Кіріспе

Джадидист ойшыл Мұса Бигиев (кейде Исламның Лютері деп те аталады) (тағ. 1870 1875 жылы Новочеркасск қаласында, Ресей империясы 28 қазан 1949 жылы Каирде, Египет) - татар ханафит матуриди ғалымы, философ-теолог, публицист және Джадид қозғалысының көшбасшыларының бірі. Қазан, Бұхара, Стамбул және Каирде білім алғаннан кейін ол Ресей мұсылмандарының саяси ұйымы Итифақтың саяси белсендісі болды. Сонымен қатар Орынборда сабақ беріп, журналистік мәтіндер жазды және классикалық шығармаларды татар тіліне аударды. Кеңес Одағынан көшіп кеткеннен кейін ол Еуропа мен Таяу және Таяу Шығысты аралап, жазу мен баспаға шығады.

Атаудың өзгеруі

Татар тілінде Бигиевтің аты Муса Җаруллаһ Бигеев (موسى جارالله بيكييف) деп жазылды. Оның араб тілінде әр түрлі есімдері болды; мысалы, Мұса Жарла ибн Фатима Түркістан әл-Қазаниде Татарда Ростофдониде Русиде (موسى جار الله ابن فاطمة التركستاني القازانى التاتارى الروستوفدونى الروسى), Мұса Жарла ибн Фатима Түркістанда Ростофдониде Русиде (موسى جار الله, ابن فاطمة, التركستاني الروستوفدونى الروسى), Ибн Фатима Русиде (ابن فاطمة الروسي), Ибн Фатима Түркістан әл-Қазаниде Русиде (موسى بن جار الله التركستاني القازاني الروسي), Түркістан әл-Қазаниде Русиде (موسى بن جار الله التركستاني القازاني الروسي) немесе Мұса Жарла ибн Фенди Русиде (موسى أفندى جار الله الروسي). Бигиев есімінің стандартталған ағылшынша транслитерациясы жоқ; нұсқалар арасында Биги немесе Бигеев бар. Оның аты-жөні Мұса Жарулла, бұл қазіргі замандағы мұсылмандардың көбісі оны осы есіммен білетін. Бигиев жастық шағының көп бөлігін Қазан, Бұхара, Самарқан, Мекке, Медина, Каир медреселерінде (онда ол Дар әл Ифта әл Мисрияға барып, шейх Мұхаммед Бахит әл Мути'иден білім алды), Дамаск, Стамбул және Үндістанның Уттар Прадеш штатында оқыды. Ол көптеген атақты университеттерге оқуға түсіп, әртүрлі ғалымдардың кеңесшілігінен пайдаланып, өз бетінше білім алуды жөн көрді. Оның еңбегі мен есімі қазір есімге енбейді. Бір жылдан кейін, 2008 жылы, Б.Байшевтің "Ай да жарылды" деректі фильмі төртінші "Алтын минбар" халықаралық кинофестивалінде "Ислам ағартушылығына қосқан үлесі үшін" арнайы сыйлыққа ие болды. Бигиевтің Құран аудармасы 2010 жылы ұрпақтары сақтаған көшірмелерден қайта басылды. Оның туғанына 140 жыл толуына орай Ресейдің Пенза облысында бірқатар іс-шаралар өткізілді; 23 маусымда Бигиевтің туған жері деп саналатын Кикино қаласында тақта орнатылды, ал қала мешіті жанындағы мектеп пен бақ Бигиевтің құрметіне қайта аталды.

Көзқарастар

Бигиевтің провокациялық табиғаты тек қадимистердің ғана емес, сонымен қатар реформаторлардың да қарсылығына әкелді. Бигиев 1910 жылы Оренбургте жарық көрген "Рахмет и Илахие Бурханлари" ("Құдайдың мейірімділігінің дауылдары") атты 97 беттік эссесінде Құдай өзінің мейірімі мен кешіріміне сенбейтіндерді де қосатынын айтқан. Бұл көптеген уламалардың, соның ішінде Исмаил Гаспиралидің сын-пікірін туғызды. Бұл оның шииттерге қарсы бірнеше кітап жазғанының нәтижесі, соның ішінде "Әл-Ваши'а фи нәқд 'ақа'ид әл-ши'а" кітабы. Бұл еңбектерінде Бигиев өзінің Ирак пен Ирандағы саяхаттарында Құранды қанағаттанарлық деңгейде білетін бір де бір шиит адамын кездестірмегенін айтады.