Кіріспе

Неміс зерттеушісі Иоганн Генрих Барт (16 ақпан 1821 – 25 қараша 1865) – Африканы зерттеуші және ғалым. Барт Африканы зерттеудегі еуропалықтардың ең ұлыларының бірі саналады, себебі оның ғылыми дайындығы, араб тілінде сөйлеу және жазу шеберлігі, африка тілдерін үйренуі және мінезінің арқасында ол барған мәдениеттердің егжей-тегжейін мұқият жазды. Ол халықтардың ауызша тарихын түсінушілердің алғашқыларының бірі болды және оларды көптеп жинақтады. Бес жылдық саяхаты (1850–1855) барысында африкалық билеушілермен және ғалымдармен достық қарым-қатынас орнатты. Екі еуропалық серігінің қазасынан кейін саяхатын африкалықтардың көмегімен аяқтады. Кейіннен ол өзінің саяхаты туралы ағылшын және неміс тілдерінде бес томдық еңбек жазды, ол оның замандастары мен кейінгі ғалымдар үшін аса құнды болды.

Ерте өмір және білім

Генрих Барт 1821 жылдың 16 ақпанында Гамбургте дүниеге келді. Ол Иоганн Кристоф Генрих Барт пен оның әйелі Шарлотта Каролинаның (құрметті аты – Задов) үшінші баласы болды. Иоганнның отбасы салыстырмалы түрде кедей болғанмен, ол табысты сауда бизнесін құрды. Екеуі де қатал лютерандықтар еді және балаларының мораль мен өзін-өзі тәрбиелеу жөніндегі қатаң ұстанымдарына сай болуын күтті. Он бір жасынан бастап Барт Гамбургтегі беделді жоғары мектеп – Йоханнеумның Гелертенсшулесінде оқыды. Ол өте жақсы оқыды, бірақ сыныптастары арасында танымал болған жоқ. Ол тілдерді жақсы меңгерді және өзіне-өзі араб тілін үйренді. Барт 1839 жылы 18 жасында мектепті бітіріп, дереу Берлин университетіне түсті, онда географ Карл Риттер, классикалық ғалым Август Бек және тарихшы Якоб Гримм ұсынған курстарға қатысты. Бірінші жылдан кейін ол оқуын үзіліске жіберіп, Италияға саяхат жасады, Венеция, Флоренция, Рим, Неаполь және Сицилияны аралады, 1841 жылдың мамыр айының ортасында Германияға оралды. Келесі жылғы демалысында Рейн аймағы мен Швейцарияға барды. Ол 1844 жылдың шілде айында ежелгі Коринфтің сауда қатынастары тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады.

Солтүстік Африка мен Таяу Шығысқа сапар

Барт өзінің әкесінің қаржылық қолдауын алған Солтүстік Африка мен Таяу Шығысқа үлкен саяхатты жоспарлады. 1845 жылдың қаңтар айының соңында ол ата-анасының үйінен шығып, алғаш рет Лондонға барды. Ол екі ай бойы араб тілін үйреніп, Британ мұражайына барып, саяхаты үшін британ консулдарының қорғауын алды. Лондонда ол Пруссияның Ұлыбританиядағы елшісі Кристиан фон Бунсенмен кездесті, ол кейіннен Орталық Африкаға жасаған сапарында маңызды рөл атқарды. Ол Лондоннан Франция мен Испанияға сапар шекті. 7 тамызда ол Африкаға алғашқы сапары үшін Гибралтардан Танжерге бару үшін паромға отырды. Танжерден ол Солтүстік Африка арқылы құрлықпен жол тартты. Ол Мысыр арқылы Нил өзенімен Уади-Хальфаға дейін, содан кейін шөлді кесіп, Қызыл теңіздегі Беренис портына дейін саяхаттады. Мысырда ол қарақшылардың шабуылына ұшырап, жарақат алды. Синай түбегінен өтіп, Палестина, Сирия, Кіші Азия, Түркия және Грекияны аралады, әр жерде ежелгіліктердің қалдықтарын зерттеді. Ол үш жылға жуық саяхаттан кейін 27 желтоқсан 1847 жылы Гамбургтегі ата-анасының үйіне оралды. Біраз уақыт ол сол жерде жеке оқытушы ретінде жұмыс істеді. Ол өзінің кейбір саяхаттарын 1849 жылы жарық көрген "Wanderungen durch die Küstenländer des Mittelmeeres" ("Жер орталық теңіздің жағалау елдері арқылы саяхаттар") кітабының бірінші томында сипаттады. Алдын ала жоспарланған екінші том ешқашан жарық көрген жоқ.

