Кіріспе

Пушкар көлі немесе Пушкар саровары – Батыс Үндістанның Раджастан штатындағы Аджмер ауданындағы Аджмер қаласының жанындағы Пушкар қаласында орналасқан. Пушкар көлі индустар үшін қасиетті көл. Индуизм діни кітаптарында ол сумен байланысты қасиетті орындардың "Тирта Гуру" [Тирта Радж] деп сипатталған, және оның мифологиясы ең көрнекті ғибадатханасы Пушкарда орналасқан жаратушы құдай Брахмамен байланыстырылған. Пушкар көлі біздің заманымыздан бұрынғы 4 ғасырға дейін монеталарда кездеседі. Пушкар көлі 52 шомылу орнымен (көлге келіп тірелетін сатылар) қоршалған, онда паломниктер қасиетті суға шомылу үшін көптеп жиналады, әсіресе Картик пурнимада (қазан-қараша айларында) Пушкар жәрмеңкесі өтетін кезде. Қасиетті көлде шомылу күнәларды жуып, тері ауруларын емдейді деп сендіріледі. Көлдің айналасында 500-ден астам индуист ғибадатханалары орналасқан. Туризм, орманды қырқу және қоршаған ортаның ластануы көлге зор зиян келтірді, судың сапасын нашарлатты, су деңгейін төмендетті және балықтардың популяциясын жойды. Қорғау шараларының аясында үкімет шөгінділерді жою, су өсімдіктерін тазарту, суды тазалау, ағаштар отырғызу, сондай-ақ халықты кеңінен хабардар ету бағдарламаларын жүзеге асырып жатыр.

География

Пушкар қаласының төңірегінде қалыптасқан Пушкар көлі Үндістанның Раджастан штатындағы Аджмер ауданында, Аравалли тауларының арасында орналасқан. Наг Парбат ("жылан тауы") деп аталатын тау тізбегі көлді Аджмер қаласынан бөліп тұрады. Аравалли тауларының екі параллель жотасы арасындағы аңғар (оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған) қалыптасқан. Аджмерден солтүстік-батысқа қарай орналасқан, бөгет салу арқылы жасалған жасанды Пушкар көлі үш жағынан шөлдер мен төбелермен қоршалған. Көл "Үндістан көлдерінің жіктелуі" тізімінде "Қасиетті көл" деп саналады. Су жиналатын алаптың топырағы мен жер бедері көбінесе құмды болып келеді және суды ұстап тұру қабілеті өте төмен.

Климат

Бұл аймақта жартылай құрғақ климаттық жағдайлар басылады, құрғақ және ыстық жаздар мен салқын қыстарға тән. Мамыр және маусым айлары ең ыстық кезең болып табылады, олардың ең жоғары температурасы шамамен 45 °C (113 °F) құрайды. Қыс айларында орташа ең жоғары температура көрсеткіші .

Флора мен фауна

Пушкар көлі толғанда балық және басқа да су жануарларына бай. Көлдің тереңдігі ең жоғары деңгейінен кеміп, дейін төмендеді, нәтижесінде балықтардың өлуіне себеп болды – судың қоюлануы және балықтардың тіршілік етуі үшін қажетті оттегінің жетіспеуі салдарынан. Көл мен оның аңғары орналасқан аймақ құрғақ болғандықтан, тіркелген флора мен фауна шөл өсімдіктеріне, оның ішінде кактус және тікенді бұталарға, сондай-ақ түйелер мен мал сияқты шөл жануарларына қатысты. Бұрын Пушкар көлінде адам жейтін крокодилдер қауіпті болған, нәтижесінде адамдар қаза тапқан. Паломниктер бұл фактіні білген, бірақ көптегендері крокодилдердің жеміне ілінуді бақыт деп санаған. Крокодилдер британдықтармен торлармен ұсталып, жақын жердегі су қоймасына көшірілді.

