Кіріспе

Шотландияның Пентленд таулары – Шотландияның Эдинбург қаласының оңтүстік-батысында орналасқан таулы аймақ және аймақтық саябақ. Бұл тау тізбегінің ұзындығы шамамен 32 километрді құрайды және Эдинбургтен оңтүстік-батысқа қарай Биггар және Жоғарғы Клайдсдейлге қарай созылады.

Этимология

Бұл атау алғаш рет Пентленд шаруашылығына қатысты жазылған (1050, 1200) және, мүмкін, бритондық тілдегі "pen" және "llan" элементтерінен шыққан, яғни "төбелердің басындағы Llan". 15 ғасырдың соңынан 16 ғасырдың ортасына дейінгі жерді иелену туралы құжаттар Пентландмур және Пентланд атауларын көрсетеді, сонымен қатар Логанхаус, Хилленд, Богхолл және Мортонхолл сияқты әлі таныс жерлердің жанындағы учаскелерді тізімдейді. "Muir" (Пентландмурде) шаруашылықтың малдары жазда жайылатын жалпы жайылымдарды білдіреді; уақыт өте келе бұл атау жақын төбелердің беткейлерімен (мысалы, Allermuir, Woodhouselee немесе Castlelaw) байланысты болды. Бұл атау Шотландияның солтүстігіндегі Пентленд-Ферт шығанағының атына ешқандай қатысы жоқ. Тимоти Понт 1590 жылдары бұл аймақты картаға түсірді, ал оның еңбегі голланд картографтары Хондиус (1630 жылдар) және Джоан Блау (1654) карталарында пайда болды. Қызығы, Блау бұл атауды екі түрлі жерде, екі түрліше көрсетеді: Пентленд төбесі (шамамен Кастелоу аймағында); және Пентленд төбесі (оңтүстікке қарай, кеңірек аумақтың атауы ретінде).

Геология

Пентленд тауларының оңтүстік және батыс бөліктері құмтастардан және кейбір конгломераттардан тұрады, барлығы девон дәуіріне жатады және Ескі қызыл құмтасқа жатқызылған. Отырма шөгінді тізбегінде негізінен базальттық және андезиттік құрамды экструзивті магмалық тау жыныстары кездеседі. Седименттік жыныстар порфирит дикелерімен кесіліп өтеді. Ең ежелгі тау жыныстары – силурийдің сазды тастары, құмды саз тастары және құмтастары, Солтүстік Эск тобы ретінде біріктірілген. Ең көнесінен ең жасысына дейін олар Лландовир дәуіріндегі Резервуар формациясын (осы тау жыныстары табылған Солтүстік Эск суқоймасының атымен аталған), Дирхоуп формациясын, Кок Риг формациясын және Ветер Лоу Линн формациясын құрайды. Бұлар өз кезегінде силурийдің соңынан девонның басына дейінгі құмтастармен және Грейвак Конгломераты мен Сваншоу құмтасы формацияларының конгломераттарымен қабаттаспай жатады. Бұлардың үстінен тағы бір қабаттаспаушылықпен Пентленд тауларының жанартаулық формациясы орналасқан, бірақ барлық үш формация Ланарк тобында біріктірілген. Бұл формация Шығыс және Батыс Кип тауларының шыңдарын құрайды. Таудың оңтүстік-шығыс жиегін Пентленд жарылысы анықтайды, ол оңтүстік-шығысқа қарай айқын төмен түседі. Таудың ортасынан солтүстік-батысқа қарай созылатын Кейнмюр жарылысы солтүстік-батысқа қарай төмендейді. Батыс Кейн және Шығыс Кейн төбелері Киннесвуд формациясының құмтастарынан тұрады, олар солтүстікке қарай Хэйр төбесіне дейін жетеді (сонымен қатар Эдинбургтың оңтүстік-шығыс бөлігінің көп бөлігін құрайды) және оңтүстік-шығыста Кейнмюр жарылысында аяқталады. Киннесвуд құмтастары, Пентлендтің солтүстік-батысындағы төмендіктерді құрайтын Баллаган формациясының жыныстарымен бірге, ерте карбон дәуіріндегі Инверклид тобын құрайды. Блэк Хилл микрогранит немесе фелситтің ішкі кірігішіндегі бір бөлігі ретінде ерекшеленеді, сияқты жақын орналасқан Харбор Хилл да. Ал Оңтүстік Қара төбе, Скалд Хилл және Карнети Хилл Пентленд тауларының жанартаулық формациясының әртүрлі литологияларынан тұрады, сондай-ақ Аллермуир, Керкетон және Кастелоу төбелері де осы формацияға жатады. Жанартаулық формация көбінесе тік және тік беткейлерді құрайды, өйткені бұл тау жыныстары шөгінді жыныстарға қарағанда эрозияға төзімді. Төмендіктердің көп бөлігі соңғы мұз дәуірінен қалған мұздық шөгінділерімен жабылған. Мұздық еріген су арналары, мысалы, Дир Хоуп және Хэйр Хилл мен Блэк Хилл арасындағы Грин Клеудің терең жарығы сияқты жерлерде анықталған.

Тарих

Бұл аймақта тарихқа дейінгі қоныс іздері бар, мысалы, Касл Лоудағы төбешік және жер асты қоршауы, сондай-ақ Кееркетондегі тағы бір нысан. Римдіктерге дейінгі және римдік дәуірде бұл төбелерде жергілікті кельт тайпалары қоныстанған, шаруашылық жүргізіп, қорғаныс шараларын қабылдаған. Олар римдіктерде вотадиндер деп белгілі болған. Гленкорс су қоймасының 20 м (66 фут) тереңдігінде Сент-Кэтрин шіркеуінің су астындағы қираған қалдықтары жатыр. Шіркеудің салынуы ортағасырлық патшалық аң ауының оқиғасымен байланысты. Аңыз бойынша, король Роберт Брюс Пентленд иелігін сэр Уильям Сент-Клэрдің өміріне тіккен, ал ақ бұғыны аулаудың нәтижесі – рыцарь мен оның екі иті, «Help» және «Hold» шешуші фактор болды. Иттер бұғыны құлатты, ал оған деген ризашылығынан және осы орынды белгілеу үшін сэр Уильям бұл аймақта шіркеу салдырды. 1666 жылы король Карл II-нің таққа қайта отыруынан кейін төбелердегі оқиғада қарулы көтеріліс болды. Осы көтерілістің нәтижесінде, нашар қаруланған келісімшілердің шағын тобы Руллион Грин шайқасында жеңіліске ұшырады. Кейіннен бұл оқиғаның бәрі (бұрыс) Пентленд көтерілісі деп аталды. Бұл оқиға «Келісімшілердің қабірі» арқылы еске алынады, бұл төбелерден өтетін керуен жолдарының бірінің атауы (OS Grid Reference NT078521).

Әдебиетте

Greyfriars Bobby романында Бобби Пентленд тауларынан келеді (кейіннен қайта оралады), ал Мэри Шеллидің «Франкенштейн» романында Франкенштейннің досы Анри Клервал Пентленд тауларын аралап, солтүстікке бет алғанда (19-тарау) «қуаныш пен таң қалғандыққа» толы болғаны айтылады.