Кіріспе

Рочестердегі Бірінші унитариан шіркеуі АҚШ, Нью-Йорк штаты, Рочестер қаласындағы 220 Уинтон Роуд Оңтүстік мекенжайында орналасқан. Қауым өз деноминациясындағы ең ірі қауымдардың бірі – Унитариан Универсалистік қауымдастығы. Дінге қатысты догмасы жоқ бұл шіркеу руханият, әлеуметтік мәселелер, музыка және өнер салаларында бағдарламалар жүргізеді. Бұл шіркеу Монро округіндегі екі унитариандық универсалистік қауымның бірі, екіншісі – Рочестердегі Бірінші универсалистік шіркеу. Шіркеу 1829 жылы құрылған. Ол өзінің алғашқы күндерінен бастап әлеуметтік реформалармен байланысты болды және 1840 жылдары квакер ағымынан шыққан реформа белсенділерін тарта бастады. Олардың бірі – Сьюзан Б. Энтони, ол әйелдердің сайлау құқығы қозғалысының ұлттық көшбасшысы болды. 1848 жылы Нью-Йорк штатының Сенека-Фолс қаласында өткен әйелдер құқықтары жөніндегі алғашқы конвенциядан кейін, екі аптадан соң Рочестердегі Бірінші унитариан шіркеуінде Рочестер әйелдерінің құқықтары жөніндегі конвенция ұйымдастырылды. Абигейл Буш осы конвенцияға төрағалық етуге сайланды, бірақ әйелдің қоғамдық жиынды басқару идеясы тіпті жаңадан пайда болған әйелдер қозғалысының көшбасшылары үшін де тым батыл деп есептелді. Әлеуметтік мәселелерге қатысты алаңдаушылық шіркеу тарихында үнемі кездесетін тақырып. 1800 жылдардың соңында шіркеу кешкі сабақтар мен басқа да іс-шараларды ұйымдастырды. ХХ ғасырдың басында шіркеу мүшелері Рочестер университетін әйелдерге ашу және әйелдердің сайлау құқығы үшін жергілікті, штаттық және ұлттық деңгейдегі науқандарда жетекші рөл атқарды. 1930 жылдары шіркеу басқа орындар табу қиын болған кезде Планированный Отчествоға кеңсе кеңістігін ұсынды. 1988 жылы шіркеу Рочестер қаласындағы мектептерге оқу-әдістемелік қолдау көрсетуді бастады. 2006 жылы шіркеу Гондурастағы шағын қаланың тұрғындарының өмір сапасын жақсарту бағдарламасын іске қосты. 2009 жылы аборт жасаған әйелдерге жалықпастан қолдау көрсету үшін сенім телефоны құрылды. Бірінші унитариан шіркеуінің ғимаратын Луис Кан жобалап, 1962 жылы аяқтады. 1982 жылы Пулитцер сыйлығының лауреаты, сәулет сыншысы Пол Голдбергер оны «бұл ғасырдың діни сәулет өнерінің ең маңызды туындыларының бірі» деп атады.

