Кіріспе
CSI эффектісі – CSI: Crime Scene Investigation сияқты қылмыс туралы телешоуларда сот-медициналық ғылымның жоғарылатылған бейнеленуінің қоғамдық пікірге әсер етуінің әртүрлі жолдарын сипаттайды. Бұл термин алғаш рет 2004 жылы USA Today газетінде жарияланған мақалада сот сарапшылары туралы телеарналардағы бағдарламалардың сотқа қатысушыларға тигізетін әсері ретінде айтылды. Көбінесе бұл қазылар алқасының қылмыстық істерде сот-медициналық сараптамалардың көбірек талап етілуіне, соның салдарынан прокурорлар үшін дәлелдемелер стандартын күшейтуіне байланысты болады. Бұл сенім американдық заңгерлер арасында кеңінен таралған, бірақ кейбір зерттеулер қылмыс шоуларының мұндай әсерге ұшырамайтынын көрсеткен, алайда, CSI көрермендері жағдаяттық дәлелдерді бағалауда төмендетіп қарауы мүмкін. Технология жетілдіріліп, қоғамда кеңінен қолданыла бастаған сайын, адамдар сот-медициналық технологияның мүмкіндіктерінен де жоғары үміт күтуі мүмкін. CSI эффектісі сонымен қатар қылмыстық сот жүйесінің криминалистикалық саласын БАҚ және ғылыми ортада қайта танымал етуге ықпал етті.
The CSI effect describes the various ways in which the exaggerated portrayal of forensic science on crime television shows such as CSI: Crime Scene Investigation influences public perception. The term was first reported in a 2004 USA Today article describing the effect being made on trial jurors by television programs featuring forensic science. It most often refers to the belief that jurors have come to demand more forensic evidence in criminal trials, thereby raising the effective standard of proof for prosecutors. While this belief is widely held among American legal professionals, some studies have suggested that crime shows are unlikely to cause such an effect, although frequent CSI viewers may place a lower value on circumstantial evidence. As technology improves and becomes more prevalent throughout society, people may also develop higher expectations for the capabilities of forensic technology. The CSI effect has also re popularized the forensic sector of the criminal justice system in the media and academia.
Өмірбаян
CSI эффекті 2000 жылы алғаш рет эфирге шыққан CSI: Crime Scene Investigation телесериалының атымен аталады. CSI-де «қылмыс орнын тергеушілер» («CSI») деп аталатын ойдан шығарылған команда Лас-Вегас қалалық аймағындағы кісі өлтірулерді шешеді. Әрбір эпизодта адам денесінің табылуы команда мүшелерінің қылмыстық тергеу жүргізуіне әкеледі, олар сот-медициналық дәлелдерді жинап, талдайды, куәгерлерден сұрақ алады және күдіктілерді ұстайды. Көптеген танымал қылмыс сериалдарының кейбір аспектілері шынайы емес деп сынға ұшырады. Мысалы, шоудағы ойдан шығарылған кейіпкерлер қылмыс орындарын тергеп қана қоймай, сонымен қатар тінту жүргізеді, күдіктілерді қуалайды және ұстайды, күдіктілерді сұраққа алады және істерді шешеді – бұл, шын мәнінде, детективтер мен униформа киген полицейлердің құзырында, CSI қызметкерлерінің емес. Сонымен қатар, егер CSI қылмыс орнын өңдесе, сол жерден жиналған кез келген дәлелді тексеруге және сынауға қатысуы жөнсіз, өйткені бұл ғылыми дәлелдердің бейтараптығына зиян келтіреді. Шын тергеулерде ДНК және саусақ іздері деректерін алу көбінесе мүмкін болмайды және егер қолжетімді болса, оларды өңдеуге бірнеше апта немесе айлар қажет, ал теледидардағы криминалистикалық зертханалар көбінесе бірнеше сағаттың ішінде нәтижелерді алады. CSI-нің бірінші маусымында техниктер жараның ішкі бөлігінің қалыбын жасап, жараны жасаған пышақтың түрін анықтауға тырысты, бірақ бұл қазіргі технологиямен мүмкін емес. Телевизиядағы кейіпкерлер екі дәлел арасындағы нақты байланысты сипаттау үшін «сәйкес келеді» деген сөзді жиі қолданады, ал шынайы криминалистер абсолютті нақтылықтың мүмкін еместігін мойындайтын, азырақ нақты терминдерді қолдануға бейім. CSI франшизасының авторы Энтони Э. Зуикер шоулардағы «барлық ғылым дәл» деп мәлімдеді; алайда, зерттеушілер CSI-дің криминалистиканы «жоғары технологиялық сиқыр» деп сипаттады. Шындыққа сай келмейтін техникаларды қолданудан басқа, CSI нақты тергеулердегі белгісіздік элементтерін ескермейді және тәжірибелік нәтижелерді абсолютті шындық ретінде көрсетеді. Бұл қате бейнелеулер криминалистикалық дәлелдер туралы халықтың пікірін өзгерте алады деген ой «CSI эффектісі» деп аталды, бұл термин 2004 жылдан бастап бұқаралық ақпарат құралдарында пайда бола бастады. Осы эффектінің нәтижесінде құрбандар мен олардың отбасылары, сондай-ақ қазылар алқасы ДНК-талдау және саусақ іздерін алу сияқты көрсетілген техникалардан дереу жауап күте бастады, ал шын мәнінде криминалистикалық өңдеу көбінесе бірнеше күн немесе апталарға созылады және айыптау тарапы үшін «шешімді дәлел» табуға кепілдік жоқ. Аудандық прокурорлар физикалық дәлелдердің аз болған жағдайлардағы сот үкімдерінің көрсеткіші төмендегенін айтады, бұл CSI-дің қазылар алқасының мүшелеріне тигізген әсеріне байланысты. National Geographic және U.S. News & World Report басылымдарындағы мақалалар.
