Тұтынушылық қоғам және қоршаған ортаға зияны

Кіріспе

Адам қоғамы тұтынушылықтың күшті ықпалында

"Бір рет қолданып тастау қоғамы" – тұтынушылықтың күшті ықпалындағы адам қоғамының әлеуметтік тұжырымдамасын сипаттайтын жалпылама атау. Мұндай қоғамда заттарды бір рет ғана қолдануға бейімділік басым, мысалы, бір рет қолданылатын қаптамалар, ал тұтыну тауарлары қайта пайдалануға немесе ұзақ қызмет етуге арналмайды. Бұл термин, қысқа өмір сүретін немесе бір рет қолданылатын заттардың артық өндірісі мен шамадан тыс тұтынуын, жөндеуге болатын, ұзақ қызмет ететін тауарларға қарағанда сынды көзқараспен қарастырады. Алайда, бастапқыда бұл жайт оң қасиет ретінде қарастырылған.

Терминнің шығу тегі

1955 жылдың 1 тамызындағы "Life" журналында "Қоқысқа тастауға арналған өмір" ("Throwaway Living") деген мақала жарияланды. Осы мақала "қоқыс қоғамы" ("throw away society") терминін алғаш рет қолданған дереккөз ретінде жиі сілтеме жасалады.

Қаптама қалдықтарының көбеюі

Өткен ғасырдағы экономикалық өсім өндірістің және өнімнің кәдесізденуінің артуына әкелді. 1906 жылдан (Нью-Йорк қаласындағы қоқыс жинау басталған жылдан) 2005 жылға дейін «өнім қалдықтары» (қаптама және ескі өнімдер) бір адамға шаққанда жылына он есеге көбейді. Қазіргі уақытта контейнерлер мен қаптама барлық қалалық қатты қоқыстың 32 пайызын құрайды. Үш жылдан кем пайдаланылатын тауарлар (тұрақты емес тауарлар) 27 пайызды, ал ұзақ пайдаланылатын тауарлар (тұрақты тауарлар) 16 пайызды құрайды.

Қалдықтар және әлеуметтік-экономикалық жағдай

Бір рет қолданылатын өнімдердің қалдықтары көбінесе бай елдерден кедей елдерге тасымалданады, бұл дамушы елдерде экологиялық және әлеуметтік мәселелер тудырады. Ең айқын мысалы – Солтүстік Америка мен Батыс Еуропадан Африка мен Азияға қоқыстың үлкен көлемдермен тасымалдануы, себебі қоқысты жоюдың салыстырмалы түрде төмен құны бар. 1990 жылдарға қарай Африка елдерінің жартысынан астамы бай елдер тастаған улы қалдықтардың салдарына тап болды. Улы және улы емес қалдықтар көбінесе қауіпсіздік ережелерінсіз тасталады. Олар топырақ пен суды ластайтын, тіпті өртеліп, ауаға зиянды заттарды таратып, қауіпсіздігі қамтамасыз етілмеген және реттелмеген полигондарға төгіледі. Соңғы кезде Солтүстік Америка мен Еуропаның электрониканы тұтынуының артуына байланысты Нигерияға тасымалданатын электрондық қалдықтар көбейді. Ай сайын Нигерияның Лагос қаласына ескі электрониканың жүздеген жүктемелері жеткізіледі. Қоқыстың айтарлықтай үлкен бөлігі "арзан (және қауіпсіз емес) жою мақсатымен" жіберілген қауіпті қалдықтар болып табылады. Қытай да жылына орташа есеппен 1,9 миллион тоннаға жуық қалдық, көбінесе улы материалдар қабылдайды, өйткені компаниялар қоқысты өздері жоюдың орнына оны тасымалдаудың арзан екенін анықтады.

Тамақ қалдықтары

2004 жылы Аризона университетінің зерттеуі көрсеткендей, барлық жеуге жарамды тағамның 40-50 пайызы желмей қалды. Жыл сайын 43 миллиард долларлық жеуге болатын тағам қоқысқа тасталады деп есептеледі.