Тарих

Пушкар көлінің тарихы б.з.д. 4 ғасырға дейін жетеді. Грек және Кушан монеталарының нумизматикалық зерттеулері көлді осы кезеңге дейін сақтап қалған. Санчиде табылған жазбалар көлдің б.з.д. 2 ғасырда да болғанын куәландырады. Бұл Пушкардың сауда жолында болмаған жағдайда да, қажылық орталығы болғанын көрсетеді. Аңыз бойынша, 9 ғасырдағы Гурджара патшасы Нахар Рао Пратихар Мандордан аң аулауға шығып, көл жағасына дейін ақ шошқаны қуған екен. Шөлін сусындыру үшін ол қолын көлге батырғанда, қолындағы лейкодермия белгілерінің жоғалып кеткенін көріп, таң қалды. Көлдің қасиетті емдік күшіне тәнті болған ол, көлді бұрынғы сұлулығына қайта келтірді. Көл суының емдік қасиеттерін білгеннен кейін, адамдар қасиетті суға шомылып, тері ауруларын емдеу үшін осы көлге келіп жүр. Мұғол билігі тұсында паломниктерге салық салынуы және діни шерулерге тыйым салынғандықтан, көлдің маңыздылығы қысқа мерзімге тоқтатылды. 1615-16 жылдары Мұғол императоры Джахангир (1569-1627) жергілікті Раджпут Ранасы (патшасы) үстінен жеңіске жеткенін тойлау үшін Пушкар көлінің жағасында аңшылық үйі (қазір толық қираған күйде) салды. Ол Аджмерде болған кезінде Пушкардан шамамен алысқа аң аулауға 16 рет келген. Бұл қасиетті көл аумағында жануарларды өлтірмеу туралы жергілікті дәстүрді бұзу болды. Сонымен қатар, ол құдай Вишнудың шошқа бейнесіндегі аватары – Вараханың мүсінін сындырып, жалған құдайға табынушылық жасады, себебі ол шошқаға ұқсап, исламдық сезімдерді жаралады. Одан кейін Джахангирдің немересі, император Аурангзеб (1618-1707) бірнеше храмдарды қиратып, арамдады, олар кейін қайта салынды. Алайда, Джахангирдің әкесі, император Акбар (1542-1605) билігі кезінде көл ғана емес, сонымен қатар суфи ғалымы Мойнуддин Чиштиге арналған Әджмердегі Дарға да қайта жаңғыртылды, Акбар оның шын ниетті жақтасы болған.

Діни мәні

Индуизм эпостары Рамаяна мен Махабхарата және Пурандық жазбаларда Пұшкар көлі мен оны қоршаған Пұшкар қалашығы туралы әртүрлі аңыздар бар. Хинду дінінің Падма Пуранасына сәйкес, Брахма Ваджранабха (басқа нұсқада Ваджранаш) атты демонның өз балаларын өлтіруге тырысып, халықты мазалағанын көрді. Ол бірден демонды лотос гүлімен, өзінің қаруымен өлтірді. Осы процесте лотостың жапырақтары үш жерге түсіп, бұлақтар пайда болды, олар үш көлді құрады: Пұшкар көлі немесе Джиешта Пұшкар (ең үлкен немесе бірінші Пұшкар), Мадья Пұшкар (ортаңғы Пұшкар) көлі және Каништа Пұшкар (ең кіші немесе жас Пұшкар) көлі. Брахма жер бетіне келген кезде, Брахманың қолынан ("кар") түскен гүл ("пушпа") түскен жерді "Пұшкар" деп атады. Үш көлге индустардың үш құдайы – Брахма, Вишну және Шива тиісінше басшылық етіп тағайындалды. Брахма жерге келгенде, лотос түскен жерді "Пұшкар" деп атады. Содан кейін Брахма осы жерде, Пұшкар көлінің жанында ягна жасауға шешім қабылдады. Бірақ оның әйелі Савитри (кейбір нұсқаларда Сарасвати деп аталған) ягнаның маңызды бөлігін орындауға белгіленген уақытта қатыса алмады. Сондықтан Брахма Гуджар әйеліне үйленді, ол Ғаятри есімді көрнекті шаруалар руынан шыққан. Ол жаңа әйелінің қасында отырып, ягнаны аяқтады. Бірақ Савитри келгенде, Гаятриді Брахманың жанында, өзінің лайықты орнында отырғанын көрді. Ашуға мініп, ол Брахмаға тек Пұшкарда ғана табынуға қарғыс айтты. Осылайша, барлық құдайлардың қатысуымен жасалған ягнаның нәтижесінде, осы жерде пайда болған көлге шомылудың қасиеттілігі барлық күнәлардан арылуға көмектеседі деп есептеледі. Қазір ол индустар үшін бес қасиетті қадамғажайлардың бірі болып саналады. Рамаяна мен Махабхарата Пұшкар көлін Ади Тиртха, яғни "алғашқы қасиетті су тоғы" деп атайды. Санскрит тіліндегі атақты ақын және драматург Калидаса да өзінің "Абхиджнянашакунталам" поэмасында осы көл туралы айтқан. Вишвамитра Брахманың ягнасынан кейін Пұшкарда Брахма храмын салғаны да айтылады. Махабхаратада Пұшкардың Вишну құдайының қасиетті жері екендігі, Ади Тиртха саналатын жер екендігі айтылады, онда күн шығу мен бату кезінде миллиондаған тиртхалар бірігіп, көлге шомылу барлық күнәларды жуып тастайды. Индуизм теологиясына сәйкес, бес қасиетті көл бар, олар бірлесіп Панч Саровар ("Саровар" – "көл" деген мағынаны білдіреді) деп аталады. Атап айтқанда, Мансаровар, Бинду Саровар, Нараян Саровар, Пампа Саровар және Пұшкар Саровар; сондықтан Пұшкар Үндістандағы ең қасиетті орындардың бірі болып есептеледі. Сондай-ақ, құлшынып жүретіндердің сенуіне сәйкес, Картик пуурнима күні көлдің суына батыру бірнеше ғасыр бойы ягна (отқа құрбан шалу) жасаудың нәтижесімен тең келеді. Пұшкар көбінесе "Тиртха Радж" – су тоғына байланысты қасиетті орындардың патшасы деп аталады. International Business Times журналы Пұшкарды әлемдегі ең діни он орынның бірі және Үндістандағы индустар үшін қасиетті бес қадамғажайлардың бірі деп таныды.