Зерттеу нәтижелері
CSI эффектісі жақында пайда болған құбылыс болса да, АҚШ құқықтық жүйесінің бұқаралық ақпарат құралдарында бейнеленуі оның қоғамдық санасын, білімін және пікірін айтарлықтай өзгерте алатындығы бұрыннан белгілі. 1990 жылы бір адвокат The New York Times газетіне: «Сотқа барар алдында L.A. Law-ды тамашаламаған кез келген адвокат – ақымақ» деген еді. 2002 жылы қазылар алқасының сауалнамасы танымал сот шоуы Judge Judy-ның көрермендері судьяның сот залындағы қызметі туралы мүлдем дұрыс емес ақпарат алғанын көрсетті. «Құқықтық немесе тергеу жүйелері» туралы жұртшылықтың түсінігіне әсер еткен ертерек бағдарламаларға Perry Mason (1957–1966), Quincy, M. E. (1976–1983) және Law & Order франшизасы (1990–қазіргі уақытқа дейін) кіреді. CSI франшизасының авторы Зуикер: «Менің ойымша, CSI эффектісі – бұл сериядан шыққан ең таңғажайып нәрсе» деді. Зерттеушілер Н.Ж. Швайтер мен Майкл Ж. Сакс CSI эффектін қылмыс құрбандары мен қазылар алқасының сот-медицина ғылымына, әсіресе қылмыс орнын тергеуге және ДНК-тестілеуге деген нақты үміттерін арттыратын құбылыс ретінде сипаттайды. Дональд Шелтон, Янг С. Ким және Грег Барак бұл көптеген сот процестерінің қазіргі таңда өзгергенін айтады, себебі прокурорлар сотқа көбірек сот-медициналық дәлелдер ұсынуға мәжбүр болып отыр. 2006 жылы бұл эффектіні қолдайтын дәлелдер негізінен құқық қорғау органдары мен прокурорлардың әңгімелері болды, ал эффектінің эмпирикалық зерттеулері аз болды, сондай-ақ сол кезде жарияланған бір зерттеу бұл құбылыстың қалалық аңыз болуы мүмкін екенін көрсетті. Дональд Э. Шелтонның Мичиган штатының Энн-Арбор қаласында 1027 әлеуетті қазылар алқасына жасаған сауалнамасы CSI көрермендерінің ғылыми дәлелдерге CSI көрмейтіндерге қарағанда жоғары үміттер артатынын көрсетті, бірақ көп жағдайда үкім шығару үшін ғылыми дәлелдер қажет емес еді. Дегенмен, соңғы зерттеулер қазіргі заманғы телешоулардың жұртшылықтың көзқарасына және үмітіне, сондай-ақ қазылар алқасының мінез-құлқына жаңылыстырушы әсер ететінін көрсетеді. «CSI эффектісін» сілтеме ретінде келтіре отырып, кем дегенде бір зерттеуші қазылар алқасының мұндай телебағдарламалардан қаншалықты әсерленгенін тексеруді ұсынды. Теледидар көрудің көрермендердің шындыққа қабылдауына тигізетін әсерін түсіндіру үшін Гербнердің теориясы теледидарды әңгіме айтудың орталықтандырылған жүйесі деп санайды және шындықты бұрмалауға себепші етеді. Өсімдеу теориясы адамдар теледидар әлемінде «өмір сүруге» неғұрлым көп уақыт жұмсаса, әлеуметтік шындықтың теледидарда бейнеленген «нақтылықпен» сәйкес келетіндігіне сену ықтималдығы арта түседі деп мәлімдейді. Теорияға сәйкес, көбірек теледидар көретіндер теледидарда көрсетілген әртүрлі бейнелерге негізделген шындық туралы белгілі бір сенімдерді дамытады. Бір зерттеуде Гербнердің өсімдеу теориясы колледж студенттеріне қолданылып, АҚШ-тағы қылмыс шоулары олардың шындықты қабылдауын бұрмалайтыны анықталды. АҚШ-тағы қылмыс шоуларын көп көрген студенттер шындыққа қатысты әртүрлі қате түсініктерге сену ықтималдығы жоғары екені анықталды, мысалы, АҚШ-та түнде шабуылға ұшырау мүмкіндігі қаншалықты. Тағы бір зерттеу Гербнердің теориясын CSI: Las Vegas, Law & Order: Special Victims Unit, Criminal Minds және Without a Trace сияқты танымал қылмыс драмаларының мазмұнын талдау үшін қолданды. Зерттеушілер ДНК-ның осы шоуларда жиі айтылатынын анықтады, бұл ойдан шығарылған медиадағы өсімдеудің нақты әлемде салдары бар деген пікірді қолдайды.
