Уильям Грант Стэрс: Африка саяхаттары мен даулы экспедициясы

Кіріспе

Уильям Грант Стейрс (1 шілде 1863 – 9 маусым 1892) – канадалық-британдық зерттеуші, әскери қызметкер және оқиға-оқиғаға толы саяхатшы. Ол Африканы бөлісу үшін болған ең даулы екі экспедициясында жетекші рөл атқарды.

Білім

Жаңа Шотландияның Галифакс қаласында Джон Стейрс пен Мэри Морроудың алтыншы баласы және үшінші ұлы ретінде дүниеге келген ол, Галифакстағы Форт-Мэсси академиясында, Шотландияның Эдинбургтегі Мерчистон Касл мектебінде және Канаданың Кингстон қаласындағы Корольдік әскери колледжінде (№52 студент) білім алды.

Мансап

Стайрс мамандығы бойынша инженер болып бітіргеннен кейін үш жыл Жаңа Зеландияның солтүстігіндегі Жаңа Зеландия тригонометриялық қызметінде жұмыс істеді. 1885 жылы ол Ұлыбритания Корольдік инженерлері қатарына офицер болып қабылданып, Англияның Чатем қаласында оқудан өтті. 1891 жылы ол Уэльс полкіне жіберілді.

Емин пашаның көмек экспедициясы

Капитан Стайрс сол кездегі Африканы зерттеуде ең танымал Генри Мортон Стэнли басқарған Эмин-пашаға көмек көрсету экспедициясына тағайындалды. 1887 жылғы 20 қаңтарда Лондоннан жолға шығып, 6 ақпанда Суэцте Стэнлимен кездесті. Олардың экспедициясы 19 наурызда Конго өзенінің сағасындағы Бананадан басталып, 1889 жылғы 5 желтоқсанда Танзанияның Багамойо қаласында аяқталды. Капитан Бартельот 1888 жылғы 19 шілдеде қаза болғаннан кейін Стайрс екінші бастық болып тағайындалды. Африка құрлығын кезіп, 5000 км-ге жуық қашықтықты, тым қиын өңірлерді – жабық жауын ормандарын және батпақтарды басып өтіп, Стайрс пен оның әріптестері көбінесе безгек және дизентериядан зардап шекті. Стайрс төзімді, қайратты және жаны ашық болды. Ол Нил өзенінің бір тармағы – Семилики өзенін ашты және Рувензори тауларына еуропалық емес алғашқы адам ретінде көтеріліп, 10 677 фут билікке жеткенімен, кері қайтуға мәжбүр болды. Жергілікті тұрғындардың шабуылы кезінде улы жебеден көкірегіне ауыр жарақат алды, олардың көпшілігі оларды құл сатушылар деп ойлады. Экспедиция жауап ретінде жүздеген адамды өлтірді. Стайрс жарақатынан айығып, сапарын жалғастырды. Ирландияның Дублин қаласында экспедицияның хирургі, майор Томас Хейзл Парк жебені алып, жарадан уды сарқып шығарған оқиғаны бейнелейтін қола тақта орнатылған. Экспедиция Еуропа мен Солтүстік Америкада батыл әрекеттері үшін мақталып, құрметке ие болды. Англияға оралғаннан кейін капитан Стайрс 1890 жылы Корольдік географиялық қоғам мен Корольдік шотланд географиялық қоғамының мүшесі атанды. Бірақ кейін экспедиция салдарынан қаза болған африкалықтардың саны белгілі болды. Стэнлидің өзінің естеліктерінде экспедицияның жолына кедергі келтірген африкалықтарды қалай атқандығы жазылған. Экспедиция өз жүкшілеріне де қатыгездікпен қарады. Стэнли өмірінің соңына дейін өзін және экспедицияны, әсіресе Ұлыбританияда Бартельот басқарған экспедицияның артқы колоннасының күш қолдануы мен басқарудағы кемшіліктеріне байланысты сын-ескертпелерден қорғауға жұмсады. Стайрс Катанганы жаулап алуын расизммен ақтады. Ол жергілікті халықты "көп жағдайда өз істерін өзі басқара алмайтын бақытсыз қара нәсілділер" деп сипаттады.

