Кіріспе

Соғыста, шабуылдау – әуе, теңіз және құрлықтағы шайқаста қолданылатын тактика. Бұл термин қамалдарды бұзу үшін инерция күшімен соғылатын қару – шабуылдау мүйізінен шыққан, ал одан бұрын еркек қойлардан пайда болды. Осылайша, соғыста шабуылдау дегеніміз – нысанаға өзінің жылдамдығымен соғылу. Бүгінде қолда ұсталатын шабуылдау мүйізі құқық қорғау органдары мен әскери қызметкерлер есіктерді бұзу үшін қолданатын көптеген құралдардың бірі. Қылмыскерлер ғимараттарға күшпен кіру үшін көліктерді қабырғаға шабуылдау сияқты әдістерді пайдаланған.

Теңіз соғысы

Көне заманда теңіз күштері жиі қоянды қолданды: «мүңкісі» (rostrum) Рим империясының галереяларының қару-жарағының маңызды бөлігіне айналды. Көне гректер триремаларын да соққылау үшін пайдаланды. Көне Қытайда қоянды көп білмеген, себебі келінің болмауы және джонк кемесінің жалпақ пішіні су астынан ұзын шұңқыр жасауға қолайлы емес еді. Қазіргі замандағы ірі соғыс кемелері арасындағы шайқаста қоянды алғаш рет қолдану 1862 жылғы наурыз айында Хэмптон-Роуд шайқасында болды, онда Конфедерацияның бронели кораблі CSS Virginia Одақтың фрегаты Камберлендке соқтығысып, оны бірден баттырды. Теңіз шайқасында қоянды тағы бір маңызды қолдану 1866 жылғы маусым мен тамыз аралығында Италия мен Австрия арасындағы Лисса шайқасында, үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысы кезінде болды. Италиялық «Ре д’Италия» бронели кораблінің артқы жағына оқ тигеннен зақымдалған, оның рулі жұмыс істемейтін еді. Суда қозғалмай жатқан ол, австриялық бас қолбасшы адмирал Тегетхофтың флагманы австриялық «Эрцгерцог Фердинанд Макс» үш рет соқты. Италиялық кеме аунап суға батқанда, австриялық кеме зардап шекпей кері шегінді. 1879-1884 жылдардағы Тынық мұхиты соғысы кезінде перуандық «Хуаскар» бронели кораблі чилилік «Эсмеральда» корветіне бірнеше рет соқтығысып, ағаштан жасалған бу және желмен жүретін кемені баттырды (1879 жылғы мамыр). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918) 1915 жылы неміс су асты кемесіне соқтығысып, баттырды. Алайда бұл кеменің тұмсығының кездейсоқ қолданылуы еді. 1918 жылы британдық әскерлік кеме HMT Olympic су асты кемесіне соқтығысып, кемеге қатты зақым келгендіктен, экипажы суға батып, кемені тастап кетуге мәжбүр болды. Екінші дүниежүзілік соғыста (1939-1945) әскери кемелер жиі басқа кемелерге соқтығысты, бірақ бұл көбінесе ерекше жағдайларға байланысты болды, себебі шабуылдаушы кемеге елеулі зақым келтірілуі мүмкін. Жеңіл конструкциялы эсминстердің тактиканы қолданудан алған зардабы Корольдік теңіз күштерін 1943 жылдың басында ресми түрде практикадан бас тартуға мәжбүр етті. Ол 1942 жылғы желтоқсанда U 357 кемесі суға батқаннан кейін үш ай құрғақ докта болғаннан кейін, ал 1943 жылғы наурызда U 444 кемесі суға түскеннен кейін, оның винттеріне зақым келгеннен кейін торпедамен ұрып, суға батқаннан кейін. Бакли соқтығысты және U 66 1940 жылы соқтығысты. 1943 жылғы 29 қаңтарда Жаңа Зеландияның әскери траулерлері Жапон су асты кемесін Каминбо шығанағында, Гуадалканал аралында, Ке операциясы кезінде суға батып, қиратты. 2135 тонналық су асты кемесі 607 тонналық мина өшіруші траулерден әлдеқайда үлкен және жақсы қаруланған. 