен Толстойдың Наташа Ростовасымен бірге құрмет көрсетті. 1855 жылы Александр II Ресей тағына отырды, соның нәтижесінде саяси ахуал аздап жеңілдеді. 1859 жылы оң әлеуметтік өзгерістер туралы хабарларға шабыттанған Тургенев "Кешке дейін" ("Накануне") романын жазды (1860 жылы жарық көрді), онда болгар революционері Инсаровтың рөлі сомдалды. Келесі жылы оның ең жақсы повестьтерінің бірі – "Бірінші махаббат" ("Первая любовь") жарық көрді, ол ащы-тәтті балалық шақ естеліктеріне негізделген, сондай-ақ Санкт-Петербургтегі публицист оқылысында жазылған сөйлеуі ("Гамлет және Дон Кихот") жазықтар мен ғалымдарға көмек көрсету мақсатында жарияланды. Бұл туындыдағы адамның Гамлеттің өзімшіл күдігі мен Дон Кихоттың идеалистік жомарттығы арасындағы тартыс туралы көзқарас Тургеневтің өзінің туындыларында да көрінеді. Достоевский, Сібірден жер аударыстан оралғаннан кейін, осы сөйлеуде болды, себебі сегіз жылдан кейін ол "Идиот" романын жазды, оның трагикалық кейіпкері, князь Мышкин, көп жағынан Дон Кихотқа ұқсас. Тургенев, Паулина Виардо және оның отбасымен байланысының арқасында испан тілін жақсы білгендіктен, Сервантестің романын орыс тіліне аударуды жоспарлаған, орыс контекстіне әлем әдебиетінің осы мәңгілік кейіпкерін енгізуде маңызды рөл атқарды. "Әкелер мен балалар" ("Отцы и дети"), Тургеневтің ең танымал және мәңгілік романы 1862 жылы жарық көрді. Оның басты кейіпкері, Евгений Базаров, орыс әдебиетіндегі "бірінші большевик" деп есептеледі, ол 1860-шы жылдардың "жаңа адамдарының" мадақталуы немесе пародисы ретінде қабылданды. Роман реформаларды қабылдауға құлықсыз ескі буын мен нигилистік жастар арасындағы қақтығысты зерттейді. Базаров кейіпкерінде Тургенев 19 ғасырдың ортасындағы нигилисттің классикалық бейнесін жасады. "Әкелер мен балалар" романы Қырым соғысындағы Ресейдің жеңілісінен жекебасшылықты жоюға дейінгі алты жылдық әлеуметтік қозғалыс кезеңінде жазылды. "Әкелер мен балалар" ("Отцы и дети") романына болған қарсы реакция Тургеневтің Ресейді тастау шешіміне әкелді. Соның салдарынан ол өз оқырмандарының көп бөлігінен айырылды. Көптеген радикал сыншылар (Димитрий Писаревтен басқа) осы романды қабылдамады, ал шедеврдің сәтсіздігінен кейін Тургенев көңілі толып, аз жазды. Тургеневтің келесі романы "Түтін" ("Дым") 1867 жылы жарық көрді, бірақ отандық жерінде де онша ынталы қабылданбады, сонымен қатар Баден-Баденде Достоевскиймен дауға себеп болды. Оның қазіргі орыс қоғамының мәселелеріне ат салысуға тырысқан соңғы туындысы "Жаңа жер" ("Новь") 1877 жылы жарық көрді. Оның өмірінің соңғы жылдарында "Көктемнің ағындары" ("Вешние воды"), "Далалық король Лир" ("Степной король Лир") және "Жеңіске жеткен махаббат әні" ("Песнь торжествующей любви") сияқты жеке өмірге жақын туындылар жазылды. Оның соңғы туындыларына "Прозадағы өлеңдер" және "Еуропалық хабаршы" журналында жарық көрген "Клара Милич" ("Өлімнен кейін") кірді. Тургенев Толстой мен Достоевскийдің туындыларындағы сияқты тақырыптарды қамтыды, бірақ ол оның екі ұлы замандастарының көркемдік туындыларына енгізген діни және моральдық мәселелермен келіспеді. Тургенев Гюстав Флобер сияқты достарымен көңіл жағайтын.