Captain Stairs was appointed to the Emin Pasha Relief Expedition led by Henry Morton Stanley, at the time the most celebrated living explorer of Africa. Stairs sailed from London on 20 January 1887 and met Stanley in Suez on 6 February. Their expedition started from Banana at the mouth of the Congo River on 19 March and ended in Bagamoyo, Tanzania on 5 December 1889. Stairs was appointed second in command after Captain Barttelot was shot on 19 July 1888. During the 5000 km journey across Africa through some of its most difficult country consisting of almost impenetrable rainforest and swamps, Stairs and colleagues suffered frequently from malaria and dysentery. Stairs had endurance, toughness and perseverance. He discovered one source of the Nile, the Semliki River, and became the first non African to ever climb in the Ruwenzoris, reaching 10,677 ft before having to turn around. He was seriously wounded in the chest by a poisonous arrow during an attack by natives, many of whom assumed they were a slave raiding party, and the expedition killed hundreds in return. Stairs recovered from his wound to continue the journey. In Dublin, Ireland there is a bronze plaque depicting this 13 August 1887 event on the statue of expedition Surgeon Major Thomas Heazle Parke who removed the arrow and sucked the poison from the wound. The expedition was lauded in Europe and North America for exploits seen as heroic. On his return to England Captain Stairs was named a Fellow of the Royal Geographical Society and the Royal Scottish Geographical Society in 1890. Then details emerged of the many Africans killed by the expedition. Stanley's own accounts revealed how he shot Africans who impeded the expedition's progress. The expedition also used brutality against its own porters. Stanley spent his remaining years defending himself and the expedition from criticism made principally in Britain of excessive force and mismanagement of the expedition's Rear Column commanded by Barttelot. Stairs used racism to justify conquering Katanga. He described the population as "unfortunate blacks who, very often, are incapable of managing their own affairs."

Катангаға арналған сатылар экспедициясы

1891 жылы Стэнлидің ұсынысымен Бельгия королі Леопольд II Стэрсті Катанганы, сондай-ақ Гаранганзе деп аталған, күшті патшасы Мсиридің келісімімен немесе келісімсіз басып алу миссиясын басқаруға тағайындады. Леопольд бұрын Стэнлидің қызметтерін пайдаланған, оның күш қолдануын қолдаған және Стэрстің де сондай сипаттағы адам екенін түсінген. Ол Стэрстің бұйрықтарды толық және еш ойланбастан орындайтынына сенген. Стэрстің экспедициясы – 200 заманауи мылтықпен қаруланған, Конго еркін мемлекетінің туы астындағы 400 сарбаздық әскери миссия болды. Стэрстің экспедициясы Мсиридің тағдырымен әйгілі болды. Үш күнге созылған нәтижесіз келіссөздерден кейін Стэрс Мсириге 1891 жылдың 20 желтоқсанында келісімге қол қоюға соңғы талап қойды. Мсири келмеген соң, Стэрс өзінің орынбасары капитан Бодсонды Мсириді тұтқындауға жіберді, бірақ Мсири қарсы тұрды. Бодсон оны оқтап өлтірді, содан кейін қақтығыс басталды. Гаранганзе халқының бір бөлігі экспедицияның аскарилері тарапынан қырғынға ұшырады, ал қалғандарының көпшілігі орманға қашып кетті. Стэрс Мсиридің денесін оның екі бауырына және асырап алған ұлы Маканда Бантуға тапсырды. Стэрс Маканда Бантуды Мсиридің орнына басшы етіп тағайындады, ол Леопольдты билеуші ретінде мойындайтын келісімге қол қойды. Екі бауыр келісімге қол қоюдан бас тартты, бірақ Стэрс Молониді жіберіп, оларды Мсири сияқты жазалайтынымен қорқытты. Гаранганзе халқының ауызша тарихында экспедиция Мсиридің басын – кейбір мәліметтер бойынша керосинге салып, сақтаған, бірақ оны алып жүрген әркімнің өліміне себеп болған. Ақырында, бұл баспалдақтарды да қамтыды. 1892 жылдың қаңтарында Стэрс безгекке шалдықты. Басқа экспедициямен ауыстырылғаннан кейін, Стэрстің экспедициясы Занзибарға ұзақ жолға шықты. Стэрс жиі ауырып, 1892 жылдың мамырына қарай жазылып кетті. Замбезидің төменгі ағысында кемемен келе жатқанда, ол қайтадан безгекке шалдықты және 1892 жылдың 9 маусымында қайтыс болды. Ол Мозамбиктің Чинде қаласындағы Замбези өзенінің сағасында орналасқан еуропалық зиратқа жерленген. Экспедицияға қатысқан 400 адамның тек 189-ы ғана Занзибарға оралды, олар кеткеннен кейін бір жыл өткен соң. Қалғандарының көпшілігі қайтыс болды, ал аздағандары қашып кетті.

