Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық зерттеуші, офицер және натуралист (1821–1893)
British explorer, officer and naturalist (1821–1893)
Сэр Сэмюэл Уайт Бейкер (8 маусым 1821 – 30 желтоқсан 1893) – ағылшын зерттеушісі, офицер, натуралист, ірі аң аулаушы, инженер, жазушы және құлдыққа қарсы күрескер. Ол Осман империясы мен Египетте паша және генерал-майор шенін де иеленді. 1869 жылдың сәуірінен 1873 жылдың тамызына дейін ол Экваториялық Ніл бассейнінің (қазіргі Оңтүстік Судан және Солтүстік Уганда) генерал-губернаторы қызметін атқарды және ол Экватория провинциясын құрды. Бейкер көбінесе Альберт көлін зерттеген алғашқы еуропалық, Ніл және Орталық Африканың ішкі аймандарын зерттеуші және Азия, Африка, Еуропа мен Солтүстік Америкада ірі аң аулаушы ретіндегі ерліктерімен есте қалады. Бейкер көптеген кітаптар мен мақалалар жазды. Ол король Эдуард VII-нің досы болды, ол Уэльс принці ретінде Бейкерді Египетте королева Александрамен бірге қонаққа шақырды. Оның тағы да достары – зерттеушілер Генри Мортон Стэнли, Родерик Мёрчисон, Джон Х. Спек және Джеймс А. Грант, Египеттің билеушісі Паша Исмаил Ұлы, генерал-майор Чарльз Джордж Гордон және Махараджа Дулип Сингх.
Sir Samuel White Baker (8 June 1821 – 30 December 1893) was an English explorer, officer, naturalist, big game hunter, engineer, writer and abolitionist. He also held the titles of Pasha and Major General in the Ottoman Empire and Egypt. He served as the Governor General of the Equatorial Nile Basin (today's South Sudan and Northern Uganda) between April 1869 and August 1873, which he established as the Province of Equatoria. He is mostly remembered as the first European to visit Lake Albert, as an explorer of the Nile and interior of central Africa, and for his exploits as a big game hunter in Asia, Africa, Europe and North America. Baker wrote a considerable number of books and published articles. He was a friend of King Edward VII, who as Prince of Wales, visited Baker with Queen Alexandra in Egypt. Other friendships were with explorers Henry Morton Stanley, Roderick Murchison, John H. Speke and James A. Grant, with the ruler of Egypt Pasha Ismail The Magnificent, Major General Charles George Gordon and Maharaja Duleep Singh.
Отбасы және ерте өмірбаян
Сэмюэл Уайт Бейкер 1821 жылғы 8 маусымда Лондонда, бай саудагерлік отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Сэмюэл Бейкер аға, қант саудагері, банкир және Уорстерширдегі Торнгровтен шыққан кеме иесі болды, сонымен қатар Батыс Индияда коммерциялық байланыстары бар еді. Оның кіші інісі, полковник Валентин Бейкер, "Бейкер-паша" деп танылған, бастапқыда Африкалық Кап колониясының, Қырым соғысының, Цейлонның және Балқанның британдық батыры болды, бірақ кейін азаматтық даудан ұятқа қалды. Валентин Осман империясында, әсіресе Кавказдағы орыс-түрік соғысында және Египеттен Судан соғысында атаққа ие болды. Сэмюэлдің басқа бауырлары: Джеймс, Джон, Мэри "Мин" (кейін Коустон), Эллен (кейін Хопкинсон) және Анна Элиза Бейкер (кейін Борн). Бейкер Сассекстегі Роттингдиндегі жеке мектепте, содан кейін Глостердегі Король мектебінде (1833–1835), одан кейін Тоттенхэмде (1838–1840) жеке білім алды, ал 1841 жылы Германияның Франкфурт қаласында оқуын аяқтады. Ол азаматтық инженер мамандығы бойынша магистратураны бітірді. Констанца, Румынияда қызмет еткен кезде, Корольдік басқарушы ретінде ол Дунайдан Қара теңізге дейінгі Добружа аймағындағы теміржолдарды, көпірлерді және басқа да құрылыстарды жобалады және жоспарлады. 1843 жылғы 3 тамызда ол өзінің бірінші әйелі Генриетта Энн Бидгуд Мартинге үйленді, ол Глостерширдегі Мейсмор шлютерінің қызы болды. Бірге олардың жеті баласы болды: Агнес, Чарльз Мартин, Констанс, Эдит, Этель, Джейн және Джон Линдси Слоан. Ол ресми түрде 1841 жылғы 6 тамызда (бірақ көбінесе 1845 жылы) Австрияның Нагьенед қаласында (қазіргі Айуд, Румыния) дүниеге келді және Флоренц Барбара Мария деп аталды. Ол өзінің күтімшісі оны Болгарияның Видин қаласындағы босқындар лагеріне апарғанын айтты. Мүмкін, сол жерде оны Финн (немесе Финнин) есімді армян отбасы асырап алған. Оның күтімшісі үйленіп, оны тастап кеткен, шамасы 1857 жылғы бірінші кешірім кезінде. Кейін ол ұрланып, армян құл саудагеріне сатылды, ол оны гаремге дайындады.
