Кіріспе
Экологиялық қауіпсіздік - қоршаған ортаның оқиғалары мен үрдістерінің жеке адамдарға, қауымдастықтарға немесе ұлттарға төнген қауіптерін қарастырады. Ол адам арасындағы қақтығыстардың және халықаралық қатынастардың қоршаған ортаға әсеріне немесе экологиялық проблемалардың мемлекеттік шекарадан қалай өтуіне назар аударуы мүмкін.
Тарих
Копенгаген мектебі экологиялық қауіпсіздіктің референттік объектісін қоршаған орта немесе оның кейбір стратегиялық бөлігі ретінде айқындайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, халықаралық қауіпсіздіктің анықтамасы уақыт өте келе өзгеріп отырады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін анықтамалар әдетте АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы суық соғыс кезінде дамыған реалполитика тақырыбына бағытталған. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін супердержавалар арасындағы шиеленістердің төмендеуіне байланысты қауіпсіздіктің анықтамалары туралы академиялық талқылаулар айтарлықтай кеңейді, әсіресе ресурстарды пайдаланудың немесе ластанудың саяси салдарымен байланысты экологиялық қауіптерді қоса алғанда. 1980 жылдардың ортасына қарай бұл зерттеу саласы "экологиялық қауіпсіздік" деп аталды. Терминдер бойынша семантикалық және академиялық пікірталастардың кең ауқымына қарамастан, қазіргі уақытта экологиялық факторлар саяси даулар мен зорлық-зомбылық жанжалдарда тікелей және жанама рөл атқаратыны кеңінен танылған. Академиялық салада экологиялық қауіпсіздік қарулы қақтығыс және табиғи орта сияқты қауіпсіздік мәселелерінің арасындағы қарым-қатынас ретінде анықталады. Шағын, бірақ тез дамып келе жатқан сала, ол дамушы әлемдегі ресурстардың жетіспеушілігі мен қақтығыстарды зерттейтіндер үшін ерекше маңызды болды. Бұл саладағы алғашқы зерттеушілердің қатарына Феликс Доддс, Норман Майерс, Джессика Тухман Мэтьюс, Майкл Реннер, Ричард Уллман, Артур Вестинг, Майкл Клэр, Томас Гомер Диксон, Джеффри Дабелко, Питер Глик, Рита Флойд және Джозеф Ромм жатады.
Шығу тегі
Джон Барнетттің айтуынша, экологиялық қауіпсіздік 1960 жылдары басталған өзара байланысты оқиғалар салдарынан қауіпсіздік зерттеулерінде маңызды тұжырымдама ретінде пайда болды. Біріншісі - дамыған елдерде қоршаған ортаны қорғау мәселесі көбейіп барады. Осы кезеңде әртүрлі оқиғалар экологиялық қозғалыстың өсуіне себеп болды. Рейчел Карсонның "Тынық көктем" атты кітабы сол кездегі ерекше басылымдардың бірі болды. Ол қарапайым халықты ДДТ сияқты химиялық пестицидтерді теріс пайдаланудан жануарлар мен азық-түлік тізбегіне қоса, барлық табиғи жүйелерге төнген қауіп туралы ескертіп, қоршаған ортаны қорғау туралы көбірек хабардар етті. Карсон сол кездегі қоғамдық пікірталасқа үлес қосқанымен, ол сонымен қатар экологиялық мәселелерге қатысты көпшілік санасын арттыруға шақырған радикалды "әлеуметтік революционерлердің" қатарында болмаған. Сонымен қатар, осы уақыт аралығында Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры (1961), Жердің достары (1969) және Гринпис (1971) сияқты көптеген белгілі экологиялық үкіметтік емес ұйымдар құрылды. Алайда Ричард Уллман "Қауіпсіздікті қайта анықтау" (1983) атты ғылыми мақаласын жариялағанға дейін қауіпсіздік туралы басым пікірден түбегейлі ауытқулар болған жоқ. Ұлман ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін мынадай анықтама берді: " (1) мемлекеттің тұрғындарының өмір сүру сапасын төмендетеді деп айтарлықтай қысқа уақыт ішінде қатаң түрде қауіп төндіретін немесе (2) мемлекет үкіметіне немесе мемлекет ішіндегі жеке, үкіметтік емес ұйымдарға қол жетімді саясат таңдау ауқымын айтарлықтай шектейтін іс-әрекет немесе оқиғалар тізбегі". Басқа да маңызды ғалымдар қоршаған ортаның бұзылуының зорлық-зомбылық қақтығыстарға себепкер болуына назар аударған. Басқалары қоршаған орта проблемаларының маңыздылығын мойындаған кезде, оларды "экологиялық қауіпсіздік" деп атау қиын екенін және нормативтік және эмоционалдық билік үшін аналитикалық қатаңдықты тастап кететінін айтты.