Қауым, нанымдар және бағдарламалар

Рочестердегі Бірінші унитариандық шіркеу, Нью-Йорк штаты, АҚШ, Унитариандық Универсалистік қауымдастығының ішіндегі ең ірі шіркеулердің бірі болып табылады. Оның аға дін қызметкері – пастор Шари Холлидей Куан, ал көмекші дін қызметкері – пастор Эй Джей ван Тин. Шіркеуде жексенбі күндері аптасына екі рет, ал кейде сенбі күндері де құлшылық қызметтері өткізіледі. Шіркеудің ешқандай догмасы жоқ, оның веб-сайтында айтылғандай, "Ешқандай діни мәтін жоқ. Он ереженің жинағы жоқ. Сіз келісуге тиіс ешқандай сенім қағидасы жоқ. Бұл жеке ерекшеліктерге құрмет пен әртүрлі даналық көздеріне ашықтық біздің қауымдастығымыздың көптеген көзқарастар мен сенімдерге толы екенін білдіреді". Шіркеудің миссиясы: "Өзіміздің тереңімізге құлақ беру арқылы байланыс орнату, өмірдің сыйларын қабылдау және күнделікті өз қажеттіліктерімізден артық қажеттіліктерге қызмет ету!". Шіркеу саясатты басқару жүйесі бойынша жұмыс істейді, онда сенімділер кеңесі шіркеудің ұзақ мерзімді мақсаттарына назар аударады, ал приход пасторы оның күнделікті жұмысын қадағалайды. Кеңес пастордан күтілетін нәтижелерді белгілейді және оның қызметіне шектеулер қояды. Кеңес осы күтілімдерге қалай қол жеткізілетінін нақты көрсетпейді, бірақ нәтижелерді бағалайды. Шіркеудің лауазымды тұлғалары жыл сайынғы қауым отырысында сайланады. 1970 жылдары шіркеу әлеуметтік мәселелер саласындағы қызметін үйлестіру үшін жұмыс тобы жүйесін құрды. Кез келген белгілі бір қызметке қызығушылық танытқан мүшелер шіркеудің жұмыс тобының бірі ретінде тіркелу үшін қол жинап, қауым мақұлдаған жағдайда, шіркеу бюджетінен қаржы алуға құқылы болады. Бақылауды Әлеуметтік әділет кеңесі жүзеге асырады, оның құрамына көбінесе жұмыс топтарының өкілдері кіреді. Осы жүйе арқылы шіркеу Рочестер мектептеріне сыныптарды қолдау, баспанасыз отбасыларға шіркеу ішінде уақытша баспана беру, католиктік қайырымдылық ұйымының бағдарламасында жексенбілік кешкі ас ұйымдастыру, Гондурастағы шағын қаланың тұрғын халықтың өмір сапасын жақсарту және бейбітшілік, репродуктивтік құқықтар, геилер, лесбиянкалар, бисексуалдар және трансгендерлердің мәселелеріне бағытталған басқа да жобаларды демеушілік етеді. Кеңес сонымен қатар қоғамдық ұйымдарға қаржылай көмек көрсететін гранттар бағдарламаларын қадағалайды. Шіркеудің музыка және өнер бағдарламаларына хор, үй тобы, қоңыраулар хоры, драма үйірмесі, камералық музыка сериясы, кофейня және өнер галереясы кіреді. Шіркеу ұйымдастыратын қызығушылық топтарына ай сайынғы құлшылық тақырыптарына бағытталған Soul Matters топтары, түрлі медитация үйірмелері, күнделікті рухани тәжірибе бағдарламалары бар Wellspring топтары, буддалық үйірмелер, ци гонг, тай чи, кітаптарды талқылау үйірмелері және түрлі қолдау топтары кіреді.