Мәдениет орындары

Пушкар көлі және оның төңірегіндегі нысандар ұлттық маңызы бар көптеген ескерткіштерді ұсынады, мысалы, Пушкар қаласы, Пушкардағы Брахма храмы және көлдің шетіндегі жағалар. Көл – қаладағы барлық ескерткіштердің және мұнда өткізілетін жәрмеңкелердің танымалдылығының басты рухани себебі.

Пушкар қаласы

Пушкар қаласы 2001 жылғы халық санауы бойынша 14 791 тұрғыны бар, Үндістанның ең ежелгі қалаларының бірі. Қала Пушкар көлінің жағасында орналасқан. Оның нақты қашан пайда болғаны белгісіз, бірақ аңыз бойынша Брахма оны көлмен бірге жаратқан деседі; Брахма Вишну құдайының көрінісін (даршан) көру үшін осы жерде тақуалық еткен деп айтылады. Осының нәтижесінде қаланың ерекшелігі тарихи-діни және мәдени негіздеріне байланысты, сондықтан ол жыл сайынғы Пушкар жәрмеңкесі кезіндегі көпшілікке қоса, ай сайын шамамен 100 000 келушіні тартады. Дегенмен, Пушкар көлі діни орталық ретінде қаланың сақталуы үшін өте маңызды. 2005 жылы шамамен 16,12 миллион турист келгені хабарланды (Раджастхандағы барлық туристік орындардың арасында ең жоғары көрсеткіш), оның ішінде 63 000-нан астам шетелдік турист болды.

Ғибадатханалар

Қасиетті көлден басқа, Пушкарда 500-ден астам ғибадатхана бар (80-і үлкен, қалғандары кішкентай); осы ескі ғибадатханалардың көптегені Аурангзебтің билігі тұсында (1658–1707) мұсылман шабуылдары кезінде қиратылған немесе ұлықтануы тоқтатылған, бірақ кейін қайта салынған. Олардың ең маңыздысы – Брахма ғибадатханасы. Қазіргі құрылысы 14 ғасырға дейін салынған болса да, алғашқы ғибадатхананың 2000 жыл бұрын салынғанына сеніледі. Пушкар ғибадатханасы қазір Брахмаға арналған жалғыз ғибадатхана емес, бірақ ол Үндістанда Брахмаға арналған сирек және ең танымал ғибадатханалардың бірі болып табылады. Көл маңындағы басқа да атақты ғибадатханалар: Вишну құдайының доңыз бейнесіндегі аватары – Варахаға арналған Вараха ғибадатханасы, сондай-ақ Брахманың әйелдеріне арналған Савитри және Гаятри ғибадатханалары.

