Кіріспе

Халықаралық қатынастарды теориялық тұрғыдан зерттеу – теориялық пән. Халықаралық қатынастар теориясы – халықаралық қатынастарды (ХҚ) теориялық тұрғыдан зерттеу. Ол халықаралық саясаттағы мінез-құлық пен нәтижелерді түсіндіруге бағытталған. Ең танымал төрт мектеп – реализм, либерализм, конструктивизм және рационалды таңдау. Реализм мен либерализм халықаралық қатынастар туралы кең және нақты болжамдар жасаса, конструктивизм мен рационалды таңдау – құбылыстарды әлеуметтік тұрғыдан түсіндірудің белгілі бір түрлеріне назар аударатын әдістемелік тәсілдер. Халықаралық қатынастар, ғылым саласы ретінде, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Альфред Экхард Циммерн басқарған Уэльс университетінің (Аберистуит) Халықаралық қатынастар кафедрасының құрылуымен пайда болды деп есептеледі. Халықаралық қатынастарды қазіргі заманғы зерттеу, теория ретінде, кейде Э.Х. Каррдың «Екі онжылдық дағдарыс» (1939) және Ханс Моргентаудың «Ұлттар арасындағы саясат» (1948) сияқты реалистік еңбектерімен байланыстырылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдегі ең ықпалды ХҚ теориясы – Кеннет Уолцтың «Халықаралық саясат теориясы» (1979) еңбегі, ол неореализмді дамырды. Неолиберализм (немесе либералды институционализм) неореализмге қарсы бәсекелес ағымға айналды, оның Роберт Кеохан және Джозеф Най сияқты көрнекті жақтастары болды. 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдары конструктивизм реалистік және либералдық тәсілдермен қатар үшінші маңызды ХҚ теориялық ағымы ретінде пайда болды. Александр Вендт, Джон Рэгги, Марта Финнмор және Майкл Н. Барнетт сияқты ХҚ теоретиктері конструктивизмді дамытуға үлкен үлес қосты. Рационалды таңдау тәсілдері әлемдік саясатта 1990-жылдары, әсіресе Джеймс Фиронның соғыстың сауда-саттық моделі сияқты еңбектері арқылы кеңінен таралды. Сондай-ақ, «постпозитивистік/рефлексивті» ХҚ теориялары бар (ол бұрынғы «позитивистік/рационалистік» теорияларға қарама-қарсы тұрады), мысалы, сындық теория.

Бұл саланың алғашқы тарихы

Соғыс аралық жылдардағы халықаралық қатынастар саласындағы алғашқы зерттеулер күш тепе-теңдігі жүйесін ұжымдық қауіпсіздік жүйесімен алмастыру қажеттілігіне баса назар аударды. Бұл ойшылдар кейіннен «Идеалистер» деп аталды.