Samuel White Baker was born on 8 June 1821 in London, as the offspring of a wealthy commercial family. His father, Samuel Baker Sr., was a sugar merchant, banker and ship owner from Thorngrove, Worcestershire with mercantile ties in the West Indies. His younger brother, Col. Valentine Baker, known as "Baker Pasha", was initially a British hero of the African Cape Colony, the Crimean War, Ceylon and the Balkans, later dishonoured by a civilian scandal. Valentine had successfully sought fame in the Ottoman Empire, notably the Russian Turkish War in the Caucasus and the War of Sudan from Egypt. Samuel's other siblings were: James, John, Mary "Min" (later Cawston), Ellen (later Hopkinson) and Anna Eliza Baker (later Bourne). Baker was educated at a private school at Rottingdean in Sussex, next at the King's School, Gloucester (1833–1835), then privately at Tottenham (1838–1840), before completing his studies in Frankfurt, Germany in 1841. He studied and graduated MA as Civil Engineer. While commissioned, at Constanța, Romania, where, as Royal Superintendent, he designed and planned railways, bridges and other structures across the Dobruja region, from the Danube to the Black Sea. On 3 August 1843 he married his first wife, Henrietta Ann Bidgood Martin, daughter of the rector of Maisemore, Gloucestershire. Together, they had seven children: Agnes, Charles Martin, Constance, Edith, Ethel, Jane & John Lindsay Sloan. She was officially born 6 August 1841 (but more probably 1845) in Nagyenyed, Austria Hungary (today Aiud, Romania) and was named Florenz Barbara Maria. She said that her nurse helped her to a refugee camp in Vidin, Bulgaria. Possibly it was there that she was adopted by an Armenian family with name Finnian (or Finnin). Her nurse married and left her, probably during the first Amnesty of 1857. Later she was abducted and sold to an Armenian slave merchant, who groomed her for the Harem.
Мансап
1861 жылы наурыз айында ол Орталық Африкаға алғашқы саяхатына шықты. Оның өзінің айтуынша, бұл сапар «капитан Спейк пен Грант бастаған Шығыс Африка экспедициясымен Виктория көлі маңында кездесу үмітімен, Ніл өзенінің бастауын табу мақсатында» жасалған. Судан мен Эфиопия шекарасында бір жыл өткізген соң, ол араб тілін үйренді, Атбара өзенін және Ніл өзенінің басқа салаларын зерттеді, сондай-ақ Нілдің шөгіндісі Эфиопиядан келгенін дәлелдеді. Ол Хартумға келді және 1862 жылдың желтоқсанында Ақ Нілдің бағытын анықтау үшін қаладан шықты. Екі айдан кейін Гондокорода ол Спейк пен Грантпен кездесті, оларды жергілікті африкалықтар Нілдің бастауына жетеледі және олар өзенді Мысырға қарай бағыттап жүрді. Олардың жетістігі оны өз экспедициясы үшін ештеңе қалмады деп қорқытты; бірақ екі саяхатшы оған олардан бөлінгеннен кейін Альберт Ньянзаға (Альберт көліне) еуропалықтардың алғашқы сапарын жасауға мүмкіндік беретін ақпарат