Америкада жаппай тұтынудың өсуі

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Америкада жаппай тұтыну өркендеді. Кенттік өмірдің, бір рет қолданылатын қаптамалардың, жеңілдетілген тауарлардың және жаңа пластиктердің қарқынды дамуы байқалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ үкіметі енгізген рациондау ережелерін қатаң сақтау арқылы соғыс жылдары тұтынылатын тауарларды шектеу – соғысқа қолдау көрсетудің және Американың жеңісіне үлес қосудың бір жолы деген ой қалыптасты. Өндірушілердің, соғыс кезінде американдықтардың еңбегі соғыс аяқталғаннан кейін жақсырақ өнімдерге апарып соқтыратыны туралы уәделері, американдықтардың рациондауды қолдауға деген сенімін арттырды. Соғыс аяқталғаннан кейін өндірушілер соғыс жылдары берген уәделерін орындады. "Life" журналы алғаш рет "бір рет пайдаланып тастау өмірі" деген терминді қолданғанда,

Мода индустриясындағы шамадан тыс тұтыну

2000 жылдардың басынан бері киім сату жылына 100 миллиардтан 200 миллиард данаға дейін екі есеге өсті, бұл тоқымаға деген сұраныстың артуын көрсетеді. Осы өсімге байланысты, жыл сайын шамамен 92 миллион тонна киімге байланысты қалдықтар кәдеге жіберіледі. Олардың контенті негізінен сәнге бағытталғандықтан, олар өз жанкүйерлеріне жаңартылған «образ» жасау үшін үнемі жаңа киімдерді көрсетіп отырады. Marketing Dive жүргізген сауалнамада, сауалнамаға қатысқандардың 86% ықпал етушіде көрген киім немесе аксессуарларды сатып алғанын айтты. Ықпал етуші маркетинг пен тұтынудың өсуі арасындағы осы байланыс киімнің қысқа өмірлік циклына, яғни «стильдің ескіруіне» әкелді. Осы циклде адамдар жаңа және танымал стильдерге орын ашу үшін енді «модада болмайтын» киімдерді үнемі тастап жатады. Осылайша, трендтерді ұстап қалу циклына қатысып, сатып алушылар жедел қанағаттануға ұмтылысын қанағаттандырып, киімді тастаудың қоршаған ортаға тигізетін әсерін елемейді. Соңғы жылдары, киімді бірнеше рет кигеннен кейін тастау мәдениеті нашарлап, бір киімді киетін орташа уақыт 7-10 ретке дейін төмендеді. Бұл көрсеткіш соңғы 15 жылда 36% азайды. Сонымен қатар, АҚШ-та орташа тұтынушы жыл сайын шамамен 81,5 фунт киімді тастайды. Бұл АҚШ полигондарына жыл сайын 11,3 миллион тонна киім тастауға тең. Tupperware әйелдерді мүмкіндігінше көп Tupperware өнімдерін сатуға ынталандырды, сондықтан бренд танымалдылығы артқан сайын американдық үйлердегі пластикалық заттардың саны да артты. Тікелей сатудан басқа, бұл тұтынуға да ықпал етті, өйткені Tupperware арқылы сатушы әйелдер компания белгілеген сату мақсатына жеткеннен кейін үй шаруалық техникасын алуға мүмкіндік алды. Дамып келе жатқан компания бір рет қолданылатын заттардың орнына ұзақ қызмет ететін өнімдерді сатуға баса назар аударуға тырысты.

Since the early 2000s, clothing sales have doubled from 100 to 200 billion units per year showing the increase in demand for textiles. In correlation to this increase, an estimated 92 million tons of clothing related waste is discarded every year. Since their content is mainly centered around fashion, they are constantly cycling through and showing new garments to create updated "looks" for their followers. In a survey done by Marketing Dive, it states that 86% of the people surveyed have bought apparel or accessories because they saw it on an influencer that they followed. This correlation between influencer marketing and the increase in consumption has led to the newly fast paced life cycle of clothing otherwise referred to as 'style obsolescence'. In this cycle people are constantly throwing away clothing that is no longer "on trend" in order to make space for new and more popular styles. While participating in this cycle of staying on top of the trends, shoppers satisfy their want for instant gratification and begin to disregard the effects that throwing away clothing can have on our environment. Over the past few years, throw away culture has worsened as the average amount of time a person wears a garment is 7 to 10 times before discarding it. That amount of time has decreased by 36% in the last 15 years. Additionally, in the United States alone, the average consumer throws away an average of 81.5 pounds of clothing every year. That equates to an estimate of 11.3 million tons of garments being thrown away into U. S. landfills yearly. Tupperware encouraged women to sell as many Tupperware products as possible, so as the brand increased in popularity, the number of plastic goods in American homes did too. Outside of direct sales, it contributed to consumption because the women who sold through Tupperware had the incentive that they would receive household appliances once they reached the sales goal set by the company. The growing company was trying to expand off of marketing long lasting products rather than disposable goods.