Қоршаған ортаның өзгеруі мен қауіпсіздік
Тіпті кейбір жағдайларда қоршаған ортаның құлдырауы мен климаттың өзгеруі елдердің ішінде және арасында қақтығыстарға әкеп соғады, ал басқа жағдайларда олай емес, бұл мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігін көптеген маңызды жолдармен әлсіретуі мүмкін. Экологиялық өзгерістер елдің әскери қуаты мен материалдық қуатына үлкен әсер ететін экономикалық өркендеуіне әсер етеді. Кейбір дамыған елдерде және дамушы елдердің көпшілігінде табиғи ресурстар мен экологиялық қызметтер экономикалық өсім мен жұмыспен қамтудың маңызды факторлары болып табылады. Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы, балық шаруашылығы, тау-кен өндірісі сияқты негізгі секторлардағы және туризм сияқты қоршаған ортаға тәуелді қызметтерден алынатын табыстар мен жұмыспен қамтудың бәрі қоршаған ортаның өзгеруіне кері әсер етуі мүмкін. Егер экономиканың табиғи капиталы азайса, онда оның қарулы күштерінің ұзақ мерзімді қуаты да азаяды. Сонымен қатар, қоршаған ортаның өзгеруі адамдардың денсаулығына қауіп төндіреді, сонымен қатар адам капиталы мен оның әл-ауқатын төмендетеді, бұл экономикалық дамудың және адам қоғамының тұрақтылығының маңызды факторлары болып табылады. Климаттың өзгеруі сондай-ақ экстремалды ауа райы оқиғалары арқылы ұлттық қауіпсіздікке тікелей әсер етуі мүмкін, мысалы, әскери базалар, теңіз кемелері және оқу орындары сияқты маңызды инфрақұрылымдарға зақым келтіруі мүмкін, осылайша ұлттық қорғаныс ресурстарына үлкен қауіп төндіреді.
Таңдалған ерте әдебиеттер
Браун, Л. 1977 жыл. "Қауіпсіздікті қайта анықтау", WorldWatch Paper 14 (Вашингтон, D. C.: WorldWatch Institute) Уллман, Р. Х. 1983. "Қауіпсіздіктің жаңаша анықталуы" Халықаралық қауіпсіздік 8, No 1 (1983 жылдың жазы): 129153. Вестинг, А. Х. 1986 жыл. "Халықаралық қауіпсіздіктің кеңейтілген тұжырымдамасы" (Global Resources and International Conflict, ред.) Артур Х. Вестинг. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы. Майерс, Н. 1986. "Қауіпсіздік мәселелерінің экологиялық аспектілері". The Environmentalist 6 (1986): 251-257 б. Эрих, П. Р. және А. Х. Эрих. 1988 жыл. Ұлттық қауіпсіздіктің экологиялық өлшемдері. Стэнфорд, Калифорния: Стэнфордтың халықты және ресурстарды зерттеу институты. Свенссон, Ю. 1988 жыл. "Қоршаған ортаны қорғау: тұжырымдама". Қоршаған ортаның стрессі мен қауіпсіздігі жөніндегі халықаралық конференцияда ұсынылған, Швед Корольдік Ғылым Академиясы, Стокгольм, Швеция, 1988 жылдың желтоқсаны. Мэттьюс, Дж. Т. 1989 жыл. "Қауіпсіздікті қайта анықтау", Сыртқы істер 68, No. 2 (1989 жылдың көктемі): 162177. Глейк, П. Х. "Жаһандық климаттың халықаралық қауіпсіздікке әсері". Климаттың өзгеруі 15 (1989 ж. қазан): 303325 б. Глейк, П. Х. 1990 ж. "Қоршаған орта, ресурстар, халықаралық қауіпсіздік және саясат". Э. Арнетте (ред.) Ғылым мен халықаралық қауіпсіздік: өзгеріп жатқан әлемге жауап беру. Америка ғылымды дамыту қауымдастығы, Вашингтон, DC 501 523 бет. Глейк, П. Х. 1991б. "Қоршаған орта мен қауіпсіздік: айқын байланыстар". "Атом ғалымдарының бюллетені". Толығырақ: 47-ші, Жоқ. 3, 16-21-беттер. Гомер Диксон, Т. Ф. 1991. "Айналадағы өзгерістер - қақтығыстардың себептері" (International Security 16, No. 2 (1991 жылдың күзінде): 76 116 Ромм, Джозеф Дж. 1993 жыл. Ұлттық қауіпсіздікті анықтау: әскери емес аспектілер (Нью-Йорк: Сыртқы қатынастар жөніндегі кеңес) Леви, М. А. 1995 жыл. "Қайталана орта ұлттық қауіпсіздік мәселесі ме?" Халықаралық қауіпсіздік 20, No 2 (1995 жылдың күзінде) Wallensteen, P., & Swain, A. 1997 жыл. "Қоршаған орта, қақтығыс және ынтымақтастық". Д. Брун, Д. Чэпман, М. Гвинн және Дж. Пачинаның "Глобалды орта" атты еңбегінде. Ғылым, технология және басқару (Vol. 2, 691 - 704 бб.) қараңыз. Weinheim: VCH Verlagsgemeinschaft mbH. (Қазақ тілінде: "Шығаратын баспа" АҚ) Терминский, Богумил. 2009 жыл. "Қоғамдық тұрғыдан қоныс аудару. Теориялық негіздер мен қазіргі заманғы проблемалар", CEDEM, Лиж университеті. Дабелко, Г. Д. 1996 жыл. "Айлықтар және экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамаларының эволюциясы". 