Кіріспе

Ат жабдығы

Қақпақ біт – жылқыны мінуге қолданылатын, рычаг принципін пайдаланатын біт түрі. Оған Пелхам біті және Веймут қақпағы, сондай-ақ көбінесе батыс атшылары қолданатын дәстүрлі "қақпақ біт" кіреді. Кимблвиктер немесе "Кимбервиктер" – модификацияланған қақпақ біттер, ал қақпақ біт брандтонмен бірге қос баулы жиекте қолданылады. Әдетте, қақпақ біт қарапайым тісті біттен күштірек болады, бірақ біттің күштілігін анықтайтын бірнеше фактор бар. Ливерпуль біттері – көліктік аттарға арналған қақпақ бітінің бір түрі.

Қалқаның білігі

Кетпелі біт ауыздықтан, кетпелі тізбектен және біліктен тұрады, біліктің сатып алу бөлігінің екі жағында бір сақинадан және біліктің басқару бөлігінің төменгі жағында бір сақинадан болады. Пельхам біттері ауыздыққа жақын жерде шанақ тізгіні үшін қосымша сақинаға ие.

Іс-қимыл

Аттың басы мен аузының бірнеше бөлігінде тұтқа жұмыс істейді. Тұтқаның тіс тірегі тіс тірегіне, тілге және ауыздың жоғары жағына әсер етеді. Шендері күшті ықпал етуге көмектеседі және тұтқаның басы арқылы маңдай сүйегіне, ал тік тіреуіш арқылы жақ ойығына қысым жасайды. Әсіресе, "босаң жақ" шендері ауыздың және жақтың бүйірлеріне де әсер етуі мүмкін.

Қалқа

Ескіргіш – бұл рычагты тістік, яғни ол міншінің қолданатын қысымын күшейтеді. Жылқының аузына тікелей бауыздама қысымын қолданатын қарақұбырдан айырмашылығы, ескіргіш бауыздама қысымын ескіргіштің иінтірегінің ұзындығына байланысты бірнеше есеге арттыра алады. Иінтіректің мөлшері Том-Бұлақтан (2 дюйм ұзындығы) 5 дюймнен асатынға дейін өзгеріп отырады. Иінтірек неғұрлым ұзын болса, оның жылқыға тигізетін әсері де соғұрлым күшті болады. Осы себепті, иінтірек немесе жақ ұзындығы, жақ сақинасының жоғарғы бөлігінен бауыздама сақинасының төменгі бөлігіне дейін, көптеген ат спорты түрлерінде әдетте 8 1/2 дюймнан аспайды.

Леверидж қағидаттары

Жоғарғы жамбас (сатып алу) – ауыздықтан жамбас сақиналарына дейінгі жамбас ұзындығы, ал төменгі жамбас немесе рычаг – ауыздықтан ең төменгі тежегіш сақинасына дейінгі жамбас ұзындығы, біттің әсер ету деңгейіне байланысты маңызды. Стандартты білікте 1 1/2 дюймдік сатып алу және 4 1/2 дюймдік төменгі жамбас болады, бұл сатып алу мен төменгі жамбас арасында 1:3 қатынасын, ал сатып алу мен толық жамбас арасында 1:4 қатынасын құрайды. Осылайша, елікке салынған әрбір 1 фунт қысым үшін, аттың жамбасына 3 фунт, ал аузына 4 фунт қысым түседі (әрбір 1 Ньютон үшін 3 және 4 Ньютон). Қатынасы қандай болса да, жамбас неғұрлым ұзын болса, ауызға белгілі бір қысым түсіру үшін елікке соғұрлым аз күш қажет болады. Мысалы, егер аттың аузына 1 фунт қысым түсіргіңіз келсе, 2 дюймдік жамбасқа 8 дюймдік жамбасқа қарағанда көбірек елік қысымы қажет болады. Жоғарғы жамбасқа қатысты ұзын төменгі жамбас (немесе сатып алу) рычагты күшейтеді, демек, жамбас ойығы мен ауыздың тіректеріне түсетін қысымды арттырады. Төменгі жамбасқа қатысты ұзын сатып алу, сопақша мен жамбасқа түсетін қысымды арттырады, бірақ ауыздың тіректеріне көп қысым түсірмейді. Ұзын сатып алу сонымен қатар жамбас сүйектерін көтеріп, еріннің созылуына себеп болады, бұл біттің жамбас сүйектерін премолярларға сүйреу қаупін арттырады. Ұзын жамбасты білікте атқа қысым түсірілмес бұрын жауап беруге көбірек мүмкіндік туады, ал қысқа жамбасты білікке қарағанда алдын ала ескерту сигналы күштірек болады, бірақ ақырында жамбастың түзу немесе қисық болуы жауаптың жылдамдығын анықтайды. Рычагтың бағытын ұстанатын түзу жамбас, қысқа иілген жамбасқа қарағанда ауыз және жамбаста жылдам реакцияны тудырады. Осылайша, ұзын жамбас ат пен мінгеннің арасындағы байланысты жақсарта алады, бірақ біттің әсерін күшейтпейді. Бұл сонымен қатар тіреуіштің тығыздығына тікелей байланысты. Алдын ала сигнал – curbstrap іске қосылмас бұрын болатын барлық нәрсе, сондықтан дұрыс реттелген curbstrap айналу мөлшерін анықтау және аттың біт іске қосылуға дайындалу уақытын анықтау үшін маңызды. Тым қатты болса, әсері кенеттен және күшті болады, ал тым бос болса, әсері баяу болады, бірақ біт одан әрі айналып, ауызға көтеріліп, премолярларға соғып жануы мүмкін.