Мұра

Тургеневтің көркемдік тазалығы оны Генри Джеймс және Джозеф Конрад сияқты бірдей ойлы роман жазушылардың сүйіктісі етті, олардың екеуі де Тургеневті Толстой мен Достоевскийден гөрі жоғары бағалады. Джеймс, Тургеневтің шығармаларына қатысты кемінде бес сын мақала жазған, "оның формасының артықшылығы ең жоғары деңгейде" (1873) екенін айтты және оның "тамаша нәзіктігін" мақтады, ол "оның көптеген бәсекелестерін салыстыру үшін қатыгездікпен ұстап, жамандаушылық нәрселермен таныстырады" (1896). Көптеген ұлы жазушыларды жеңіл-жеңіл сынға түсіргенімен танымал Владимир Набоков Тургеневтің "пластикалық, музыкалық ағып жатқан прозасын" мақтады, бірақ оның "қиынға түскен эпилогтарын" және "сюжеттерді банальды түрде өңдеуін" сынға алды. Набоков Тургеневті "ұлы жазушы емес, бірақ жағымды" деп атап, оны 19 ғасырдағы орыс прозашыларының арасында Толстой, Гоголь және Антон Чеховтан кейін, бірақ Достоевскийден бұрын төртінші орынға қойды. Оның махаббатқа қатысты идеалистік көзқарастары, әсіресе әйелдің күйеуіне көрсетуі керек адалдығы, Чеховтың "Анонимді әңгімесіндегі" кейіпкерлер тарапынан циникалық түрде айтылды. Исайя Берлин Тургеневтің гуманизмге, плюрализмге және зорлық-зомбылық революциядан гөрі біртіндеп реформа жасауға берілгендігін орыс либерализмінің ең жақсы жақтарын көрсететіндей деп бағалады.

Еврейлерге қарсылық

Тургенев еврей бейнесін ұнатпай, тікелей шабуылдай сипаттаған, мысалы, "Жүдей" (1847) әңгімесінде. (Әңгімедегі орыс тіліндегі "жид" (zhyd) атауы – қорлайтын сөз.) Әңгімеде Хиршель есімді "жид" бойшақ әрі жұқа, сары шашы, қызыл көздері, үнемі жыпылықтайтын және ұзын, қисық мұрынмен сипатталады. Ол ашкөздігінің шегіне жетіп, қызын проституцияға итермелейді, ал оның сөзінде: "Ақша – жақсы нәрсе, оның көмегімен кез келген нәрсені алуға болады" делінген. Хиршельдің жүрегі ауырған, ал оның тыңшылық айыбымен сотталуында өлім жазасына кесіледі. Тургенев оның барша денесі дірілдеп, айқайлап, мысықтай ырғап жатқанын айтады, "соның салдарынан біз еріксіз күлімсіреп қалдық". Осыған ұқсас, тағы бір еврейді ұрып-сапалап, өлтіруге талпыну көрермендердің күлкісімен қарсы алынады.

Жалпы және келтірілген дереккөздер

Сесил, Дэвид. 1949 жыл. "Тургенев", Дэвид Сесилдің "Ақындар және әңгімешілер: Сынақ мақалалар жинағы" кітабынан. Нью-Йорк: Macmillan Co.: 123–38. Еркін туған, Ричард. 1960 жыл. Тургенев: Романшының романы, зерттеме. Лондон: Оксфорд университетінің баспасы. Магаршак, Дэвид. 1954 жыл. Тургенев: Өмірбаяны. Лондон: Faber and Faber. Соколовская, Катаржина. 2011 жыл. Конрад және Тургенев: Шындыққа қарай. Боулдер: Шығыс Еуропалық монографиялар. Троят, Анри. 1988 жыл. Тургенев. Нью-Йорк: Dutton. Ярмолинский, Авраам. 1959 жыл. Тургенев: Адам, оның өнері және заманы. Нью-Йорк: Orion Press.