Кіріспе
Эдмонтон мен Калгари арасындағы бәсекелестік, бұл мақала әсіресе хоккейдегі бәсекелестік туралы.
the article specifically about the hockey rivalry
"Альберта шайқасы" – Канаданың Калгари қаласы (1976 жылдан бастап провинцияның ең халқы көп қаласы) мен Альберта провинциясының астанасы Эдмонтон (1905 жылдан бері) арасындағы қаһарлы бәсекелестікті білдіретін термин. Көбінесе бұл екі қала арасындағы спорттық жарыстарды сипаттау үшін қолданылады, бірақ бұл ғана емес, себебі бәсекелестік Альбертадағы ұйымдастырылған спорттан бұрын туған.
Шығу тегі
Харви Локк Альбертада орталық және солтүстік пен оңтүстік арасындағы ұзақ жылдардан бері қалыптасқан мәдени айырмашылықты провинция тарихында қайталап келетін тақырып ретінде көрсетеді. Бореалдық орманның халқы, және шамалы дәрежеде, аспан-даланың тұрғындары, терілі аңдарды аулау және каноэмен саяхаттауды қамтитын суарктикалық өмір салтын ұстанды, бұл аймақты тері саудасы үшін өте қолайлы етті. Ал оңтүстік жазықтарындағы халықтар бизонға тәуелді болды. Тери саудасы кезінде жазықтағы басты саяси күш – Блэкфут конфедерациясы, Хадсон шығанағы компаниясының (HBC) өз аумағында орналасуына жол бермеді, оның орнына Эдмонтон үйіне (1795 жылы құрылған) сауда жасау үшін баруды жөн көрді. Осы кезде кейбір крилер мен одақтас халықтар (Темір конфедерациясы) оңтүстікке қарай жазықтарға жылжып, Блэкфуттың қарсыластарына айналды. 1810 жылдарға қарай, саяхатшы Питер Фидлер Батл өзенін екі топтың арасындағы даулы шекара ретінде анықтады. Локк пікірінше, оңтүстікте HBC-нің болмауы әртүрлі аймақтардағы қоныстанудың өзгеше үлгілеріне жағдай жасады. Калгари Солтүстік-Батыс Монтты Полициясының бекінісі ретінде құрылды және 1880-ші жылдардың ортасына дейін, Канадалық Тынық мұхиты темір жолы (CPR) жоспарланған бағытын Батыс Канада бойынша солтүстікке (Эдмонтон арқылы) орналастырғанша, ірі қоныс болған жоқ. Сондықтан Калгаридің және оның аймағының экономикалық және мәдени бастаулары HBC емес, NWMP және CPR арқасында қалыптасты. CPR желісінің арқасында Калгаридің ауыл шаруашылығы аймағы ертерек қоныстанды, көбінесе британдық, әсіресе шотландтық шығу тегінен келген адамдармен, бірақ американдық ковбойлар әкелген мал шаруашылығы мәдениетінің әсерінен американдық ықпалы да бар. Керісінше, Эдмонтонның аймағында француз канадалықтары мен метистердің көп болуы байқалады және негізінен британдық емес еуропалықтар тұрды. Атап айтқанда, Эдмонтонның шығысында орналасқан Калинина ауданы Канададағы ең көне және ең ірі украиндық қоныс ауданы болып табылады. Сондай-ақ 1997 жылғы Дүниежүзілік Полиция және Өрттен Қорғау Ойындары мен 2009 жылғы Әлемдік Дағдылар Жарысы да өткізілді. Калгари көптеген қысқы спорт ұйымдарының жыл сайынғы тоқтау орны болып табылады, оның ішінде Халықаралық конькимен сырғанау одағы (жедел конькимен сырғанау), Халықаралық бобслей және скелет федерациясы, Халықаралық люге федерациясы және Халықаралық шаңғы федерациясының бірнеше іс-шаралары. Калгариде әйгілі Калгари Стампеді де бар. Калгари 2012 жылы бағдарламаның алғашқы жылында «Канаданың мәдени астанасы» деп тағайындалды. Федералдық үкімет қаланың мәдени мекемелерін дамыту және жаңарту, сондай-ақ өнерді насихаттау үшін 1,6 миллион доллар бөлді. 2013 жылдың қазан айында Калгариде өткен 6-шы Әлеуметтік Кәсіпкерлік Дүниежүзілік Форумына әлеуметтік кәсіпкерлер мен ғалымдар жиналды, олар жаһандық проблемаларды шешу жолдарын талқылады. 2015 жылдың жазында Калгариде 2015 жылғы Гандболдан әлем чемпионаты өтті. Он күндік турнирде 30 елден келген спортшылар қатысты. Калгари 2024 жылғы Канаданың қысқы Арнайы Олимпиада ойындарының үй иесі атанды.