Сынақтар
Соталдық қылмыстар туралы телешоулардың танымал болуы қазылар алқасының мүшелері арасында сот-медициналық ғылымның мәні және тергеу рәсімдері туралы көптеген жаңылыс пікірлер тудырады, нәтижесінде дәлелдер бар болған жағдайда сотталғандардың саны артады. Осы және басқа да әсерлер қылмыстық телешоулардың салдары болуы мүмкін, бірақ ең көп кездесетін әсер – кінәлі екенін дәлелдейтін айғақтарға қарамастан, айыпталушылардың қате ақталуы. Атап айтқанда, прокурорлар куәгерлердің көрсетулері болған кезде де ДНК-ны ұсынуға қысым сезінгендерін хабарлады. 444 прокурордың сауалнамасында 56%-ы CSI әсерінің қазылар алқасына үнемі немесе әрқашан әсер ететініне сенді, ал 81%-ы CSI әсерінің судьяларға әсер ететініне сенді. Бір қызықты жағдайда Лос-Анджелес округінің прокуроры Стив Кули актер Роберт Блейктің кісі өлтіру айыптарынан ақталғанына CSI әсерін кінәлады. Кули "күнәсіз" үкім Блейктің кінәлі екенін көрсететін екі куәгердің мәлімдемелеріне қарамастан шығарылғанын, ал қазылар алқасының мүшелері "өте ақымақ" болғанын мәлімдеді. 2005 жылға қарай кейбір судьялар мен прокурорлар сот процесіне дайындық және рәсімдерін CSI әсерімен күресу үшін өзгерте бастады. Кейбіреулері сотқа қатысушыларды іріктеу кезінде қылмыстық телешоуларды көрушілер туралы сұрақтар қойып, жақындығы бар қазылар алқасын анықтауға тырысады. Мысалы, Charles and Drake v. State (2010) ісінде айыпталушылар екінші дәрежелі кісі өлтіруде кінәлі деп танылды, ал сотқа қатысушыларды іріктеу кезінде судья CSI әсері туралы сұрақ қойды. Осы жағдайда Мэриленд апелляциялық соты CSI әсеріне қатысты сұрақтардың тілінде "құқық бұзушы" терминінің қолданылуы және ақталу туралы ештеңе айтылмауы себепті оны тиімсіз деп тапты. Прокурорлар CSI әсерінің ықпалын азайту үшін ашылу мәлімдемелері мен қорытынды сөздерін де пайдаланды. Goff v. State (2009) ісінде прокурор сотқа қатысушылардан ғылыми дәлелдерсіз үкім шығару қабілеттері туралы сұрады, содан кейін қорытынды сөздерінде оларға осы сұрақ еске салды. Бұл жағдайда CSI әсерін атау қабылданатын болды, өйткені қолданылған тіл бейтарап және жақындығы жоқ еді. Atkins v. State (2011) ісінде қазылар алқасына істің жарамды болуы үшін ғылыми дәлелдердің қажеті жоқ екені туралы нұсқау берілді. Сот ғылыми дәлелдерге қатысты бұл нұсқаудың дұрыс емес екенін шешті, өйткені мемлекет дәлелдеу жүктемесін орындамады. Австралиядағы бір кісі өлтіру ісінде қорғау тарапы ДНК-ны қазылар алқасы дұрыс түсінбеуіне жол бермеу үшін тек судьялардың қатысуын сұрады. Сотқа қатысушыларды іріктеу кезінде қосымша сұрақтар қоюдан және ашылу және қорытынды мәлімдемелер жасаудан басқа, прокурорлар сотқа қатысушыларды таңдау процесінде қылмыстық телешоуларды үнемі көретін мүшелерді таңдамау үшін көбірек уақыт жұмсайды. 