In 1891 on Stanley's recommendation, Stairs was appointed by King Leopold II of Belgium to command a mission to take Katanga also known as Garanganze with or without the consent of its powerful king, Msiri. Leopold had used Stanley's services before and agreed with his use of force and understood Stairs to be in the same mould, and he had a reputation for carrying out orders completely and without hesitation. The Stairs Expedition was a military mission of 400 men under the Congo Free State flag, armed with 200 modern rifles. The Stairs Expedition became notorious for the fate of Msiri. After three days of negotiations without progress, Stairs gave Msiri an ultimatum to sign the treaty the next day, 20 December 1891. When Msiri did not appear, he sent his second in command, Captain Bodson to arrest Msiri, who stood his ground. Bodson shot him dead, and a fight broke out. Some of the Garanganze were massacred by the expedition's askaris, and most of the rest fled into the bush. Stairs handed over Msiri's body to his two brothers and an adopted son, Makanda Bantu, whom Stairs installed as chief to replace Msiri, and who signed the treaty acknowledging Leopold as sovereign. The two brothers refused to do so until Stairs sent Moloney to threaten them with the same fate as Msiri. Oral histories of the Garanganze people say that the expedition kept Msiri's head – by some accounts in a can of kerosene – but it cursed and killed everyone who carried it and eventually, this included Stairs. He was ill with malaria throughout January 1892. After being relieved by another expedition, the Stairs Expedition set out on the long return journey to Zanzibar. Stairs was frequently sick but by May 1892 had recovered. On a steamer down the lower Zambezi he had another attack of malaria which killed him on 9 June 1892. He is buried in the European Cemetery in Chinde, Mozambique at the mouth of the Zambezi River. Only 189 of the 400 men on the expedition made it back to Zanzibar, a year after they had left, most of the rest died and few deserted.

Еске алу

Капитан Стайрс Канада Корольдік әскери колледжінің Маккензи ғимараты вестибюлінде, Санкт-Джордж соборында (Кингстон, Онтарио) және Англияның Чатем қаласына жақын Рочестер соборында үш бірдей тақташамен (шамамен 1902 жылғы) еске алынады. "Уильям Грант Стайрс, Уэльс полкінің капитаны. 1863 жылдың 1 шілдесінде Жаңа Шотландияның Галифакс қаласында туған. 1885–91 жылдары Корольдік инженерлер лейтенанты болды. 1887 жылы Х.М. Стэнлидің басшылығымен Емин-пашаға көмек экспедициясы штабында қызмет етті, үлкен батылдық пен қызмет адалдығын көрсетті. 1892 жылдың 9 маусымында Белгия королі жіберген Катанга экспедициясының қолбасшысы болғанда Замбезидегі Чиндеде қызбадан қайтыс болды". Канада Корольдік әскери колледжінде 1932 жылы орнатылған ескерткіш аркадағы тақташа: "Емин-пашаға көмек экспедициясы 1887–1890. 52-ші капитан У.Г. Стайрс".

Оның Африка экспедицияларынан әртүрлі заттар Фредерик фортында (Кингстон) сақталады, ал оның күнделіктерінің бір бөлігі Жаңа Шотландияның Мемлекеттік мұрағатында сақталған; қалғандары жоғалып кеткен. Онтариодағы Парри саундындағы Стайрс аралына оның құрметіне ат қойылды. Жаңа Шотландиядағы Галифакстағы Стайрс көшесі мен Стайрс алаңы оның есімін алып жүр.