Эдмонтонда өткізілген іс-шаралар
Эдмонтон 1978 жылы Достастық ойындарын, 1983 жылы Дүниежүзілік студенттер ойындарын (Универсиада), 2001 жылы жеңіл атлетикадан әлем чемпионатын және 2005 жылы Дүниежүзілік шеберлер ойындарын қабылдады. Қалада 2005 жылдан 2012 жылға дейін IndyCar сериясының "Эдмонтон Инди" жарысы өтті. Эдмонтон 2015 жылғы FIFA әйелдер әлем чемпионатының қабылдаушы қалаларының бірі ретінде тағайындалды. 2022 жылға дейін Эдмонтон архиепископиясы екі папалық сапарды қабылдады: Иоанн Павел II-нің 1984 жылғы бейбітшілік сапары және 2022 жылы Папа Францисктің кешірім сапары. Эдмонтон жыл сайын тамыз айында Солтүстік Америкадағы ең ірі фриндж фестивалі – Эдмонтон халықаралық фриндж фестивалін өткізеді; сол айда Эдмонтон халық музыкасы фестивалі де өтеді. Эдмонтон 1974 жылдан 2017 жылға дейін қарашаның екінші аптасында Канадалық родео финалдарын өткізді. Эдмонтон халықаралық көше артистері фестивалі әр маусымда өтеді. Қалада жыл сайын шілде айында K Days фестивалі ұйымдастырылады.
Тікелей бәсекелестік: ЭКСПО-2017
2007 жылы Эдмонтон ЭКСПО-2017 көрмесін қабылдау мүмкіндігін бағалауды бастады. Эдмонтон қалалық кеңесі 2009 жылдың 15 сәуірінде өтініш дайындауды мақұлдады. Сәуір айында Калгари де ЭКСПО-2017 көрмесін қабылдауға ниетті екенін жариялады, бірақ бұрын мүдде білдірмеген болатын. Сол жылдың шілдесінде Эдмонтон өтінішіне провинциялық қаржыландыру алғанда, ал Калгари алмағандықтан, араздасу туды. Калгари шараны қабылдаудан бас тартты.
Қаңтар мен тұзақшылар
Альбертаның ең белгілі бейсбол қарсыластығы Тынық мұхиты жағалау лигасының «Калгари Каннонс» және «Эдмонтон Трапперс» командалары арасында болды. «Каннонс» 1985 жылдан 2002 жылға дейін, ал «Трапперс» 1980 жылдан 2004 жылға дейін болды. Бұл қарсыластық басқа спорт түрлеріндегідей деңгейге жетпеді, соңында екі команда да АҚШ-қа көшті («Трапперс» – Техас штатының Раунд-Рок қаласына, ал «Каннонс» – Нью-Мексико штатының Альбукерки қаласына). «Трапперс» өмір сүрген кезеңінде төрт рет ПКЛ чемпионатында жеңіске жетті, ал «Каннонс» ешқандай жеңіс одісін жеңіп алмады.
