Кіріспе
Оңтүстік Африка жазушысы (1929 – 2014)
Дэн Джейкобсон (7 наурыз 1929 – 12 маусым 2014) – Литвалық еврей тегінен шыққан Оңтүстік Африка романисі, әңгімелер авторы, сыншы және эссеші.
Dan Jacobson (7 March 1929 – 12 June 2014) was a South African novelist, short story writer, critic and essayist of Lithuanian Jewish descent.
Ерте өмір және мансап
Ден Джейкобсон 1929 жылдың 7 наурызында Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы еврейлерді қудалаудан және Еуропадағы кедейліктен қашу үшін осы жерге көшіп келген. Әкесі, Хайман Майкл Джейкобсон, 1885 жылы Латвияның Илуксте қаласында туған. Анасы, Лайбе (Меламед) Джейкобсон, 1896 жылы Литваның Келме қаласында дүниеге келді. Деннің екі үлкен ағасы, Израиль Джошуа мен Хирш, және кіші әпкесі Авива болды. Анасының отбасы 1919 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Оңтүстік Африкаға көшкен. Әкесінің әкесі, Хешель Меламед, раввин болған, ол Америка Құрама Штаттарына сапар шегіп, көптеген еврейлер өз дінін сақтамайтынын көрген соң Литвадан кетуден бас тартқан. Кейіннен Ден өзінің естеліктерінде "Хешельдің патшалығы" деп аталып, Литваға барып, әкесі туралы көбірек білу үшін жасаған сапары туралы жазды. Ден төрт жаста болғанда, отбасы Йоханнесбургтен Кимберлиге көшіп келді, ол кезде қала британдықтардың бақылауында болды. Бұл қала бір кезде алмаз өндірудің ірі орталығы болған, бірақ кен орындары жабылып, қала құлдырап кеткен. Алайда, De Beers Consolidated Mines Company компаниясының ықпалы зор болды. Ден мемлекеттік мектепке барып, ағылшын тілін үйренді. Бала кезінде ол адамдардың нәсіл, дін, әлеуметтік және экономикалық жағдайына байланысты әртүрлі қаралатынын байқады. Өзінің өмірбаянында ол қауымындағы адамдардың түрлі топтарын былай сипаттады: "Африкалықтар жұмыс берушілерінің үйлерінің артқы аулаларындағы бөлмелерде немесе кең, шаңды, тозығы жеткен 'елді мекендерде' тұрды; Кейп-Колоридтер (Оңтүстік Африкадағы аралас нәсілді адамдар) қаланың өз бөліктерінде, ал ақ адамдар өздерінікінде тұрды. Бұл топтардың арасында үндістер мен қытайлар, ақтар арасында еврейлер мен гректер сияқты кішігірім қауымдар да болды. Ақтардың арасындағы басты айырмашылық – ағылшын тілінде сөйлейтіндер мен африкаанс тілінде сөйлейтіндер, яғни британдықтар мен бурлар арасындағы айырмашылық еді. Бұл халықтар көшеде кездесіп, бір-бірімен сауда жасады, бірақ олардың әлеуметтік өмірінің барлық салалары қатаң түрде бөлінген. Көптеген ақ адамдар үшін өздерінен қара түсті адаммен бір бөлмеде отыру моральдық жағынан мүмкін емес еді". Кейіннен ол еврей достары мен таныстарының көпшілігі Оңтүстік Африкадағы қара нәсілді адамдарға көңіл жасығандарын еске алды. Ол үкіметтің, шіркеулердің және газеттердің қара нәсілді адамдарға жасалған зұлымдықтарды қалай ақтағанын байқады. 11 жасында Деннің өміріне әсер еткен оқиға болды. Ол бір балаға лас қоқыс жәшігінен кітап сөмкесін алып шығуға көмектескен соң, аяғының артқы жағына кір түскенін білмей мектепке барды. Мұғалімі сынып алдында кір туралы айтқанда, бірнеше бала оны мазақтап, сыныптастарының оны алты-сегіз апта бойы елемеуіне себепкер болды. Ол топтың бірнеше жетекшісінің бүкіл топтың іс-әрекетін қалай басқара алатынын көріп, топтық психологияға таң қалды. Пол Грейди "African Literatures-тағы зерттеулерде" былай деп жазады: "Балалық шақтағы зорлық-зомбылық пен оқшаулану Деннің 'ешқашан толыққанды қалпына келмейтін' тәжірибесі болды". Кимберлидегі еврей қауымы күшті болды. 20 ғасырдың басында Оңтүстік Африкаға Литвадан Америка Құрама Штаттарынан басқа кез келген елге қарағанда көбірек еврейлер көшіп келді. Көптеген адамдар алмаз кен орындарында байлық жинаған литвалық Сэмми Маркс сияқты өмір сүруге үміттенді. 1930 жылдары нацизмнің көтерілуімен еврей қауымы жақындасып, әлемдегі барлық еврейлермен байланыста екенін сезінді. Деннің ата-анасы дінге аса құлшыныс танытпаған, бірақ әкесі балалардың синагогқа және еврей тілі сабақтарына баруын талап еткен, өйткені, Ден кейіннен жазғандай, "Басқасын жасау, әсіресе нацистік ақымақтық Еуропаны жайлаған кезде, омыртқасыздыққа, тіпті сатқындыққа ұқсас болар еді". Ден қатысқан, бірақ көбінесе наразылық білдірген. Ден 16 жасында Кимберлидегі ұлдар орта мектебін бітірді. Ол Йоханнесбургтегі Витватерсранд университетіне оқуға түсіп, ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. 