берді. Бейкер көлді алғаш рет 1864 жылдың 14 наурызында көрді. Көл маңында біраз уақыт зерттеу жүргізгеннен кейін, Бейкер Нілдің Альберт Ньянза арқылы өтетінін көрсетті. Ол Альберт және Виктория көлдерінің Ніл өзенінің су ағынына тигізетін салыстырмалы үлесін дөңгелектеу бағалады. Олар шамамен тең деп ойласа да, Альберт Ньянзаның бастаулары Нілдің ағынына осы кезде бар болғаны шамамен 15% үлесін қосады, ал қалғаны негізінен Виктория көлінен шығатын судан құралады. Осы аймақта Бейкер және оның әйелі Виктория Ніл өзеніндегі үлкен сарқыраманы көрген алғашқы еуропалықтар болды, Бейкер оны сол кездегі Корольдік географиялық қоғамның президенті сэр Родерик Мерчисонның құрметіне Мерчисон сарқырамасы деп атады. Ол кері жолға шығып, көптеген тексерулерден кейін 1865 жылдың мамырында Хартумға жетті. Келесі қазан айында Бейкер Африкадағы қауіпті және қиын сапарларында онымен бірге болған әйелімен Англияға оралды. Оның жетістіктерін мойындап, Корольдік географиялық қоғам оған өзінің қамқоршысының медалін, ал Париж географиялық қоғамы оған ұқсас марапатты табыс етті. 1866 жылдың тамызында ол рыцарь атағын алды. Сол жылы ол «Альберт Ньянза, Нілдің Ұлы бассейні және Ніл бастауларын зерттеу» және 1867 жылы «Абиссинияның Ніл салалары» атты кітаптарын жариялады, екі кітап та тез арада бірнеше басылымға ие болды. 1868 жылы ол «Теңізден шығарылған» атты танымал әңгімесін жариялады. 1869 жылы ол болашақ король Эдуард VII (сол кезде Уэльс принці)мен бірге Мысыр арқылы саяхаттады. Бейкер Африканы зерттеген басқа британдық саяхатшыларға қарағанда осыншалықты үлкен құрметке ие болған жоқ. Әсіресе, Виктория патшайымы Бейкермен кездесуден жалтарды, себебі ол Флоренцияны иеленудің бұрыс жолынан, тіпті олардың бірлескен саяхаттары кезінде олардың үйленбегендігінен де қорқыныш білдірді. Оның ағасы Валентин Бейкерге қатысты сот ісі (поездде әйелге жасаған ұятсыз шабуылдан кейін) Бейкердің Виктория дәуіріндегі қоғамда кеңінен қабылдануына да зиян келтірді. 1869 жылы хадиф Исмаилдың өтініші бойынша Бейкер Нілдің экваторлық аймақтарына әскери экспедицияны жетекшілік етті, мақсаты – сол жердегі құл саудасын тоқтату және сауда мен өркениетке жол ашу. 1700 мысырлық әскермен (олардың көп бөлігі босатылған сотталғандар) Қайырдан аттанғанға дейін, оған Осман әскерінде паша және генерал-майор шені берілді. Леди Бейкер, бұрынғыдай, онымен бірге болды. Хадиф оны төрт жылға Экваторияның жаңа аумағының генерал-губернаторы етіп тағайындады, оның жалақысы жылына 10 000 фунт стерлинг болды. Осы мерзім аяқталғаннан кейін ғана Бейкер Каирге оралды, ал оның жұмысын жаңа губернатор, полковник Чарльз Джордж Гордон жалғастырды. Ол көптеген қиындықтарға тап болды – Суддта өзеннің тоғылуы, құл саудасына мүдделі шенеуніктердің қарсылығы, жергілікті тұрғындардың қарулы қарсылығы, бірақ ол жаңа аумақта басқалар әкімшілік құра алатын негізді қалауға қол жеткізді.