Vipers пен Капитолийлер
2011 жылы екі қала Солтүстік Америка лигасында «Калгари Вайперс» және «Эдмонтон Капиталз» командалары ретінде бақ сынасты. Екі команда 2011 жылы Солтүстік дивизионының плей-офф кезеңінде кездесті; «Капиталз» серияны алты ойында жеңіп алды. «Вайперс» маусым аяқталғаннан кейін таратылды, ал «Капиталз» 2012 жылдың ақпан айында қызметін тоқтатты, нәтижесінде провинцияда кәсіби бейсболдан бос орын қалды.
Футбол
Қалалардың кәсіби канадалық футбол командалары арасындағы бәсекелестік де соншалықты күшті, тіпті хоккейдегі бәсекелестіктен бұрын туған, өйткені Альберта тарихындағы алғашқы футбол ойындары 1890 жылдары өткен. Эдмонтон командасы Альбертадағы алғашқы футбол ойынында ойнап, тарихқа енді, "Кловер Бар" командасымен ұпайсыз тең түсті. Эдмонтон мен Калгари командалары арасындағы алғашқы матч 1891 жылы өтті, онда Эдмонтон Калгариді жалпы есеп бойынша 6:5 есебімен жеңіп шықты. 1908 жылы командалар "Калгари Тайгерс" және "Эдмонтон Эскимокс" деп қайта ұйымдастырылды, сол жылы "Эскимокс" ARFU титулын жеңіп алды. Содан бері екі қала да Альберта одағында бірнеше командамен өкілдік етті, бірақ тұрақсыздық екеуінің арасындағы тұрақты бәсекелестікке кедергі келтірді. "Калгари Канукс", "Калгари 50-ші батальон", "Калгари Алтомах Тайгерс", "Эдмонтон Элькс", "Эдмонтон Эскимос" және "Эдмонтон Бустерс" атты командалар ARFU-да кезекпен ойнады. Батыс провинцияаралық футбол одағы құрылғанға дейін екі қаланың екі командасы арасындағы нағыз тұрақты бәсекелестік мүмкін болмады. Бүгінде негізгі футбол командалары бәсекелестігіне "Эдмонтон Элькс" және "Калгари Стампедерс" командалары кіреді.
Еліктер мен штангерлер
1921 жылы Эдмонтоннан келген «Эдмонтон эскимостары» командасы Альберта регби футбол одағының (ARFU) лига титулын жеңіп алды. Олар Манитоба регби футбол одағының (MRFU) және Саскачеван регби футбол одағының (SRFU) жеңімпаздарын жеңіп, 9-шы Grey Cup ойынында жеңіліп, 10-шы Grey Cup-та жеңіліске ұшыраған алғашқы Альберта командасы (және алғашқы Батыс Канада командасы) болды. Команданың аты Альберта шайқасының бастауына дейін барады, онда 19-шы ғасырдың соңында Эдмонтон мен Калгари арасындағы «регби футболы» ойынында Калгари медиасы Эдмонтонның географиялық орнына сілтеме жасап, қала тұрғындарын «эскимостар» (эскимолардың ескіше жазылуы) деп атады. Бұл «Эскимостар» командасы 1924 жылы таратылды, бірақ «Эдмонтон эскимостары» футбол аты 1929 жылы ARFU-да басқа командамен қайта пайда болды, 1938 жылы Батыс провинцияаралық футбол одағына (WIFU) көшіп, 1940 жылы қайтадан таратылды. 