1996 жылдың сәуір айында Сан-Диегода өткен Халықаралық зерттеулер қауымдастығының жыл сайынғы кездесуінде ұсынылған жұмыс. Кобцеф, Олег. 2000 жыл. "Қоршаған ортаның қауіпсіздігі және азаматтық қоғам", Гарднер, Холл, (ред.) Орталық және оңтүстік орталық Еуропаның өзгеруі, Вестпорт, Коннектикут: Praeger, 2000, 219296 б. Доддс, Ф. Пиппард, Т. 2005. (редакцияланған) "Адам және қоршаған орта қауіпсіздігі: өзгерістер күн тәртібі, Лондон. Жерді сканерлеу. Доддс, Ф. Хигхэм, А. Шерман, Р. 2009. (редакция) "Ауа райының өзгеруі мен энергия қауіпсіздігі: бейбітшілік, қауіпсіздік және даму үшін қиындықтар", Лондон. Earthscan Djoghlaf, A. Dodds, F. 2010 (редакция) "Биологиялық әртүрлілік және экожүйелік қауіпсіздік: қауіп төнген планета", Лондон, Earthscan Dodds, F. Bartram, J. 2016 (редакцияланған) "Су, азық-түлік, энергия және климаттық байланыстар: қиындықтар және іс-қимыл жоспары", Лондон, Routledge
Ullman, R. H. 1983. "Redefining Security," International Security 8, No. 1 (Summer 1983): 129–153. Westing, A. H. 1986. "An Expanded Concept of International Security," In Global Resources and International Conflict, ed. Arthur H. Westing. Oxford: Oxford University Press. Myers, N. 1986. "The Environmental Dimension to Security Issues." The Environmentalist 6 (1986): pp. 251–257. Ehrlich, P. R., and A. H. Ehrlich. 1988. The Environmental Dimensions of National Security. Stanford, CA: Stanford Institute for Population and Resource Studies. Svensson, U. 1988. "Environmental Security: A Concept." Presented at the International Conference on Environmental Stress and Security, the Royal Swedish Academy of Sciences, Stockholm, Sweden, December 1988. Mathews, J. T. 1989. "Redefining Security," Foreign Affairs 68, No. 2 (Spring 1989): 162–177. Gleick, P H. "The Implications of Global Climate Changes for International Security." Climate Change 15 (October 1989): pp. 303–325. Gleick, P. H. 1990c. "Environment, resources, and international security and politics." In E. Arnett (ed.) Science and International Security: Responding to a Changing World. American Association for the Advancement of Science Press, Washington, D. C. pp. 501–523. Gleick, P. H. 1991b. "Environment and security: The clear connections." Bulletin of the Atomic Scientists. Vol. 47, No. 3, pp. 16–21. Homer Dixon, T. F. 1991. "On the Threshold: Environmental Changes as Causes of Acute Conflict, International Security 16, No. 2 (Fall 1991): 76 116
Romm, Joseph J. 1993. Defining National Security: The Nonmilitary Aspects (New York: Council on Foreign Relations)
Levy, M. A. 1995. "Is the Environment a National Security Issue?" International Security 20, No. 2 (Fall 1995)
Wallensteen, P., & Swain, A. 1997. "Environment, Conflict and Cooperation." In D. Brune, D. Chapman, M. Gwynne, & J. Pacyna, The Global Environment. Science, Technology and Management (Vol. 2, pp. 691–704). Weinheim: VCH Verlagsgemeinschaft mbH. Terminski, Bogumil. 2009. "Environmentally Induced Displacement. Theoretical Frameworks and Current Challenges", CEDEM, Université de Liège. Dabelko, G. D. 1996. "Ideas and the Evolution of Environmental Security Conceptions." Paper presented at the International Studies Association Annual Meeting, San Diego, CA, April 1996. Kobtzeff, Oleg. 2000. "Environmental Security and Civil Society", in Gardner, Hall, (ed.) Central and South central Europe in Transition, Westport, Connecticut: Praeger, 2000, pp. 219–296. Dodds, F. Pippard, T. 2005. (edited) "Human and Environmental Security: An Agenda for Change, London. Earthscan. Dodds, F. Higham, A. Sherman, R. 2009. (edited) "Climate Change and Energy Insecurity: The Challenge for Peace, Security and Development", London. Earthscan
Djoghlaf, A. Dodds, F. 2010 (edited) "Biodiversity and Ecosystem Insecurity: A Planet in Peril", London, Earthscan
Dodds, F. Bartram, J. 2016 (edited) "The Water, Food, Energy and Climate Nexus: Challenges and an agenda for action", London, Routledge