Алғашқы жылдар

Рочестердегі Бірінші унитариан шіркеуі 1829 жылы құрылды. Американың унитариан қауымдастығы, унитариандық ұлттық ұйым да жас болды, оны 1825 жылы үштік ілімді қабылдамаған христиандар құрды. Рочестер унитариандықтары алғашқы жылдары тұрақты пасторсыз және қысқа мерзімнен басқа шіркеу ғимаратысыз жұмыс істеді. Эри каналының бұрынғы комиссары және құлдықты жоюды жақтаған «Еркіндік партиясының» негізін қалаушылардың бірі Майрон Холли бейресми басшылық етті. Шіркеудің құрылуы үшін Холлиге ең басты құрмет алғашқы шіркеу тарихында берілді. 1842 жылы Руфус Эллис жиырма екі жасында Рочестерге бір жылға қауымның пасторы болуға келісті. Эллис қауым президенті доктор Мэтью Браунның үйінде тұрды. Бұрын Бірінші пресвитериан шіркеуінің мүшесі болған Браун Рочестердің негізін қалаушылардың бірі болды. Ол ағасымен бірге Браунның жарысын, Рочестердің фабрикалық ауданына су қуатын жеткізетін каналды жасады. Ол сондай-ақ Рочестер орналасқан Монро округінің бақылаушылар кеңесінің бірінші төрағасы болды. Браун құлдыққа қарсы болды; 1827 жылы Нью-Йорк штатындағы құлдар бостандыққа шыққан күні афроамерикалықтардың делегациясы Браунға сол заңның қабылдануын қамтамасыз ету үшін атқарған еңбегі үшін алғыс айту үшін келді. Эллис басшылығымен 1843 жылы жаңа шіркеу ғимараты үшін қаражат жиналды, ол сол жылы салтанатты түрде ашылды. Эллис ағасына жазған хатында «Қырық бес орын сатылған немесе жалға алынған және оларды «дұрыс» адамдар алып отыр» деп жазды. Эллис уағыздаған кезде шіркеу Киелі кітаптың суреті мен «біздің сеніміміз» деген сөздері бар мөрді бекітті. Бұл топ көп ұзамай өзінің атын «Адамзат прогресінің достары» деп өзгертіп, діни ұйым ретінде жұмыс істемеді, керісінше, Ватерлоода (Нью-Йорк) жыл сайынғы кездесулер ұйымдастыруға назар аударды, онда әлеуметтік реформаға қызығушылық танытқан кез келген адам, соның ішінде «христиандар, яһудилер, мұсылмандар және бұтқа табынушылар» шақырылды. 1848 жылдың шілдесінде, бөлінуден бір ай өткен соң, квакер диссиденттерімен байланысты төрт әйел Ватерлоода құлдыққа қарсы белсенді Элизабет Кейди Стэнтонмен кездесіп, Сенека-Фолс қаласында әйелдер құқықтары жөніндегі конвенцияны өткізуге шақырды, осылайша заманауи әйелдер құқықтары қозғалысын бастады. Аз уақыт ішінде ұйымдастырылған, бірақ оған 300-ге жуық адам келді, олардың басым көпшілігі жақын маңдағы аймақтан. Бұл оқиғадан туындаған серпін екі аптадан кейін батысқа қарай 80 шақырым жердегі Рочестердегі Бірінші унитариан шіркеуінде әйелдер құқықтарының тағы бір конвенциясын ұйымдастыруға әкелді. Рочестер конвенциясы әйелді төрағалыққа сайлаудың маңызды қадамын жасады, бұл идея сол кезде соншалықты радикалды болып көрінді, Сенека-Фолс конвенциясының екі ұйымдастырушысы Элизабет Кейди Стэнтон мен Лукреция Мотт оған қарсы шығып, Әбигейл Буш төрағалық еткен кезде тұрақтан шығып кетті. Ол өз міндеттерін еш кедергісіз орындады, және осыған орай прецедент құрылды. Бірінші унитариандағы съезді негізінен Рочестердегі белсенділер тобы ұйымдастырды. Олардың жетекшілері Эми және Исаак Пост болды. Олар 1840-шы жылдардың ортасында Посттың құлдыраушылық әрекеттеріне қарсылық көтерілген кезде Хикссайт квакер қауымынан кеткен болатын. Бұл топтың бірнеше мүшелері Сенека-Фолс конгресіне қатысты, соның ішінде Мэри Хэллоуэлл, Кэтрин Фиш Стеббинс және Бірінші унитарианда кездесуді шақырған Эми Пост. Рочестер конгресін ұйымдастырушылардың кейбіреулері, соның ішінде Халлоуэлл, Стеббинс және Пост, Бірінші унитариандықпен байланысты болды. Бұл отбасылардың ішінде Антонийлер бірінші унитариандықтар үшін ерекше маңызды болды. Дэниел Энтони квакер болып туылған, бірақ баптист Люси Ридке үйленген, бұл квакерлік ережелерді бұзған, ол Нью-Йорктің орталық бөлігіндегі қауымынан кешірім сұраған. Сол кезде Нью-Йорктің орталығында Сьюзан Б. Энтони мектепте мұғалімдік қызмет атқаратын. 