Чарльз Бeke: Британдық саяхатшы, географ және зерттеуші

Кіріспе

Британдық географ Чарльз Тилстон Беке (10 қазан 1800 – 31 шілде 1874) – ағылшын саяхатшысы, географы және Библияны сынаушы.

Өмірбаян

Лондонның Степни қаласында дүниеге келген, Лондон қаласындағы саудагердің ұлы, Бек бірнеше жыл саудамен айналысты. Кейін ол Линкольн Иннінде заң оқыды, біраз уақыт адвокаттық қызмет атқарды, бірақ ақырында өзін тарихи, географиялық және этнографиялық пәндерді зерттеуге арнады. Беке зерттеулерінің алғашқы нәтижесі оның 1834 жылы жарық көрген «Библияның бастаулары» немесе «Тұңғыш тарихты зерттеулер» атты еңбегінде көрінді. Геологиялық деректерден адамзат тарихының ерте кезеңін қайта құруға тырысқан ол, «Жаратылыс кітабының» дәстүрлі түсіндірмелерін қорғаушылардың қарсылығына тап болды. Бірақ жұмысының құндылығын мойындаған Тюбинген университеті оған философия докторы (PhD) дәрежесін берді. 1837-1838 жылдары Беке Саксонияда британдық консул міндетін атқарды. Одан кейін, өмірінің соңына дейін, оның назары көбінесе географиялық зерттеулерге, әсіресе Ніл өзенінің аңғарына аударды. Жеке достарының көмегімен, ол Үндістан үкіметінің Шеваға жіберген миссиясымен байланысты Эфиопияға сапар шекті, сондай-ақ Годжам және оңтүстік аймақтарды зерттеді, бұл аймақтар еуропалықтарға бұрын белгісіз болған. Басқа жетістіктерінің қатарында, Беке Абай өзенінің (Көк Ніл) бағытын ғылыми тұрғыдан дәл анықтаған алғашқы адам болды. 1840-1843 жылдар аралығында жасаған бұл сапарының құнды нәтижелерін ол ғылыми басылымдарда, әсіресе Корольдік географиялық қоғамның журналында жариялаған бірқатар мақалалар арқылы әлемге таныстырды. Лондонға оралғаннан кейін Беке тағы да саудамен айналысты, бірақ барлық бос уақытын географиялық және оған жақын пәндерді зерттеуге арнады. 1848 жылы ол Нил өзенінің бастауын табу үшін Занзибардың қарсы жағалауынан экспедиция ұйымдастыруды жоспарлады. Экспедиция басталды, бірақ көп нәтиже бермеді. Ақ Нілдің негізгі арна екендігі туралы Беке сенімі кейінгі зерттеулермен расталды. 1856 жылы ол Массава арқылы Эфиопиямен сауда қатынастарын орнатуға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1861-1862 жылдары ол әйелімен Сирия мен Палестинаға саяхат жасады, содан кейін Орталық Африкамен сауданы және Судандағы мақта өндірісін дамыту мақсатында Мысырға барды. 1865 жылы ол Эфиопияға барып, император Теодроспен британдық тұтқындарды босату туралы келіссөздер жүргізуге тырысты. Тұтқындар босатылғанын білген Беке кері қайтты, бірақ Теодрос кейіннен оларды қайта тұтқындады. Оларды босату үшін жіберілген әскери экспедицияға Беке көптеген құнды ақпарат берді, ал үкіметке және географиялық зерттеулерге қосқан үлесі үшін 1868 жылы Үндістан хатшысы оған 500 фунт стерлинг сыйлық берді, ал 1870 жылы мемлекеттік жалақы тізімінен 100 фунт стерлинг зейнетақы тағайындалды. 74 жасында ол Синай тауының нақты орнын анықтау үшін Мысырға сапар жасады. Ол таудың Ақаба шығанағының шығыс жағында орналасқанына сенді және сапары оның болжамын растады. Бірақ бұл пікір кеңінен қабылданып, қолдау таппады. Бек Кент графтығындағы Бромлиде қайтыс болды.

Born in Stepney, London, the son of a merchant in the City of London, for a few years Beke engaged in mercantile pursuits. He later studied law at Lincoln's Inn, and for a time practised at the Bar, but finally devoted himself to the study of historical, geographical and ethnographical subjects. The first fruits of Beke's researches appeared in his work Origines Biblicae or Researches in Primeval History, published in 1834. An attempt to reconstruct the early history of the human race from geological data, it raised a storm of opposition on the part of defenders of the traditional readings of the Book of Genesis, but in recognition of the value of the work, the University of Tübingen conferred upon him the degree of PhD. Between 1837 and 1838, Beke held the post of acting British consul in Saxony. From that time until his death, his attention was largely given to geographical studies, chiefly of the Nile valley. Aided by private friends, he visited Ethiopia in connection with the mission to Shewa sent by the Indian government under the leadership of Major (afterwards Sir) William Cornwallis Harris, and explored Gojjam and more southern regions up to that time unknown to Europeans. Among other achievements, Beke was the first to determine, with any approach to scientific accuracy, the course of the Abay River (Blue Nile). The valuable results of this journey, which occupied him from 1840 to 1843, he gave to the world in a number of papers in scientific publications, chiefly in the Journal of the Royal Geographical Society. On his return to London, Beke re engaged in commerce, but devoted all his leisure to geographical and kindred studies. In 1848 he planned an expedition from the mainland opposite Zanzibar to discover the sources of the Nile. A start was made, but the expedition accomplished little. Beke's belief that the White Nile was the main stream was, however, shown to be accurate by subsequent exploration. In 1856, he endeavoured, unsuccessfully, to establish commercial relations with Ethiopia through Massawa. In 1861 1862 he and his wife travelled in Syria and Palestine, and went to Egypt with the object of promoting trade with Central Africa and the growth of cotton in the Sudan. In 1865, he attempted to visit Ethiopia to negotiate from Emperor Tewodros the release of the British captives. On learning that the captives had been released, Beke turned back, but Tewodros afterwards re arrested the party. To the military expedition sent to effect their release, Beke furnished much valuable information, and his various services to the government and to geographical research were acknowledged by the award of £500 in 1868 by the secretary for India, and by the grant of a civil list pension of £100 in 1870. In his 74th year he undertook a journey to Egypt for the purpose of determining the real position of Mount Sinai. He conceived that it was on the eastern side of the Gulf of Aqaba, and his journey convinced him that his view was right. It has not, however, commended itself to general acceptance. Beke died in Bromley, in Kent.

Шығармалары

Бекедің жазбалары өте көп. Аталғандардан басқа, маңыздырақ еңбектерінің ішінде "Ніл және оның салалары туралы эссе" (1847), "Нілдің бастаулары" (1860) және "Абиссиниядағы британдық тұтқындар" (1865) кітаптары бар. Ол Корольдік географиялық қоғамның мүшесі болды және Эфиопия туралы білімге қосқан үлесі үшін оның алтын медалімен, сондай-ақ француздық Географиялық қоғамның медалімен марапатталды. Бірақ, қарсылас эфиопиялық зерттеуші Антуан Томсон д'Аббадидің мәлімдемелеріне байланысты туған даудың нәтижесінде Беке француз медалін қайтарды.