1948 жылы бітіргеннен кейін, Израильдің кибуцінде шамамен бір жыл жұмыс істеді. Содан кейін ол Лондондағы еврей мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. Бір жылдан аз уақыт ішінде, ол оқушыларға эволюция туралы айтқандықтан, православие дінінің ілімдеріне қайшы келгендіктен, оқудан шығаруды сұрады. 1951 жылы Йоханнесбургке оралып, Оңтүстік Африка еврейлер кеңесінде қоғаммен байланыс жөніндегі көмекші болып жұмыс істеді, содан кейін Press Digest газетінде журналист болып жұмыс істеді. 1952 жылы ол әкесінің мал фермасында хат хатшысы болып жұмыс істеу үшін Кимберлиге оралды. Осы кезеңде ол жазушы болуға бекінді. Оның әдебиеттегі алғашқы жетістігі "Қобыш" атты әңгімесі болды, ол Commentary журналында жарияланды. Оған Harpers Bazaar, The New Yorker және басқа журналдарда басқа да әңгімелер ілесушілік етті. 1954 жылдың ақпанында ол Лондонда жұмыс істеген кезде танысқан Маргарет Пайге үйленді. Оның алғашқы романы "Тұрақ" 1955 жылы, ал "Күндегі би" 1956 жылы жарық көрді. Екі кітап та оның балалық шағындағы тәжірибелеріне негізделген. Екі кітап оған Калифорниядағы Стэнфорд университетінде бір жылдық шығармашылық жазу стипендиясын әкелді. Стэнфордта оқып жүргенде ол үшінші романын, "Алмаздың бағасы" атты романын аяқтады, ол да Оңтүстік Африкада өтті, бірақ моральдық оймен қамтылған жеңіл комедиялық-детективтік туынды болды. Үш кітаптың барлығы да дискриминация мен расизм мәселелерін қамтыды. 1957 жылы ол Англияға оралды, жазудағы тереңдігін арттыруға ниеттенді. 1959 жылы ол "Лондоннан алыс жол" атты әңгімелер жинағы үшін Джон Ллевелин Рис сыйлығын алды. 1960 жылы "Махаббаттың дәлелі" жарық көрді. Ол қара терілі ер адам мен ақ әйелдің қарым-қатынасындағы расизмді, олардың үйленгені үшін түрмеге қамалуын қамтыды. 1964 жылы ол өзінің эсселер жинағы "Қосылу уақыты" үшін У. Сомерсет Моэм сыйлығын алды. Оның әңгімелерінің бірі, "Зулу және Зейде", 1965 жылы Бродвейде музыкалық қойылым ретінде қойылды. 1966 жылы ол Оңтүстік Африкаға көшкен еврей отбасының өмірін баяндайтын "Бастаушылар" атты ұзақ, терең роман жариялады. Бұл әдебиетте үлкен жетістікке жетті. Келесі екі онжылдық бойы ол әртүрлі оқыту қызметтерін атқарып жүріп жазуын жалғастырды. 1965–66 жылдары ол Нью-Йорктегі Сиракуза университетінде қонақ профессоры болды. Оның екінші романы "Күндегі би" 1968 жылы Кливлендте "Арыстан күні" атты пьеса ретінде қойылды. 1971 жылдың жазында ол Буффалодағы Нью-Йорк штаты университетінде қонақ ғылыми қызметкер болды. 1974 жылы ол Ұлыбританияның өнер кеңесінің әдебиеттік панелінің төрағасының орынбасары болды. 1981 жылы ол Австралия Ұлттық университетінің Гуманитарлық зерттеу орталығында стипендия алды. Ол Лондондағы университетке лектор болып орналасты; 1979 жылдан 1987 жылға дейін ағылшын тілінен оқытушы болды. 1988 жылы ол ағылшын тілінің профессоры болды, ол 1994 жылы зейнетке шыққанға дейін осы лауазымды атқарды. Джейкобсонның алғашқы бес романының барлығы Оңтүстік Африкаға арналған. Оның жазу тақырыбы кейіннен барлық адамзатты қамтитын моральдық және этикалық мәселелерге ауысты. Ол бала кезінде Библияны оқуға қызығушылық танытпаса да, ересек болғаннан кейін Ескі өсиетке қызығушылық танытты. "Тамардың зорлануы" кітабында ол Тамардың жартылай бауыры Амноннан зорлануын қайтадан баяндайды, кітаптағы кейіпкердің атымен аталатын "Йонадеб" атты пьесаға бейімделді және 1985 жылы Лондонда қойылды. "Әңгімелер тарихы: Таңдалған халық және оның Құдайы" кітабында ол Библияны зерттеді. Оның мақсаты мәтілдік талдауды повесть ретінде қарастыру болды. Кітап көптеген еврейлер тарапынан сынға ұшырады, мүмкін, ол Құдайды "қияли туынды" деп атағандықтан. Оның туындыларындағы тақырыптар нәсіл қатынастары, топтық сана, адам табиғаты, жалпы қасиеттер, топтық психология, жемқорлық...