Реализм

Реализм немесе саяси реализм – пәннің қалыптасуынан бері халықаралық қатынастар теориясының басым бағыты болып табылады. Теорияның мәлімдемесіне сәйкес, ол ежелгі ой-сананың дәстүріне негізделген, оған Фукидид, Никколо Макиавелли және Томас Гоббс сияқты авторлар кіреді. Ерте реализмді соғыс аралық кезеңдегі идеалистік ойлауға қарсы реакция ретінде қарастыруға болады. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы реалистер үшін идеалистік ойлаудың кемшіліктерін көрсететін дәлел болды. Қазіргі заманғы реалистік ойлаудың түрлі бағыттары бар. Дегенмен, теорияның негізгі принциптері мемлекетшілдік, өмір сүру және өздігінен көмектесу болып саналады. Этатизм: Реалистер ұлттық мемлекеттерді халықаралық саясаттағы басты ойыншылар деп есептейді. Сондықтан, бұл халықаралық қатынастардың мемлекетке бағытталған теориясы. Бұл либералдық халықаралық қатынастар теорияларымен қарама-қайшы келеді, олар мемлекеттік емес ұйымдар мен халықаралық институттардың рөлін мойындайды. Бұл айырмашылық көбінесе реалистік көзқарасты ұлттық мемлекеттерді бильярд шарлары ретінде қарастыратын, ал либералдар мемлекеттер арасындағы қарым-қатынасты көбірек желі ретінде қарастыратын сипаттама арқылы білдіріледі. Өмір сүру: Реалистер халықаралық жүйенің анархиямен басқарылатынына сенеді, яғни орталық билік жоқ. Өздігінен көмектесу: Реалистер мемлекеттің өмір сүруіне кепілдік беру үшін басқа мемлекеттерге сенуге болмайды деп санайды. Реализм бірнеше маңызды тұжырымдарға негізделген. Ол ұлттық мемлекеттердің анархиялық халықаралық жүйеде географиялық тұрғыдан біртұтас, мемлекеттер арасындағы өзара әрекеттесуді реттейтін жоғары билігі жоқ екенін, себебі нақты құқылы әлемдік үкімет жоқ деп есептейді. Екіншіден, ол халықаралық істерде үкіметаралық ұйымдар, үкіметтік емес ұйымдар немесе көпұлтты корпорациялар емес, егемен мемлекеттердің басты рөл атқаратынын болжайды. Осылайша, мемлекеттер жоғары деңгейде бір-бірімен бәсекелеседі. Сәйкесінше, мемлекет өзінің жеке мүддесін қамтамасыз ету үшін рационалды және тәуелсіз ойыншы ретінде әрекет етеді, ал басты мақсаты – өзінің қауіпсіздігін сақтау және қамтамасыз ету, соның ішінде өзінің егемендігі мен өмір сүруін қорғау болып табылады. Реализм мемлекеттер өз мүдделерін іске асыру үшін ресурстарды жинауға тырысады және мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас олардың салыстырмалы күшімен анықталады деп санайды. Бұл күш деңгейі өз кезегінде мемлекеттің әскери, экономикалық және саяси мүмкіндіктерімен анықталады. Кейбір реалистер, адам табиғаты реалистері немесе классикалық реалистер деп аталатындар, мемлекеттердің табиғатынан агрессивті екеніне, аумақтық кеңею тек қарсы күштермен шектеледі деп санайды, ал басқалары, шабуылдық/қорғаныс реалистері деп аталатындар, Кеннет Уолцтың «Халықаралық саясат теориясы» еңбегінде дамытқан реализмнің бір саласы. Алайда, бұл неореализмнің бір ғана бағыты. Жозеф Грико неореалистік ойлауды дәстүрлі реалистермен біріктірді. Бұл теориялық бағыт кейде «жаңа реализм» деп аталады. Уолцтың неореализмі мемлекеттің мінез-құлқын түсіндіруде құрылымның әсерін ескеру қажеттігін көрсетеді. Ол халықаралық аренадағы мемлекеттердің барлық сыртқы саяси шешімдерін қалыптастырады. Мысалы, мемлекеттер арасындағы кез келген келіспеушілік ережелерді орындауға және оларды тұрақты түрде сақтауға ортақ биліктің (орталық биліктің) болмауынан туындайды. Осылайша, халықаралық жүйеде тұрақты анархия болып, мемлекеттер өздерінің өмір сүруін қамтамасыз ету үшін күшті қару-жарақ алуы қажет. Сонымен қатар, анархиялық жүйеде күшті мемлекеттер өздерінің ықпалын одан әрі арттыруға бейім. Неореалистердің пікірінше, құрылым ИЖ-де өте маңызды элемент болып саналады және екі тұрғыдан анықталады: 1) халықаралық жүйенің тәртіптік принципі, ол анархия, және 2) бірліктер арасындағы мүмкіндіктердің таралуы. Уолц сонымен қатар дәстүрлі реализмнің дәстүрлі әскери күшке баса назар аударуына қарсы шығып, күшті мемлекеттің біріктірілген мүмкіндіктері тұрғысынан сипаттайды. Уолцтың неореализмі жиі «қорғаныс реализмі» деп сипатталса, Джон Миршаймер неореализмнің басқа нұсқасын, «шабуылдық реализмді» қолдайды.