1907 жылы ұқсас «Калгари регби футбол клубы» құрылды, ол AFRU-да әртүрлі атаулармен бәсекелесті, содан кейін 1936 жылы «Калгари Бронкс» ретінде жұмыс істеп, жоғары деңгейдегі WIFU құру үшін «Регина Рафрайдерс» (SRFU-дан) және «Виннипег Блю Бомберс» (MRFU-дан) командаларына қосылды. «Бронкс» 1941 жылғы маусымнан кейін, «Эскимостар» тарағаннан кейін бір жыл өткен соң таратылды. Кейіннен «Калгари Стампедерс» командасы құрылып, 1948 жылы WIFU-ға қосылды. Бұл «Стампедерс» командасы сол жылғы 36-шы Grey Cup-қа өтті, бұл Grey Cup үшін бәсекелескен алғашқы Калгари командасы және осы чемпионатты жеңген алғашқы Альберта командасы болды. Келесі маусымда, 1949 жылы, қазіргі «Эдмонтон эскимостары» – қазір «Эдмонтон Элкс» деп белгілі, құрылып, дереу WIFU-ға қосылды – бұл жолы, мәңгілікке. Бұл «Эскимостар» командасының алғашқы ойыны Еңбек күнінде Грей Кубогын қорғаған «Стампедерс» командасына қарсы болды, олар «Эскимостарды» 20:6 есебімен жеңді, қазіргі жалғасып келе жатқан Альберта футбол шайқасының жаңадан басталуын белгіледі. 1949 жылдан бері «Элкс» және «Стампедерс» жыл сайын Еңбек күніне ойнап келеді, 1982 жылғы маусымнан бері үзіліссіз жалғасып келеді (он бір маусымды қоспағанда). Бұл Канада футбол лигасының маңызды ойындарының бірі, Калгаридағы Дүйсенбі күнгі Еңбек күні классикасынан кейін, жұма кешкі (2014 жылдан бері сенбі күнгі) Эдмонтондағы қайырымдылық ойыны өтеді, бұл екі команда үшін де өте қысқа уақытты қамтиды. 2022 жылғы CFL маусымының мәліметтері бойынша, барлық уақыт бойынша рекорд Эдмонтонға тиесілі, өйткені «Элкс» провинциялық қарсыластарына қарсы 128–108–3 есебін тіркеді. Плей-офф кезеңінде екі команда бір-бірімен 27 рет ойнады, Эдмонтон 14 жеңіске қол жеткізді. Екі команда да Батыс финалында жиі кездеседі. 1990 және 2003 жылдар аралығында екі команда тоғыз рет соғысып, кімнің Батыстың Grey Cup-та өкілдігіне ие екенін анықтады, және әр жыл сайын кем дегенде бір Альберта командасы ойынға қатысты. Калгари соңғы тоғыз плей-офф кездесуінің алтысында жеңіске жетті, соңғысы 2017 жылғы Батыс финалында. Калгари сонымен қатар Альберта командасының ең соңғы чемпионатын жеңіп алды, 2018 жылы 106-шы Grey Cup ойынында. «Стампедерс» Grey Cup-ты бірінші және ең соңғы жеңіп алған болса да, «Элкс» ең көп жеңіске жетті, 2021 жылға дейін 14 титулмен «Стампедерс»-тің сегізін басып өтті. Қазіргі уақытта «Калгари» және «Эдмонтон» франшизалары тұрақты маусым кезінде екі-үш рет бір-бірімен ойнайды және 1996 мен 2019 жылдар аралығында 2004 және 2018 жылдардан басқа әр тұрақты маусымда кемінде үш рет ойнайды. «Стампедерс» 2005 жылдан бері әр маусымда плей-оффқа қатысады, ал «Элкс» сол уақыт аралығында плей-оффты жеті рет өткізіп алды. Екі команда да өздерінің тарихында көп жетістіктерге қол жеткізді, өйткені екі франшиза да плей-оффты бір уақытта өткізіп алмады. «Элкс» 1966 жылдан бері жеті жылдан басқа барлық плей-оффқа қатысты, оның ішінде 1972 жылдан 2005 жылға дейін 34 жыл қатарынан – Солтүстік Американың бас лигасы спорттарында теңдесі жоқ көрсеткіш. «Стампедерс» 1978 жылдан бері плей-оффты алты рет қана өткізіп жіберді.