Түрлері

Штангалар түрлі-түрлі болып келеді, бұл бітінің әсерін өзгертуі мүмкін. Кейбір штангалардың жақтары бос, яғни ауыздық тұтқасы штангаға қосылған жерде айналады. Басқаларында тіреуді бекіту үшін штанганың төменгі жағында бос, айналатын сақина бар. Бұл екі мүмкіндік біт әрекетке кіріспей тұрып сәл айналуға мүмкіндік береді, соның арқасында біт толыққандай әрекетке кіріспей тұрып жылқыға "ескерту" беріледі және ол ең аз қысымға да жауап беруге мүмкіндік алады, осылайша жылқы мен шабандоуы арасындағы байланыс артады. Жақ штангасының бұрышы да әртүрлі болады – кейбіреулері тік, ал кейбіреулері артқа қарай иілген, енді біреулері S тәрізді қисыққа ие. Жақ штангасының сызығы неғұрлым тік болса, біт әрекетке кіріспей тұрып жылқыға берілетін сигнал соғұрлым аз болады. Артқа қарай иілгендер жылқыға көбірек сигнал береді. Сондықтан, штанганың түрін жылқының қолданылуына қарай таңдау керек. Басын тік ұстайтын жылқылар, мысалы, дрессажға баулуға арналған жылқылар, көбінесе тік штангалы біттерді пайдаланады. Ал басын алға созып жұмыс істейтін жылқылар, мысалы, мал өріп, лассо тастауға баулуға арналған жылқылар, көбінесе иілген штангалы біттерді пайдаланады.

Ауыздық

Құйрықтың ауызша бөлігі тілге, ауыздың төбесіне және тікенектерге түсетін қысымды реттейді. Түзу ауызша тіл мен тікенектерге бірдей қысым түсіреді. Порт тікенектерге күштірек қысым түсіреді, бірақ тілге кеңістік қалдырады. Биік порт тілге тиген кезде ауыздың төбесіне де әсер етуі мүмкін. Батыс үлгісіндегі құйрықтардың кейбіреулері, әсіресе қақпан ауызша, тік штангалы ауызша мен жоғары дәнекерленген портқа ие, соның салдарынан тікенектерге, тілге және ауыз қуысына әсер етеді. Мұндай құйрықтар дұрыс қолданылмаса өте қатал болуы мүмкін, бірақ жақсы жаттықтырылған жануарда, мінген кісі атпен тек саусақтарының ұштарымен жетектегіштің көмегімен байланыса алады. Құйрық ауызшаларын әртүрлі буындармен де сатып алуға болады, олар кейде жаңылысқан түрде "шұңқырлар" деп аталады, олардың кейбіреулері (мысалы, бұралған сым) одан да қатал болуы мүмкін. Буындарлы ауызшалар, ауызшаның жаңғаққа ұқсас әрекеті арқылы тікенектерге түсетін қысымды арттырады. Сонымен қатар, буын бұрышы, жетектегіштің күшімен өзгереді, бұл құйрықтың тілге қарай төмен қарай бұруына себеп болады. Батыс салт аттылары арасында танымал болғандықтан кейде "каубой шұңқыры" деп аталатын бұл құйрықтар, қарапайым, қатты және портты ауызшасы бар құйрықтан гөрі қаталрақ болады.