Либерализм

Либералды халықаралық қатынастар теориясының бастауышы – «идеализм» болды. Идеализм (немесе утопизм) өздерін «реалист» санайтындар, мысалы Э.Х. Карр тарапынан сынға алынды. Халықаралық қатынастардағы идеализм (Вудро Вильсонмен байланысы болғандықтан «Вильсонизм» деп те аталады) мемлекеттің ішкі саяси философиясы сыртқы саясатының мақсаты болуға тиіс дейді. Мысалы, идеалист ел ішіндегі кедейлікті жою, сыртқы елдердегі кедейлікпен күресумен бірге жүруі керек деп ойлауы мүмкін. Вильсонның идеализмі – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін «институт құрушылар» арасында қалыптасқан либералды халықаралық қатынастар теориясының алғы күші болды. Либерализм мемлекеттің мүмкіндіктерінен гөрі, мемлекеттік мүдделер мемлекеттің мінез-құлқының басты себебі екенін айтады. Реализмнен өзгеше, онда мемлекет біртұтас актір ретінде қарастырылса, либерализм мемлекеттік іс-әрекеттерде әртүрлілікке мүмкіндік береді. Осылайша, мүдделер мәдениет, экономикалық жүйе немесе үкімет түрі сияқты факторларға байланысты мемлекеттен мемлекетке өзгеше болады. Либерализм сондай-ақ мемлекеттер арасындағы өзара әрекеттесу саяси/қауіпсіздік («жоғары саясат») саласымен ғана шектелмейді, сонымен қатар экономикалық/мәдени («төмен саясат») саласын да қамтиды, бұл коммерциялық фирмалар, ұйымдар немесе жеке тұлғалар арқылы жүзеге асырылады. Осылайша, анархиялық халықаралық жүйе орнына ынтымақтастыққа көптеген мүмкіндіктер бар, сондай-ақ мәдени капитал сияқты күштің кең ұғымдары бар (мысалы, елдің мәдениетінің танымалдылығына әкелетін және оның бүкіл әлемде экспортқа нарық құруына мүмкіндік беретін фильмдердің ықпалы). Тағы бір болжам бойынша, ынтымақтастық пен өзара тәуелділік арқылы абсолютті пайда табуға болады, осылайша бейбітшілікке қол жеткізуге болады. Демократиялық бейбітшілік теориясы және демократиялық бейбітшіліктің интерактивті моделі демократиялардың арасында қақтығыстардың азын айтады. Бұл, әсіресе, реалистік теорияларға қайшы келеді және бұл эмпирикалық талап қазір саяси ғылымдағы маңызды даулардың бірі болып табылады. Демократиялық бейбітшілік туралы көптеген түсіндірмелер ұсынылған. Сонымен қатар, «Ешқашан соғыста» атты кітапта демократиялық мемлекеттер дипломатиялық іс-әрекеттерді демократиялық емес мемлекеттерден өзгеше жүргізеді делінген. (Нео)реалисттер либералдық теориямен келіспейді, көбінесе мемлекеттік билік орнатудан гөрі, бейбітшілікке құрылымдық себептерді келтіреді. Демократиялық бейбітшілік теориясын сынға алған Себастьян Розато Американың Латын Америкасындағы солшыл демократияларға қатысты жүріс-тұрысын, яғни демократиялық бейбітшілікке қарсы күресін, Суық соғыс кезінде атап көрсетті. Бір аргумент – экономикалық өзара тәуелділік сауда серіктестері арасындағы соғыстың болу ықтималдығын азайтады. Ал реалистер экономикалық өзара тәуелділік қақтығыстың ықтималдығын азайтатын емес, керісінше арттырады деп санайды. Демократиялық бейбітшілік теориясы демократия бейбітшілікке себеп болады десе, аумақтық бейбітшілік теориясы себеп-салдарлық байланыстың керісінше екенін айтады. Яғни, бейбітшілік демократияға алып келеді. Соңғы теория демократиядан бұрын бейбітшілік орнауы туралы тарихи деректермен қолдалады.