2006 жылға қарай CSI әсері заңгерлер арасында кеңінен қабылданған шындыққа айналды, оны растауға немесе жоққа шығаруға жеткілікті эмпирикалық дәлелдер болмаса да. 2008 жылғы зерттеуші Моника Робберстің сауалнамасы көрсеткендей, американдық заңгерлердің шамамен 80%-ы сот-медициналық телешоулардың олардың шешімдеріне әсер еткеніне сенді. Нью-Йорк университетінің профессоры Том Р. Тайлер психологиялық тұрғыдан қарағанда, қылмыстық телешоулар айыпталушыларды ақтауға қарағанда, сотталғандардың санын арттыруға бейім екенін мәлімдеді, өйткені бұл шоулар әділдік және жабылу сезімін қадағалайды, ал қазылар алқасы айыпталушыны ақтағанда бұл сезімге қол жеткізілмейді. Ақтаудың көбеюі айыпталушыға деген көңіл сыйғаумен немесе сот органдарына сенімнің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін. 2006 жылы АҚШ университеттерінің студенттері арасында жүргізілген сауалнама да осыған ұқсас қорытындыға келді: CSI-дың ықпалы прокурорларға ауыртпалық тудырмайды, тіпті оларға көмектесуі мүмкін. CSI әсерінің ең ірі эмпирикалық зерттеулерінің бірі 2006 жылы Уоштенау округінің судьясы Дональд Шелтон және Шығыс Мичиган университетінің екі зерттеушісі жүргізді. Олар 1000-нан астам қазыларды сауалнама жасады, және сот сараптамасының дәлелдемелеріне деген қазылардың үміттері артып кеткенімен, қылмыстық телешоуларды көру мен соттауға бейімділік арасында ешқандай байланыс жоқ екенін анықтады. Сот-медициналық дәлелдерге деген көзқарастың өзгеруіне байланысты бір баламалы түсінік – «технологиялық әсер» деп аталады: технология жақсарып, қоғамда кеңінен тарала бастаған сайын, адамдар сот-медициналық технологияның мүмкіндіктеріне жоғары үміт артады. Бұл мүмкін емес және ешқандай қылмыстық телешоуда көрсетілмеген процедура. 2010 жылдың тамызына дейін CSI көрушілер саны мен ақталу көрсеткіштері арасындағы байланысты ешқандай эмпирикалық дәлел көрсетілген жоқ. Бір зерттеуші CSI әсерінің және басқа да сот әсерлерінің, мысалы, Перри Мейсон синдромы және ақ халат синдромы қазылар алқасының нашарлығынан емес, жалпы сот жүйесіне деген сенімсіздіктен туындайтынын болжады.
Академия
CSI эффектісі сот-медициналық сарапшылардың білім алу және оқыту жолдарын өзгертті. Бұрын сот-медициналық салаға қадамын басқандар әдетте ғылым бойынша бакалавр, одан кейін магистр дәрежесін алатын. Дегенмен, CSI сияқты бағдарламалардың танымалдылығы сот-медицинасы бойынша бакалавриат курстары мен магистратура бағдарламаларына сұраныстың өсуіне себеп болды. 2004 жылы Флорида халықаралық университеті мен Калифорния университетінің Дэвис қаласындағы сот-медициналық бағдарламалары CSI эффектісінің нәтижесінде көлемі екі есеге артты. Бірақ көптеген студенттер мұндай бағдарламаларға нақты емес үміттермен келеді. Сот-медицинасына деген қызығушылық АҚШ-тан басқа Австралия, Ұлыбритания және Германия сияқты елдерде де күшейді. Швейцариядағы Лозанна университетінің сот-медициналық бағдарламасының танымалдылығының артуы да CSI эффектісімен байланысты. Сот-медициналық бағдарламалардың танымалдылығының өсуі қылмыс зертханаларында жұмысқа үміткерлердің санының артуына әкелді, бірақ бұл курстар студенттерді нақты сот-медициналық жұмысқа толыққанды дайындамайды деген алаңдаушылық бар, себебі түлектерде ғылым бакалаврынан алатын негізгі ғылыми принциптерді түсіну жетіспейді. Альбукерки полиция департаменті болашақ сот-медициналық сарапшылар мен қазылардың ғылыми білімін арттыру үшін "Citizen CSI" курсын жасады, ол жергілікті тұрғындарға "нақты сот-медициналық техниканың мүмкіндіктері мен шектеулерімен" таныстырады. Колледж студенттері арасында жүргізілген бір зерттеу көрсетті, қылмыстық сот мамандықтарын таңдаған студенттер өздерінің мамандықтары мен мансаптары туралы шешімдерін БАҚ-қа негіздемеген, бірақ олардың сыныптастары солай ойлайды деп есептеген.