Хоккей
1895 жылдың наурыз айының бірінші аптасында Калгари қаласынан, негізінен Калгари өрт сөндіру бригадасының хоккей клубынан құралған команда Эдмонтонға саяхаттап, Форт-Саскачеванның шаруа полициясы командасымен және Эдмонтонның "Тислз" командасымен ойнады, екеуін де жеңіп, еш гол жібермеді. Бұл Калгари және Эдмонтон командалары арасындағы тіркелген алғашқы ойын болды. Екі қала арасындағы алғашқы кәсіби хоккей бәсекесі 1921 жылы Батыс Канада Хоккей Лигасының құрылуымен байланысты. Екі қалаға да командалар берілді, Калгариге – "Тайгерс", ал Эдмонтонға – "Эскимос". "Эскимос" 1923 жылы БКХЛ титулын жеңіп алды, бірақ бәсекелес Ұлттық Хоккей Лигасының "Оттава Сенаторларынан" Стэнли кубогын ұтылып қалды. Калгари де 1924 жылы Стэнли кубогының чемпионаттық сериясында өнер көрсетті, бірақ НХЛ-дің "Монреаль Канадиандарына" есе жіберді. 1926 жылы БКХЛ таратылғаннан кейін Альберта хоккей жанкүйерлері жастар хоккейіне көшті. Екі қалада да Батыс Хоккей Лигасында және Альбертаның жастар хоккей лигасысында командалар болды. Кәсіби хоккей 1972 жылы Әлемдік Хоккей Ассоциациясы келгенге дейін қайта оралмады. Екі қалаға да командалар берілді, бірақ Калгаридің "Бронкос" командасы бір ойын да ойнамай таратылды. Жаңа "Эдмонтон Ойлерс" 1975 жылы жаңа ӘХА командасы "Калгари Ковбойлар" келгенге дейін провинциялық қарсыласы болмады, бірақ ол 1977 жылы таратылды. Калгари ӘХА франшизаларының қысқа және үзілісті табиғаты мағыналы бәсекелестік құруды қиындатты. ӘХА өзі тұрақсыз болды және 1979 жылы НХЛ-мен бірікті.
Жалын мен майлаушылар
Альберта шайқасы – Калгари Флеймс және Эдмонтон Ойлерс командалары арасындағы лигадағы ең қатысушы бәсекелестіктердің бірі. Бұл қарсыластық 1980 жылдардың ортасындағы кезеңде ең жоғары деңгейге жетті, себебі 1983 жылдан 1990 жылға дейін Батыс конференциясында тек екі команда ғана чемпион атанды – Калгари және Эдмонтон. Олар плей-офф кезеңінде жиі кездесіп, үш рет жеті ойындық серия өткізді. Эдмонтон 1984, 1985, 1987, 1988 және 1990 жылдары Стэнли кубогын жеңіп алды. Калгари 1989 жылы Стэнли кубогына ие болды. Калгари барлық кездесулер бойынша 141–129–18–6 есебімен көш бастап тұр, бірақ Эдмонтон постсезондық ойындарда 23–12 есебімен басымдық танытады.
Атысшылар мен мұнай патшалары
Бұл өте үлкен жоба болмаса да, Батыс хоккей лигасы Калгари Хитмен және Эдмонтон Ойл Кингс командалары үшін де дамытуды жоспарлап отыр. Бұл жас клубтар тиісінше «Флеймс» және «Ойлерс» командаларына тиесілі. Екі қалада да WHL тарихында бірнеше франшиза болған. Алғашқы «Ойл Кингс» франшизасы лига 1966 жылы құрылғаннан бастап, 1976 жылы «Ойл Кингс» Портлендке көшкенге дейін «Калгари Сентенниалс» командасымен ойнады. «Калгари Хитмен» 1995 жылы құрылды, ал бір жылдан кейін «Эдмонтон Айс» құрылды. «Айс» Эдмонтон қаласында қалыптаса алмады және екі жылдан кейін Кутенэйге кетіп қалды. «Хитмен» бастапқы қиындықтарды жеңіп, жастар хокеінің ең танымал командаларының біріне айналды. Қазіргі «Ойл Кингс» 2007 жылы WHL-ге жаңа команда ретінде қосылды. Қазір Альберта штатында бес WHL командасы бар. Калгари және Эдмонтоннан басқа, «Медисин Хэт Тайгерс», «Летбридж Харрикейнз» және «Ред Дир Ребелс» командалары да бар, олардың барлығы бір дивизионда ойнайды, бұл провинция ішінде көптеген қарқынды бәсекелестіктерге әкеледі.