In March 1861 he started upon his first tour of exploration in central Africa. This, in his own words, was undertaken "to discover the sources of the river Nile, with the hope of meeting the East African expedition under Captains Speke and Grant somewhere about the Lake Victoria." After a year spent on the Sudan–Ethiopian frontier, during which time he learned Arabic, explored the Atbara river and other Nile tributaries, and proved that the Nile sediment came from Ethiopia, he arrived at Khartoum, leaving that city in December 1862 to follow up the course of the White Nile. Two months later at Gondokoro he met Speke and Grant, who, after being led by the local Africans to the source of the Nile, were following the river to Egypt. Their success made him fear that there was nothing left for his own expedition to accomplish; but the two explorers gave him information which enabled him, after separating from them, to achieve the first European visit to Albert Nyanza (Lake Albert), of whose existence credible assurance had already been given to Speke and Grant. Baker first sighted the lake on 14 March 1864. After some time spent in the exploration of the neighbourhood, Baker demonstrated that the Nile flowed through the Albert Nyanza. He formed an exaggerated idea of the relative importance of the Albert and Victoria lake sources in contributing to the Nile flow rate. Although he believed them to be near equal, Albert Nyanza sources add only ~15% to the Nile flow at this point, the remainder provided primarily by outflow from Lake Victoria. While in this area, Baker and his wife became the first Europeans to see a substantial waterfall on the Victoria Nile, which Baker named Murchison Falls after the then president of the Royal Geographical Society, Sir Roderick Murchison. He started upon his return journey, and reached Khartoum, after many checks, in May 1865. In the following October Baker returned to England with his wife, who had accompanied him throughout the dangerous and difficult journeys in Africa. In recognition of the achievements, the Royal Geographical Society awarded him its Patron's Medal, and a similar distinction was bestowed on him by the Paris Geographical Society. In August 1866 he was knighted. In the same year he published The Albert N'yanza, Great Basin of the Nile, and Explorations of the Nile Sources, and in 1867 The Nile Tributaries of Abyssinia, both books quickly turned into several editions. In 1868 he published a popular story called Cast up by the Sea. In 1869 he travelled with the future King Edward VII (who was the Prince of Wales at that time) through Egypt. Baker never received quite the same level of acclamation granted to other contemporary British explorers of Africa. Queen Victoria, in particular, avoided meeting Baker because of the irregular way in which he acquired Florence, not to mention the fact that during the years of their mutual travels, the couple were not actually married. A court case involving his brother Valentine Baker (following his indecent assault of a woman on a train) also harmed Baker's chances of wider acceptance by the Victorian establishment. In 1869, at the request of the khedive Ismail, Baker led a military expedition to the equatorial regions of the Nile, with the object of suppressing the slave trade there and opening the way to commerce and civilisation. Before starting from Cairo with a force of 1700 Egyptian troops – many of them discharged convicts – he was given the rank of pasha and major general in the Ottoman army. Lady Baker, as before, accompanied him. The khedive appointed him Governor General of the new territory of Equatoria for four years at a salary of £10,000 a year; and it was not until the expiration of that time that Baker returned to Cairo, leaving his work to be carried on by the new governor, Colonel Charles George Gordon. He had to contend with innumerable difficulties – the blocking of the river in the Sudd, the hostility of officials interested in the slave trade, the armed opposition of the natives – but he succeeded in planting in the new territory the foundations upon which others could build up an administration.
Кейінгі өмірі
Ол 1874 жылы Орталық Африка экспедициясының баянын "Исмаилия" деген атпен жариялады. 1879 жылы Кипрге сапар жасағаннан кейін, "Кипрді Мен Қалай Көрдім" атты еңбегі жарық көрді. Ол бірнеше қысты Мысырда өткізді, ал үлкен аңдарды іздеу үшін Үндістан, Роки таулары мен Жапонияға саяхат етті, 1890 жылы "Жабайы аңдар және олардың мінез-құлқы" кітабын шығарды. Ол Мысыр мәселесі бойынша түрлі пікірдегі адамдармен хаттасып, Британ империясының Суданды тастауына қарсы күресті және кейіннен оны қайта басып алуға шақырды. Бұлардан өзге, өмірінің соңғы жылдарында теңіз қорғанысы және стратегиялық мәселелер оны қызықтырды. 1874 жылдың қараша айында Англияның Девон округіндегі Ньютон-Аббот қаласындағы Сэндфорд-Орли мүлігін сатып алды. Ол 72 жасында, 1893 жылдың 30 желтоқсанында жүрек талмасынан сол жерде қайтыс болды. Оның денесі кремацияланып, күлі Ворстерширдегі Гримлидегі Гримли Сент-Бартоломей шіркеуінің Бейкер отбасылық мазасына қойылды.
He published his narrative of the central African expedition under the title of Ismailia (1874). Cyprus as I saw it in 1879 was the result of a visit to that island. He spent several winters in Egypt, and travelled in India, the Rocky Mountains and Japan in search of big game, publishing in 1890 Wild Beasts and their Ways. He kept up a correspondence with men of all shades of opinion upon Egyptian affairs, strongly opposing the abandonment of the Sudan by the British Empire and subsequently urging its reconquest. Next to these, questions of maritime defence and strategy chiefly attracted him in his later years. In November 1874 he purchased the Sandford Orleigh estate in Newton Abbot, Devon, England, where he also died after a heart attack, at the age of 72, on 30 December 1893. He was cremated and his ashes buried in the Baker family vault at Grimley Saint Bartholomew Churchyard in Grimley, Worcestershire.