1849 жылы Рочестерге оралғанда, ол отбасын Бірінші унитариандық ғибадатханаға қатысып отырған кезде тапты. Ол отбасымен бірге сонда қоныстанды, сонда ол өзінің шіркеу үйі болды. Сьюзан Б. Энтони әйелдер құқығын қорғаушы және белсенді ретінде танымал, бірақ ол басқа да әлеуметтік реформаларды да алға тартты. 1851 жылы ол Бірінші унитариандықта құлдыққа қарсы конвенцияны қолдауға көмектесті. 1852 жылы ол 500 әйелді Рочестерге әкелуге көмектесті, ол әйелдердің мемлекеттік сабырлылық қоғамын құрды, оның мемлекеттік агенті болды және Американдық құлдыққа қарсы қоғамның жоғарғы Нью-Йорк штатындағы агенті де болды. Энтонидің реформалық жұмысы, әсіресе әйелдердің дауыс беру құқығы үшін ұлттық науқанда, оны одан әрі жылдар бойы жолға шығарды, оның денсаулығы нашарлағанда саяхаттарын азайтып, қайтадан Рочестерде қоныстанды. 1881 жылы жазылған шіркеу тарихында сол кезеңдегі оның мүшелерінің кейбіреулері «саяси және әлеуметтік мәселелерде бір-біріне қатысты өте қатаң пікірлері бар адамдар еді», құлдық негізгі даулы мәселе болды және олардың бірі Конфедерация армиясында капеллан болды деп жазылған. Рочестерде ол Сьюзан Б. Энтонимен тығыз жұмыс істеді, ол 1853 жылы ұйымдастырған әйелдер құқықтары жөніндегі конвенцияға шақыруды жазды және оның маңызды рөл атқарды. Ол Энтони Нью-Йорк штатындағы әйелдердің сайлау құқығы жөніндегі жұмысының аясында таратқан екі үндеудің бірін жазды. Ченнинг Энтони отбасы үшін маңызды болды. Мэри Энтони «Уильям Генри Ченнингтің 1852 жылғы либералды уағызы біздің қабылданған шіркеу үйіне айналды» деді. Энтони соңғы ойын былай жеткізді: «Мен үшін жұмыс пен құдайға табыну біреу. Менде ғаламның құдайының мен тізе бүгіп, оны «ұлы» деп шақырудан ләззат алатынын көзге елестете алмаймын». Шіркеу кейін құлдырады, кейде пасторларына жалақы төлеуге қиналды, олардың ешқайсысы ұзақ қызмет етпеді. 1859 жылы шіркеу ғимараты өрттен қирады. Рочестер унитариандықтары тағы да пастор мен ғимаратсыз қалды, бұл жағдай Азамат соғысынан кейін ғана шешілді. Ол Рочестер ғылым академиясының президенті болып қызмет етті. Манн 1879 жылы жазылған «Киелі кітапқа ұйғырлық көзқарас» еңбегінде Киелі кітаптың адамдық, емес, құдайлық шығуы туралы идеяны қолдады, сонымен қатар Киелі кітапқа ұйғырлық көзқарас оны одан да тартымды етеді, өйткені оған «барлық қателіктерін өтеуге жететін таза адамдық сапа берілген». 1870 жылы Манн Рочестердегі ең көне және ірі синагог болған Темпл Б’рит Кодеште кешкі лекция оқуға шақырылды. Бұл дінаралық шара Рочестердегі алғашқысы болды және Б’рит Кодеш ішінде реформаторлар мен дәстүршілдердің ресми бөлінуіне әкелді және Стюарт Розенбергтің «Америкадағы еврей қауымдастығы» еңбегінде «Америкадағы еврей қауымдастығына және тіпті шетелде де әсер етті» делінген. Бірінші унитариан және Б’рит Кодеш 1871 жылы бірлескен Алғыс айту күні қызметін өткізді, ал раввин Ландсберг және пастор Манн бір-бірінің қауымдары үшін уағыз айтуды бастады. Б’рит Кодеш тарихында осы кезеңдегі екі қауымның қарым-қатынасы «өте жақын» деп сипатталған. 1874 жылы Бірінші унитариан, Б’рит Кодеш және Рочестердегі Бірінші универсалист шіркеуі жыл сайынғы Біріккен Алғыс айту күні қызметтерін өткізу дәстүрін бастады. 1884 жылы Ландсберг Манн ауырған кезде жеті апта бойы Бірінші унитарианда уағыз айтты, басқа конфессиялардан келген қонақтарды тартты және ерте Рочестер тарихында айтылғандай, әмбебап шіркеудің дамуы туралы болжамдарға әкелді. Б’рит Кодеш қауымы 1909 жылы ғимараты өрттен қирағаннан кейін Бірінші унитариандықты уақытша үйі ретінде пайдаланды. 1878 жылы Сьюзан Б. Энтони мен Элизабет Кейди Стэнтон құрған Ұлттық әйелдер құқығы қауымдастығының жылдық жиналысы Рочестердегі Бірінші унитариан шіркеуінде әйелдер құқығы жөніндегі алғашқы конвенцияның тридцат жылдығына орай өтті.