Шығармалары
Оның алғашқы романдары, соның ішінде «Тұзақ» – оның алғаш рет жарияланған романы, Оңтүстік Африка тақырыптарына арналған. Оның кейінгі туындылары түрлі-түрлі: олар фантастикалық шығармалар мен тарихи оқиғаларды көркемдеп беруді, сондай-ақ естеліктер, сын мақалалар және саяхат кітаптарын қамтиды. Ол алған наградалар мен сыйлықтардың арасында 1959 жылғы Джон Ллевелин Рис жүлдесі («Лондоннан алыс жол және басқа да әңгімелер» үшін); 1964 жылғы Сомерсет Моэм жүлдесі («Келген уақыт және басқа да эсселер» үшін); 1977 жылғы «Еврей хроникасы» жүлдесі («Йозеф Байсстің жасырын сырлары» үшін); 1986 жылғы автобиография саласындағы Дж. Р. Акерли жүлдесі («Уақыт және қайта-қайта уақыт» үшін) бар. 2000 жылы ол Хенк ван Ворденнің «Een mond vol Glas» голланд тіліндегі романын редакциялап, аударды, бұл роман Оңтүстік Африка президенті доктор Хендрик Вервордты елдің Парламент Мәжілісінде өлтіруге әкелген жағдайларды көркем оймен бейнелейді. Оның 2005 жылғы «All For Love» романы Мэн Букер жүлдесінің ұзақ тізіміне енді.
Құрметтер
Дэн Джейкобсон Йоханнесбург қаласындағы Витватерсранд университетінен құрметті әдебиет докторы (D. Litt.) дәрежесін алды. Лондон университетінің колледжіндегі лауазымынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін колледждің феллосы болып сайланды. 2007 жылы Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі болып сайланды.
Қағаздар
Оның қолжазбаларының жинақтарын Гарри Рэнсом гуманитарлық зерттеулер орталығында (Остин, Техас штаты), Оксфорд университетінде (Англия) және Оңтүстік Африкада, Уитвотерсранд университеті кітапханасында (Йоханнесбург), Ұлттық ағылшын әдебиеті мұражайында (Грэмстаун) және Африкана кітапханасында (Кимберли) кездестіруге болады. Ол 2014 жылдың 12 маусымында Лондонда дүние салды.
Басқалардың еңбектерінде келтірілген
Аустерлиц кітабының соңында В. Г. Себальд өзінің анонимді баяндаушысына рюкзагынан Дэн Джейкобсонның "Хешель патшалығы" (1998) кітабының бір данасын шығаруға мүмкіндік береді. Бұл кітап Джейкобсонның 1990 жылдары Литваға жасаған саяхатын, атасы Хешельдің өмірінің іздерін табу мақсатымен жасалған саяхатын баяндайды. 1919 жылы ортодоксал раввин Хешел Меламедтің күрт қайтысы оның әйелі мен тоғыз баласына Литвадан Оңтүстік Африкаға көшуге мүмкіндік берді, бұл, екі он жылдан кейін болған оқиғаларды ескеретін болсақ, ирониялық түрде өмірдің сыйы болды. "Литваға саяхат еткен Джейкобсон ата-бабаларынан көрінетін іздерге жолықпайды, тек Хешельдің осал жүрегінің соңғы демі оның отбасын құртудан сақтап қалған жойқын оқиғалардың белгілерін ғана көреді".