Гаттар

Пушкардағы гаттар (көлдің жағалауына қарай біртіндеп төмендейтін тас сатылар) көлдің ажырамас бөлігі болып табылады. Гаттар қасиетті шомылу және ата-бабаларға құрмет көрсету сияқты рәсімдер үшін де қолданылады. Көлде қасиетті суға шомылу үшін паломниктер пайдаланатын 52 гаттың ішінде, көлдің шетінде орналасқан және басқа да гаттармен жалғасқан он маңызды гат «Ұлттық маңызы бар ескерткіштер» деп жарияланды. Бұл гаттар: Вараха гаты, Дадич гаты, Саптариши гаттары, Гвалиор гаты, Кота гаты, Гау гаты, Яг гаты, Джайпур гаты, Карни гаты және Гангаур гаты. Бұл гаттар, сондай-ақ қасиетті Пушкар көлі (ол да мұра ескерткіші болып табылады) Раджастанның патшалық отбасылары және Маратха патшалары тарапынан ғасырлар бойы қайта жаңартылып келген. Қазір Раджастан үкіметі мен Үндістан үкіметінің бірнеше ведомстволары қаржыландырған мұраны жақсарту бағдарламасы аясында олардың жөндеу жұмыстары жалғастырылуда. Гаттарда шомылу кезінде аяқ киімді гаттардан алыс қою және индуист емес адамдардың индуистік діни сенімдері туралы қажетсіз пікірлер айтудан аулақ болу сияқты қатаң ережелер сақталуы керек, себебі гаттар мен храмдар құдайлық көлмен байланысты. Көлдің қасиетті суы көптеген тері ауруларын емдейді делінеді. Жергілікті халық әр гаттың маңындағы судың ерекше емдік қасиеті бар деп сенеді. Көптеген гаттар оларды салған раджалардың есімдерімен аталған, бірақ кейбір гаттар ерекше маңызға ие. Вараха гаты Вишну шошқа (Вараха) бейнесінде осында пайда болғандықтан осылай аталған. Брахма гаты Брахма осында шомылғандықтан осылай аталған. Махатма Гандидің күлі осы гатта шашылғаннан кейін Гау гаты Ганди гаты деп өзгертілді. Вараха гатының жанындағы Нарт Сингх гатында салынған крокодилдің мүсіні қойылған.

Қайта қалпына келтіру жұмыстары

Көлге су қорын толықтыру мақсатында, бұрын 1993 жылы Өкімет 12 терең құдық салған. Алайда, көптеген құдықтар жұмыс істемей қалды, бұл мәселені одан әрі ушықтырды. Орталық қоршаған орта және орман министрлігі Пушкар көлін Ұлттық көлдерді сақтау жобасы (ҰҚСЖ) аясында қалпына келтіруге алынған бес көлдің тізіміне енгізді. Олар 2008 жылдан бері қалпына келтіру жұмыстарына қаржы бөлді, бірақ жағдай әлі де жақсармады. Көлге қатысты маңызды мәселелерді шешу үшін даму жоспарлары әртүрлі кезеңдерде іске асырылуда. Олардың мақсаты – су сапасын жақсарту, су қорын арттыру, көлдің жағалауына рұқсатсыз енудің алдын алу, көл маңындағы ортаны жақсарту, сондай-ақ демалыс және кіріс әкелетін жобаларды енгізу. Көлге кәріз суларының ағызуын толығымен тоқтату үшін қоректік желілерді ұстап алып, басқа бағытқа бұру жоспарлануда. Көлге басты су желілерін жабу және суды үнемі тазарту және қайта айналымға жіберу үшін су тазарту станцияларын құру да көзделуде. Көлді тазалауға бағытталған консервациялық шаралар: лайдан тазалау, қоректік желілердің кіреберісінде суды тазарту, тоғандар салу, жартастарды қорғау, су жиналатын алаптағы құрғақ төбелерді ағашпен жабу, топырақтың ылғалдылығын сақтау шаралары, өсімдіктердің қолайлы түрлерін отырғызу арқылы құмды төбелерді бекіту және қоректік арналардың төсегінде егін шаруалығын шектеу. Бұдан өзге, көлді жақсартуға бағытталған институционалдық шаралар – халықтың қатысуымен кең ауқымды ақпараттық науқандар жүргізу, сондай-ақ көлдегі су деңгейі төмендеген кезде балықтардың өлу қаупін азайту үшін балықтардың көбеюін бақылау болып табылады.