Қосымша құралдар

Тілдік тізбек немесе бау аттың жақ астындағы тілдік ойыққа қысым түсіреді. Бағыстың қысымынан біттің білігі артқа бұрылғанда, біттің жағы рычаг ретінде әрекет ететін болғандықтан алға бұрылады. Тілдік тізбек біттің жағының ұшындағы сақиналарға бекітіледі. Жағы алға жылғанда, тілдік тізбекті тартады, тілдік ойықта қатайтады. Аттың тілдік ойығымен жанасқан кезде ол тірек ретінде әрекет етеді, біттің ауызшасының екі жағын аттың тісіне итеріп, содан кейін біттің аттың аузының тісіне қысымын күшейтеді. Сондықтан біттің әрекеті тілдік тізбектің тартылуына да байланысты. Егер біт тілдік тізбексіз (өте сирек және қауіпті) қолданылса, ол рычаг әрекетін жоғалтады. Егер бос тілдік тізбекпен қолданылса, тілдік тізбек тірек ретінде әрекет ету үшін жеткілікті тартылмастан бұрын біліктің көбірек бұрылуына мүмкіндік береді. Бұл қосымша бұрылу атқа аузына қысым жасалмас бұрын ескерту береді, сондықтан жақсы оқытылған ат жылдам жауап бере алады. Егер тым тар тілдік тізбекпен қолданылса, біт бағысқа қысым түсірілген кезде дереу рычаг әсерін және тіске күшейтілген қысымды көрсетеді. Сондықтан, тар тілдік тізбек қатал, ал бос тілдік тізбекке қарағанда атқа сигнал беруде аз нәзік болады. Көбінесе кездеспейтін ерін бауы – тілдік тізбекті орнында ұстауға және аттың аузымен біт білігін ұстап алуына немесе "ерінмен" ұстауына жол бермейтін жұқа бау немесе жеңіл тізбек.

Стильдер

Curb биттерінің әртүрлілігі зор, салыстырмалы түрде қарапайым ағылшын Веймут curb-інен немесе қарапайым батыс орташа порт curb-інен бастап, күрделі ауыздықтары мен біліктері бар өте күрделі дизайндарға дейін. Ең көп таралғандары:

Веймут немесе Веймут curb-і: көбінесе қос тізгінде қолданылады. Бұл тік білігі бар ағылшын стилі. Ауыздық әртүрлі стильде болуы мүмкін, бірақ көбінесе ол қатты, төменгі портты болады. Жайлау биттері: батыс curb-і, біліктері шамамен 90 градусқа кері бұрылған, бұл жылқының curb-і киген кезде шөп жеуіне мүмкіндік береді деп есептеледі. Қазіргі заманғы батыс биттерінің орташа қисық немесе бұрышты біліктері барларын кейде жайлау биттері деп атайды, тіпті бұрыш бастапқы дизайндан аз болса да. Шпага биттері: тік, әшекейленген біліктері және тік тақтасы, крикеті бар тар порты, сондай-ақ порттың үстіне екі жағынан тіреулермен бекітілген жалпақ, жартылай дөңгелек тақтасы бар тарихи вакеро дизайны. Бұл тек дайын жылқыда ғана қолданылатын өте техникалық құрал саналады. Ливерпуль біті: curb-інің қолында бірнеше тізгіні бекіту тесіктері бар, бұл қолдануға әртүрлі leverage мүмкіндігін береді – тізгінді тікелей битке қосып, оны қарапайым снафл ретінде де қолдануға болады. Арқандағы жылқылар үшін, әсіресе командада жұмыс істегенде қолданылады, онда әр түрлі жылқыларға әртүрлі күтім қажет болуы мүмкін. Олардың біліктерін реттеуге болады, сонда әр жылқының тізгініндегі бірдей кернеу ұқсас нәтиже береді. Бұл командадағы әртүрлі жылқылардың тізгінтерін біріктіруге мүмкіндік береді, жүргізушінің басқаруға тиіс тізгін санын азайтады.

Қосымша

Аттың аузына, әдетте, қарағай биттен төмен орналастырылады, ауыз бұрыштарына тиеді немесе еріндерде жеңіл әжім пайда етеді. Бит қаншалықты төмен орналасса, ауыздың тіректері соншалықты жұқарады және қысым соншалықты шоғырланады, демек ол соншалықты күшті болады. Шеңгел тізбегі дұрыс реттелуі керек, иек ойысына жатып, тек қана саптама айналғанда ғана жаққа тиюі керек, бірақ саптама 45 градустан асып кетпеу үшін тым бос болмауы керек.