Қылмыстар
CSI әсері қылмыстардың қалай жасалатынын да өзгерте алады. 2000 жылы CSI: Crime Scene Investigation көрсетілімі басталганда, АҚШ-тағы зорлау қылмыстарының 46,9%-ы полициямен ашылды. 2005 жылы бұл көрсеткіш 41,3%-ға төмендеді. Кейбір тергеушілер бұл төмендеуді CSI әсерімен байланыстырады, себебі қылмыс туралы телешоулар көбінесе қылмыскерлердің дәлелдерді қалай жасыруға немесе жоюға болатынын кездейсоқ түрде егжей-тегжейлі түсіндіріп көрсетеді. Бірнеше зорлау құрбаны, шабуылдан кейін өздерін күшпен жууға немесе ағартқышпен тазалауға мәжбүр еткендерін хабарлады. 2005 жылдың желтоқсан айында Джермен МакКинни Огайо штатының Трумбулл округіндегі үйге кіріп, екі әйелді өлтірді. CSI-дің жанкүйері болған МакКинни қылмысының іздерін жою үшін ерекше шаралар қолданды: ол қолдарын ағартқышпен жуды, денелерді және киімдерін өртеп, қылмыс құралын көлге тастауға тырысты. МакКинни ақырында ұсталды. Лос-Анджелес округінің кісі өлтіру бөлімінің бастығы Рей Пиви, қылмыскерлерге дәлелдерді жасыруға үйретуден бөлек, қылмыс туралы телешоулар оларды "телевизияда осылай оңай құтылуға болатынын көргенде, осыған жігерлендіруі мүмкін" деп мәлімдеді.
Полиция бастығының әсері
CSI әсерінің сирек танымал кіші түрі полиция бастығының әсері деп аталады. Полиция бастығының әсері, қылмыс туралы телешоулар қылмыскерлерді құқық қорғау органдарынан қалай жасыруға болатыны туралы біліммен қаруландырғанын көрсетеді. Қылмысқа қатысты телешоуларда қылмыскерлердің қылмыс орнында ДНК қалдыру ықтималдығын азайту үшін қолданатын тәсілдер жиі көрсетіледі, мысалы, қолғап кию немесе ақтарту қолдану. Бұл әсер ДНК-ға қатысы жоқ дәлелдерге де қатысты, мысалы, полиграфтан сәтті өту стратегиясы.
Полиция тергеулері
Құқық қорғау органдарының қызметкерлері жиі тергеулері туралы сұрақтар мен талаптарды алады, олар көбінесе телеарналардағы шындықтан алыс бейнелеулерден туындайды. 2010 жылы Канада полиция қызметкерлері арасында жүргізілген сауалнамада, кейбіреулері «CSI» әсерінен туындаған сұрақтарға наразы болды, бірақ көпшілігі оларды халыққа нақты полиция жұмысы туралы хабарлау мүмкіндігі ретінде қарастырды. Жаңа технологиялар мен сот-медицина ғылымына қоғамның қызығушылығының артуы салқындап қалған істерді шешуге жаңаша қызығушылықты тудырды және полиция тергеушілерінің жауапкершілігін арттырды. Дегенмен, сот-медициналық сараптамаға деген сұраныстың өсуі сот-медициналық зертханалар үшін шектен тыс жүктемеге алып келуі мүмкін. Көптеген құқық қорғау органдары жинаған физикалық дәлелдердің көлемі артып келе жатқандықтан, оларды сақтау үшін жеткіліксіз орынға ие. Кейбір тергеулерде ДНК сақталмайды, себебі оны тиісінше сақтауға жеткіліксіз орын бар.