Суданға, Сахараға және Батыс Африкаға экспедиция

Вестминстердегі пруссиялық елші Кристиан Бунсен, Сахараны зерттеуші Джеймс Ричардсон экспедициясына Барт және пруссиялық астроном Адольф Овервег сияқты ғалымдарды тағайындауға ынталандырды. Ричардсон британ үкіметі тарапынан орталық және батыс Судан мемлекеттерімен сауда қатынастарын орнату үшін таңдалған еді. Экспедиция 1849 жылдың соңында Марсельден аттанды, ал 1850 жылдың басында Триполиден жолға шықты. Олар Сахара шөлін үлкен қиындықпен кесіп өтті. 1850 жылдың қазанында Агадес қаласына жетіп, бірнеше күн болды. Бүгінде қалаға алғаш рет кірген еуропалық ретінде оның құрметіне ескерткіш тақта орнатылған. Ричардсонның (1851 жылдың наурыз айында) және Овервегтің (1852 жылдың қыркүйек айында) себебі белгісіз аурудан қайтыс болуы Бартты ғылыми миссияны жалғыз жалғастыруға мәжбүр етті. Барт 1851 жылы Адамуаға келген алғашқы еуропалық болды. 1855 жылдың қыркүйегінде Триполиге оралған кезде, оның саяхаты солтүстіктегі Триполиден басталып, оңтүстіктегі Адамуа мен Камерунға дейін, шығыстағы Чад көлі мен Багермиден батыстағы Тимбуктуға (1853 жылдың қыркүйегінде) дейін, 12000 мильден (19312 км) астам аралықты қамтыды. Ол өзі барған елдердің жер бедерін, тарихын, өркениеттерін, тілдерін және ресурстарын мұқият зерттеді. Африканы зерттеуші және тарихшы ретінде оның жетістігіне оның шыдамдылығы мен ғылыми білімі себеп болды. Барт коммерциялық пайдалану мүмкіндіктеріне қарағанда, африкалық халықтардың тарихы мен мәдениетіне көбірек қызығушылық танытты. Оның құжаттама деңгейінің арқасында, оның күнделігі 19 ғасырғы Судан Африкасын зерттеу үшін құнды дереккөз болып табылады. Барт жергілікті ауызша дәстүрлерге назар аударған алғашқы еуропалық болмаса да, оның әдістемесін және тарихи зерттеулерде оны пайдалану мүмкіндігін бірінші болып қарастырды. Барт Батыс Африкаға саяхаттап, зерттеу жүргізген алғашқы ғалым болды. Рене Кайли, Диксон Денхам және Хью Клэппертон сияқты бұрынғы зерттеушілердің академиялық білімі болмады. Барт араб және бірнеше африкалық тілдерді (фулани, хауса және канури) жақсы білді және кейбір аймақтардың тарихын, әсіресе Сонгхай империясын зерттей алды. Ол Борнудағы Умар I ибн Мұхаммед әл-Аминнен бастап, Кацина және Сокото аймақтары арқылы Тимбуктуға дейін бірқатар африкалық ғалымдармен және билеушілермен жақын қарым-қатынас орнатты. Тимбуктуда Ахмад әл-Баккай әл-Кунтимен достығы оның үйінде тұруына мүмкіндік берді, сонымен қатар ол әл-Кунтиден тұтқындалу әрекетінен қорғаныс алды. Лондонға оралғаннан кейін Барт өзінің саяхаттары туралы еңбектерін ағылшын және неміс тілдерінде бірдей жариялады, ол "Reisen und Entdeckungen in Nord und Centralafrika" (Солтүстік және Орталық Африкадағы саяхаттар мен жаңалықтар; 1857–1858, 5 том, шамамен 3500 бет) деп аталды. Томдарға Барттың алғашқы эскиздері негізінде Мартин Бернац салған суреттердің түрлі-түсті пластиналары енді. Бұл еңбек өзінің түріндегі ең жақсы еңбектердің бірі деп есептелді және оны Дарвин де сілтеме ретінде пайдаланды. Оны Африка тарихшылары әлі де қолданады және ол дәуірдегі африкалық мәдениеттер туралы маңызды ғылыми еңбек болып табылады. Сонымен қатар, ол Сахараның бір кезде саванна болғандығын еуропалықтардың алғашқы дәлелі болды.

Кейінгі өмірі

Барт Ұлыбританиядан Германияға оралды, онда Орталық Африка тілдерінің сөздігін дайындады (Готха, 1862–1866). 1858 жылы ол Кіші Азияға тағы бір сапар жасады, ал 1862 жылы Еуропадағы түрік провинцияларын зерттеді. Ол осы сапарлары туралы есеп жазып, 1864 жылы Берлинде жариялады. Келесі жылы ол Берлин университетінде география профессоры (кафедрасы немесе тұрақты жалақысы жоқ) болып тағайындалды және Географиялық қоғамның президенті болды. Оның Пруссия ғылым академиясына қабылдануына рұқсат берілмеді, себебі ол тарих және тіл білімі саласында ешқандай үлес қоспады деп есептелді. Олар оның жетістіктерін толыққанды түсінбеді, бірақ оларды кейіннен ғалымдар растады. Барт 1865 жылдың 25 қарашасында 44 жасында Берлинде қайтыс болды. Оның қабірі Берлин Кройцбергтегі Иерусалим және Жаңа шіркеу қауымдарының III протестанттық бейіштесінде (Қайтақхана No. III), Халлеше Тордан оңтүстікке қарай сақталған.