Аң аулау өкілеттігі
Бейкер Виктория дәуіріндегі белгілі Нимрод ретінде өмір сүрді және өзінің еңбектері мен іс-әрекеттері арқылы қазіргі заманғы аңшылық тарихындағы маңызды кезең болды. Ол британдық тегімен мақтан тұтып, ұлтының қадір-қасиетін қорғады және құлдыққа қарсы күресті. Ол Шотландияның жоталарында аң аулауды бастаған даңқты спортшы болды; оның шеберлігі әйгілі болды, бірде Шотландиядағы достарына тек қана пышақпен қаруланған бұғыны иттердің көмегімен қалай сәтті аулай алатынын көрсетті, сондай-ақ Цейлонның ормандарында ірі шошқаларды да осылай аулады. Ол өмірінің соңына дейін Еуропа, Азия, Африка және Солтүстік Америкада тұрақты түрде аң аулады. Бейкер Азия пілдерін және самбар бұғыларын қуалау арқылы Цейлонда өз шеберлігін шыңдады, Роуленд Уордтың жазбаларында оның әлемдегі ең ірі жабайы шошқалардың трофейлері тіркелген. Ол 1860 жылы Кіші Азияға, 1869 жылы Шотландияға қызыл бұғыға, 1881 жылы Роки тауларына шырша, гризли және бизонға аң аулауға саяхат жасады. 1886 жылы ол француз Альпі тауларында қоңыр аю іздеді, ал 1885 және 1887–1889 жылдары Үндістанда жолбарыстар мен қара бұғыларды көп рет қуды. Оның ең есте қаларлық кинологиялық (аңшылыққа қатысты) табыстары Африка мен Цейлондағы эпизодтар болды, ол 1887 жылы өмірінің соңына қарай оларға қайта оралды. Ол сонымен қатар Трансильванияда аюлар, Сербияда жабайы шошқалар, Венгрияда бұғылар, 1879 жылы Кипрге, Қытай мен Жапонияға спорт үшін барды. Бейкер аңшылық қаруы мен баллистика ғылымында мол зерттеулер қалдырды және екі калибрлі мылтықты қолданған әлемдегі санаулы аңшылардың бірі ретінде танылды, бұл мақсат үшін әлемдегі ең ірі калибрлі қару болды. Ол жануарлар әлеміне жасаған байқауларын егжей-тегжейлі сипаттады, оның еңбегі «Жабайы аңдар және олардың жолдары» (1890) кітабында ең жоғары бағаланды. 1863 жылы неміс зоологы Теодор фон Хьюглин оның құрметіне Роан антилопасының бір түрін Hippotragus e. bakeri немесе Бейкер антилопасы деп атады. Шри-Ланкада Бейкер сарқырамасы оның атын иеленді, ал 1906 жылы Луиджи Амедео, Абруцци герцогы, Уганданың Рвензори тауларында болған кезде оның құрметіне Бейкер тауына ат қойды.
Baker lived as a reputed Victorian Nimrod and was a milestone in the history of modern hunting through his works and deeds. He was proud of his British heritage and was an advocate of the virtues of his nation, and a fighter against slavery. An acclaimed sportsman, he likely started hunting in the Scottish Highlands; his skills were renowned, and he once gave a demonstration to friends in Scotland of how he could, with dogs, successfully hunt down a stag armed only with a knife, he did the same with the large boars in the jungles of Ceylon. He hunted consistently until his last years, in Europe, Asia, Africa and North America. Baker forged his skills chasing Asian elephants and sambar deer in Ceylon, a place where Rowland Ward's records account him for some of the world's largest wild boar trophies. He travelled looking for sport in Asia Minor in 1860, in Scotland in 1869 for red stag, in the Rocky Mountains in 1881 downing elk, grizzly and buffalo. In 1886, he was in the French Alps, looking for brown bear and many times in India in 1885 and 1887–1889 pursuing tigers and blackbuck. His most memorable cynegetic (hunting related) exploits remained the episodes in Africa and Ceylon, where he returned again towards the end of his life in 1887. He also visited for sport, Transylvania for bears, Serbia for wild boars, Hungary for deer, Cyprus in 1879, China and Japan. Baker left a wealth of study in the science of hunting firearms and ballistics, and accounts as one of the world's few hunters that used the two bore rifle, the world's largest gun calibre for the purpose. He described in great detail his observations of the animal world, account in which, his book Wild Beasts And Their Ways (1890) ranks highest. In 1863, the German zoologist Theodor von Heuglin named a subspecies of Roan antelope in his honour: Hippotragus e. bakeri or Baker's antelope. In Sri Lanka, Baker's Falls bears his name, and in 1906 Luigi Amedeo, Duke of the Abruzzi, named Mount Baker in his honour while in the Rwenzori Mountains of Uganda. .