1942 жылғы 5 қарашада финлік «Ветехинен» су асты кемесі Аланд теңізінде Щ 305 совет су асты кемесіне соқтығысып, баттырды. «Ветехинен» түнгі патрульде совет су асты кемелерін іздеп жүрді. Байланыс табылды, және жаудың байланысы расталғаннан кейін «Ветехинен» торпедасын атқылады, ол, мүмкін, тым қысқа қашықтықтан атқылаудан қайтты. Сол кезде «Ветехинен» палубадағы пулеметтерінен от атып, сол кезде апаттық суға түсуге кіріскен совет су асты кемесіне зақым келтірді. «Ветехинен» кемесінің капитаны екінші су асты кемесіне қашып құтылуға жол бермеуді шешіп, өз кемесіне екінші кемеге соққы беруді бұйырды. Су асты кемелеріне қарсы іс-қимыл кезінде, егер эсминец су асты кемесіне тым жақын болса, оның негізгі пулеметтері суға ату үшін, соққылау альтернативасы болды. Британдық атақты су асты кемелеріне қарсы маман капитан Фредерик Джон Уокер 1941 жылдың желтоқсанынан бастап Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін осы тактиканы қолданды. Британдық эсминец (бұрынғы USS Buchanan, Lend Lease бойынша жеткізілді) 1942 жылғы 28 наурызда Сент-Назердегі Нормандияның құрғақ доктың қақпаларын соғу мақсатында неміс эсминецінің кейпіне түсті. Бұл шара Нормандиялық доктың неміс әскери кемесі Тирпицтің пайдаланбауына жол бермеуді көздеді. (Бұл Вермахт басып алған Атлант жағалауындағы осындай үлкен кемені жөндеуге қабілетті жалғыз док болды.) Операция сәтті өтті, ал кеменің алдыңғы жағына жасырылған үлкен бомба жарылып, кемежай бес жылға жарамсыз болды. 1943 жылғы 2 тамызда Соломон аралдарында «Токио экспрессі» түнгі күшейту миссиясынан қайтып келе жатқанда жапондық эсминец Amagiri шамамен 1000 метр қашықтықта USN PT қайықтарын байқады. Атыс бастаудың орнына, жойғыш капитаны Кохей Ханами қарсыласқа бұрылып, 30 ұзындықта қараңғыға жақындады. Жапондық апаттандырғыштардың ең баяу, ең аз маневрлеуі Лейтенант Джон Ф. Кеннедидің командалық етуімен PT 109 ұшқышын қиратты. 1940 жылы неміс ауыр крейсері «Адмирал Хипперге» соққы бергені үшін қаза болған G классы эсминецінің капитаны Жерард Руп Виктория кресімен марапатталды. Жақындағы мәлімдемелер «Адмирал Хиппер» шындығында «Глоувормға» соққы беруге тырысқан және екі кеме жақын арадағы жағдайда нашар ауа-райында жай ғана соқтығысқан деген жорамалдар бар. 1958-1976 жылдар аралығындағы «Треска соғыстары» кезінде қарусыз британдық балық аулау траулерлері Исландияның жағалау күзетіне және қайта жабдықталған траулерлерге қарсы келді. Корольдік теңіз күштерінің жағалау күзеті кемелерімен қатар, Ұлыбритания өзінің азаматтарын қорғау үшін үлкен, мұхиттық буксирлер мен фрегаттарды жіберді, және екі тарапқа да көптеген соқтығысу оқиғалары болды, кейде өте ауыр салдарлары болды. Үшінші қақтығыста (1975-1976) Исландияның теңіз траулерлерінің барлық флоты және кемінде 15 Корольдік теңіз күштерінің фрегаттары зақымдануға ұшырады. 1988 жылы советтік «Мирка II» класты жеңіл фрегаты (FFL 824) және «Буревестник» класты фрегаты «Беззаветный» (FFG 811) Қара теңізінде, Форос портының жанындағы даулы советтік аумақтық суларында американдық кемелерді (эсмин «Кэрон» және крейсер «Йорктаун») жеңіл соқтығысты. Қайталанған кемелердің ешқайсысы айтарлықтай зақым алмады. 2020 жылғы 30 наурызда венесуэлалық «Найгуата» патрульдік катері RCGS Resolute круиздік кемесіне оқ атып зақымдауға тырысқаннан кейін соқтығысты. «Найгуата» мұзды бұзуға арналған нығайтылған корпусы бар «Resolute» кемесіне соқтығысып, қатты зақымданып, жақын арада батты.