Луис Канның жаңа ғимараты

1958 жылы Уильямс 30 жыл қызметтен кейін зейнетке шығу ниетін жариялады. Үш ай өткен соң, оның орнын іздеп жүргенде, шіркеуге қаланың орталық сауда орталығын салу жобасы олардың ғимараты тұрған жерді қажет ететіні хабарланды, бұл шіркеуді бірден екі маңызды мәселені шешуге мәжбүр етті. 1959 жылдың қаңтарында шіркеу ғимаратты Midtown Plaza құрылыс компаниясына сатуға келісті, олар ғимаратты 1961 жылдың шілдесіне дейін пайдалануға мүмкіндік беретінін ұсынып еді. Бірақ, жақын жердегі құрылыс жұмыстарының салдарынан ғимарат тез нашарлап, қауым 1959 жылдың қыркүйегінде көшуге мәжбүр болды. Шіркеу жаңа ғимарат салынатынша Джордж Истман үйінің Драйден театрында жексенбі күндері құлшылық өткізді. 1959 жылдың маусымында қауым Луи Канға жаңа ғимараттың жобасын жасауды тапсырды, ол 1962 жылы аяқталды.

XX ғасырдың ортасы - қазіргі уақыт

1961 жылы Американың унитариандық қауымдастығы мен Американың универсалистік шіркеуі бірігіп, Унитариандық-Универсалистік қауымдастықты құрды. 1964 жылы мүшелер санының тез өсуі шіркеуді екі жексенбілік құлшылық қызметін және шіркеу мектебінің сабақтарын ұйымдастыруға итермеледі, ал үлкен балаларға арналған сабақтар орын тапшылығын азайту үшін Харли мектебіне көшірілді. 1970 жылдары Гилберт абортқа қатысты дін қызметкерлерінің консультациялық тобының мүшесі болды, бұл топ дін қызметкерлері мен раввиндерден тұрып, әйелдерге заңсыз болған кезде қауіпсіз аборт табуға көмектесті. 1982 жылы шіркеу мүшесі Джойс Гилберт Унитариандық-Универсалистік Музыканттар желісінің құрылуына әкелген жиналыс ұйымдастырды. Ол және Бірінші Унитариандық шіркеудің Музыка министрі Эд Шелл, жаңа ұйымның ұйымдастыру комитетінің мүшелері, содан кейін президенттері болды. Жүздеген мүшелері бар бұл ұйым діннің жаңа ән жинағын шығаруда маңызды рөл атқарды. 1988 жылы шіркеу еріктілері Рочестер қаласындағы мектептерге сыныптарда көмек көрсету бағдарламасын, яғни «Унитариандық-Универсалистік/Мектептер серіктестігін» бастады. Каарен Андерсон мен Скотт Тайлер 2004 жылы приходтық министрлер болып келді, олардың бір бөлігі шіркеудің Гондурас жобасын бастауға жұмсалды, ол Гондурас қалашығындағы тұрғындардың өмір сапасын жақсартуға бағытталған. 2007 жылы шіркеу «Уэлспринг» бағдарламасын құрды, бұл рухани даму бағдарламасы кейіннен басқа Унитариандық-Универсалистік қауымдар тарапынан қабылданып алынды. 2009 жылы шіркеудің Репродуктивті құқықтар жөніндегі жұмыс тобы аборт жасаған әйелдерге «ешқандай өкімсіз қолдау» көрсету үшін кеңес желісін құру процесін бастады. 2010 жылы мүшелер санының өсуіне байланысты шіркеу екі жексенбілік құлшылықтан өзге, сенбілік құлшылық қызметін де ұйымдастыра бастады. 2019 жылы Шари Холлидей Куан аға министр болып тағайындалды.