Қиындықтар мен Rush арасындағы бәсекелестік
Соңғы жылдары Альбертада бокс лакросы айтарлықтай дамыды, 2001 жылы Калгари Рафнекс Ұлттық лакрос лигасына қосылды, ал 2005 жылы Эдмонтон Раш қосылды. Екі команда екі қаланың көптеген басқа спорт түрлеріндегідей, Альбертадағы жаңа бәсекелестіктің негізін қалады. Раш командасы алғашқы ойынға дейін Калгари газеттерінде жарнама жариялап, Рафнекстің үстінен "консерва ашатынын" мәлімдеді. Бірақ бұл әрекет керісінше әсер етті, Рафнекс Раштан жеңіске жетті. Рафнекс 2008 жылдың 5 сәуірінде Эдмонтонмен өтетін ойын алдында Эдмонтон Күні газетінде жарнама жариялап, Эдмонтонды "Чемпиондар қаласы" емес, "Жеңілістер қаласы" деп атады. Бұл жоспар да Раш үшін болғандай, кері нәтиже берді, Раш 11:9 есебімен жеңіске жетті. Калгари 2004 және 2009 жылдары Чемпиондар кубогын жеңіп алды. Эдмонтон 2015 жылдың мамыр айында Чемпиондар кубогын жеңіп алды, бірақ сол шілдеде Саскатун қаласына көшті.
Футбол
Кавалерия ФК мен Канада Премьер-лигасының Эдмонтон ФК арасындағы қарсыластық болды. Ол «Аль Классико» деп аталды. Әлемдегі футболдағы дәстүрлі қарсыластықтарға сәйкес, Уайлдроуз кубогы құрылды және лига ойындарында «Аль Классико» аясында ең көп ұпай жинаған команда жыл сайын осы кубокпен марапатталатын болды.
Университет спорттары
Әр қаладағы ірі университеттер арасында тағы бір айқын бәсекелестік бар, атап айтқанда Эдмонтондағы Альберта университеті мен Калгари университеті арасындағы бәсекелестік, 1905 жылы Альберта провинциясы құрылған кезден бастау алады. Калгари мен Эдмонтон қалалары арасында жаңа провинциялық астана мен жаңа провинциялық университеттің орналасуы бойынша қызу тартыс болды. Іргелес Саскачеван провинциясы да Альбертамен бір күні құрылып, өзінің екі ірі қаласы арасындағы ұқсас дауды Регинаны провинциялық астана етіп, ал Саскатунды Саскачеван университетінің орны деп белгілеп шешті. Альбертаның бірінші премьер-министрі Александр Резерфорд, Альберта астанасы Солтүстік Саскачеван өзенінің солтүстігінде, ал провинциялық университет өзеннің оңтүстігіндегі қалада орналасатынын айтып, ұқсас шешім ұсынды. Өзеннің солтүстік жағалауындағы Эдмонтон қаласы астанаға айналды, ал өзеннің оңтүстік жағалауындағы Страткона қаласына (сонымен қатар Резерфордтың үйі орналасқан жерге) университет берілді. 1912 жылы екі қала біріктірілгеннен кейін Эдмонтон саяси және академиялық астанаға айналды. Калгариге 1966 жылға дейін университет ашылмады. Екі университет арасында суреттелген тасты кім иеленеді деген мәселе бойынша спорттық жарыстар өтті. Сонымен қатар, Альберта университеті ұлттық және халықаралық университеттер рейтингінде Калгари университетінен әлдеқайда жоғары көрсеткіштерді көрсетіп келеді.