Әуе соғысы

Әуе шайқасында тарандау – барлық басқа тәсілдер таусылған соңғы амал болған. Тарандайтын ұшқыш өзінің барлық ұшағын таран ретінде пайдалана немесе қарсыластың басқаруын жою үшін винт немесе қанатты қолданып, оның қанатын немесе құйрығын қиюға тырыса алатын. Тарандау ұшқыш оқ-дәрісі бітіп, жауды жоюға ниетті болғанда немесе ұшағы құтқаруға келмейтіндей зақымданғанда орын алған. Көбінесе шабуылдаушының ұшағы экономикалық, стратегиялық немесе тактикалық тұрғыдан қарсыласының ұшағынан кем құнды болған кезде, мысалы, ескірген ұшақтарды жаңа ұшақтарға қарсы немесе бір қозғалтқышты ұшақтарды көп қозғалтқышты бомбалаушыларға қарсы ұшқанда тарандау жасалған. Қорғаушылар шабуылдаушылардан жиі тарандаған. Тарандау шабуылы камикадзе шабуылдары сияқты өзіне-өзі зиян келтіру емес – тарандайтын ұшқыш аман қалу мүмкіндігіне ие болған, бірақ бұл өте тәуекелді болған. Кейде тарандауға ұшыраған ұшақтар бақыланатын жерге қонуға аман қалған, бірақ көбісі жарықтан зақымдануға немесе ұшқыштың қашуына байланысты жойылған. Тарандау 20 ғасырдың бірінші жартысында, екі дүниежүзілік соғыста және соғыс аралық кезеңде әуе соғысында қолданылған. Ұшақтар дәуірінде, әуе шайқасы жылдамдығы артқан сайын, тарандау жиілігі азайды – тарандау шабуылын сәтті орындау (және аман қалу) ықтималдығы нөлге жақындады.

Жерден соғыс жүргізу

Екінші дүниежүзілік соғыста, кем дегенде бір рет танктың жау танкысын тарануы туралы хабарлама бар. 1944 жылы, "Гудвуд" операциясы барысында Ирландия гвардиясының "Шерман" танкысы "Тигр II" танкысын тарады.

Қоршау соғысы

Ежелгі және ортағасырлық қақтығыстарда қоршау кезінде бекіністі бұзу үшін қабырғаның немесе қақпаның белгілі бір бөлігін, қоршау машинасының бір түрі – тарауылмен қайталап ұру жиі қолданылатын.

Терроризмдегі көліктерді соққылау

ФБР «көліктерді қарсы шабуылдау» деп сипаттайды – өзгертілген немесе өзгертілмеген көліктерді адамдар жиналған жерлерге, ғимараттарға және басқа көліктерге қарсы пайдалану. Мұндай шабуылдарды көбінесе жалғызбасты террористтер жасайды. Терроризм актілері ретінде қарсы шабуыл жасаудың мысалдарына 11 қыркүйектегі шабуылдар, 2014 жылғы Иерусалимдегі трактор шабуылы, 2006 жылғы UNC SUV шабуылы, 2008 жылғы Иерусалимдегі бульдозер шабуылы және 2008 жылғы Иерусалимдегі көлік шабуылы жатады. Кейде қылмыскерлер дүкендерге күшпен кіру үшін, ақша немесе тауар ұрлау үшін «көлікпен шабуылдау» тактикасын қолданады.