Жоспарланған ескіру

"Жоспарлы ескіру" – 1920-1930 жылдары жаппай өндіріс кеңінен таралған кезде пайда болған өндірістік философия. Оның мақсаты – уақыт өте келе немесе белгілі бір пайдалану мерзімінен кейін бұзылатын немесе қажетсіз болып қалатын өнім немесе бөлік жасау. "Қалдықтарды жасаушылар" (1960) кітабының авторы Вэнс Паккард бұл құбылысты "кәсіпкерліктің бізді ысырапқор, қарызға мазаланған, мәңгілік қанағатсыздыққа толы адамдарға айналдыруға жасаған жүйелі тырысы" деп сипаттады.

Тауарлардың ұзақтығы

Өндірушілер тауарларды беріктігіне емес, бір рет қолдануға арналған етіп жасайды, соның салдарынан тұтынушылар оларды қайта-қайта сатып алуға мәжбүр болады, бұл өндірушіге бір реттік сатып алудың орнына тұрақты клиенттер ағынын қамтамасыз етеді. Кәсіпорның пайдасы тауардың қолданыс мерзімі "экономикалық тұрғыдан қысқа" болғанда ең жоғары деңгейге жетеді, себебі фирмалар бір рет қолданылатын тауарды жасауға ең аз шығын жұмсай алады және оны тұтынушыға көп рет сатады. Тауарлар көбінесе олардың тозуына дейін ауыстырылады. Бір рет қолданылатын қоғамда тауардың беріктігі оның физикалық беріктігінен төмен болады. Мысалы, жылдам сән индустриясында тұтынушылар ең соңғы, жаңа үлгідегі заттарды сатып алады, өйткені өндірушілер маусымдармен бірге ескірген стильдерді насистеп сатады. Өндірушілерге "маусымдар" санын көбейтуді жарнамалауға қысым көрсетіледі, жаңа стильдер жасап, тұтынушылар қазіргі сәндік тенденцияларға сай болу үшін арзан, нашар сапалы, бірақ сәнді киімдерді жиі сатып алып, гардеробтарын жаңартуға мүмкіндік береді. Бұрын берік деп есептелген өнімдер қазір көбінесе бір рет қолданылатын болып табылады, сондықтан берік нұсқаны іздеген тұтынушыларға оны табу қиынға түседі. Бір рет қолданылатын өнімдерге көшу номиналды түрде жайлылықты немесе гигиенаны жақсарту мақсатымен жасалды, тіпті берік нұсқаны пайдаланудың ыңғайсыздығы өте шамалы болса немесе гигиенаның жақсарғаны дәлелденбесе де. Бұл уақыт өте келе шығындардың өсуіне, қалдықтардың көбеюіне, ресурстардың көптеп жұмсалуына және тауарлардың сапасының төмендеуіне әкелуі мүмкін. Өндірушілер ұзақ қызмет ететін және күтіп ұстауға ыңғайлы тауарларды ғана емес, сонымен қатар, кәдімгі тауарларды берік етуге мүмкіндік беретін технологияны да қолданбайды, мысалы, шамдарды өндіруде.

Католик шіркеуінің ұстанымы

Рим папасы Франциск жиі "құтылу мәдениеті" туралы айтады, онда қажетсіз заттар мен қажетсіз адамдар, мысалы, туылмаған балалар, қарттар және кедейлер, қоқыс ретінде тасталып кетеді. "Laudato si'" энциклопедиясында ол ластану, қалдықтар, қайта өңдеудің жетіспеушілігі және Жердің жойылғанын осы құтылу мәдениетінің белгілері ретінде талқылайды. Франциск құтылу мәдениетінде тіпті адам өмірінің де пайдалы болмаған жағдайда тасталатын нәрсе ретінде қаралатынын айтты.