Неолиберализм

Неолиберализм, либералды институционализм немесе неолибералды институционализм – либералды халықаралық қатынастар теориясының салыстырмалы түрде жаңа саласы. Халықаралық саясаттың дәстүрлі либералды теориялары жеке немесе ішкі деңгейдегі түсіндірмелерге баса назар бөлсе, либералды институционализм жүйелік факторлардың ықпалына ерекше мән береді. Оның қолдаушылары халықаралық институттардың анархиялық халықаралық жүйеде мемлекеттердің табысты ынтымақтастығына мүмкіндік берудегі рөліне назар аударады.

Күрделі өзара тәуелділік

Роберт О. Кеохан мен Джозеф С. Най неореализмге жауап ретінде «кешенді өзара тәуелділік» деп аталатын қарама-қарсы теорияны жасады. Олар «кейде күрделі өзара тәуелділік реализмге қарағанда шындыққа жақын келеді» деп түсіндіреді. Мұны түсіндіргенде олар реалистік ойдағы үш негізгі болжамды қарастырады: біріншіден, мемлекеттер – біртұтас бірліктер және халықаралық қатынастардағы басты актерлер; екіншіден, күш – саясаттың қолданылуға жарамды және тиімді құралы; үшіншіден, халықаралық саясатта иерархия бар. Кеохан мен Найдың пікірінше, халықаралық саясатта шындығында, қоғамдарды байланыстыратын, дәстүрлі Вестфалиялық мемлекеттер жүйесінен асып түсетін көптеген арналар бар. Бұл бейресми үкіметтік байланыстардан бастап көпұлтты корпорациялар мен ұйымдарға дейін түрлі формаларда көрініс табады. Осы жерде олар терминологияларын анықтайды: мемлекетаралық қатынастар – реалистер қабылдаған арналар; үкіметтік қатынастар – мемлекеттер бірлік ретінде біртұтас әрекет етеді деген реалистік болжамды жеңілдеткенде пайда болады; трансұлттық – мемлекеттер жалғыз бірліктер деген болжамды алып тастағанда қолданылады. Саяси алмасу осы арналар арқылы жүзеге асады, реалистік теорияның негізгі назарындағы мемлекетаралық арналар арқылы емес. Сонымен қатар, Кеохан мен Най мәселелер арасында иерархия жоқ деп мәлімдейді, яғни сыртқы саясаттың әскери құралы мемлекеттің жоспарларын іске асырудың басты құралы емес, сонымен қатар алға шығатын көптеген әртүрлі жоспарлар бар. Бұл жағдайда ішкі және сыртқы саясат арасындағы шекара бұлыңқы болады, себебі шындығында мемлекетаралық қатынастарда нақты жоспар жоқ. Соңында, күрделі өзара тәуелділік басым болғанда әскери күш қолданылмайды. Яғни, күрделі өзара тәуелділік байланысы бар елдерде дауларды шешуде әскерилердің рөлі жоққа шығарылады. Алайда, Кеохан мен Най әскерилердің рөлі «жарысқан блокпен одақтың саяси және әскери қарым-қатынастары» тұрғысынан маңызды екенін айтады.

Постлиберализм

Постлибералдық теорияның бір түсіндірмесі, қазіргі заманғы, жаһандану дәуірінде мемлекеттердің қауіпсіздік пен егемендік мүдделерін сақтау үшін ынтымақтасуға ұмтылатынын көрсетеді. Классикалық либералдық теориядан ең айқын айырмашылық егемендік және автономия ұғымдарының жаңаша түсіндірілуінде көрінеді. Автономия, еркіндік, өзін-өзі анықтау және іс-қимыл еркіндігінен ауысып, үлкен жауапкершілік пен міндеттерге толы ұғымға айналуда, бұл қиындық тудырады. Маңыздысы, автономия жақсы басқару қабілетімен байланысты. Сол сияқты, егемендік те құқықтан міндетке айналады. Әлемдік экономикада халықаралық ұйымдар егемен мемлекеттерді жауапкершілікке тартады, нәтижесінде "егемен" мемлекеттер арасында егемендік бірлесіп құрылатын жағдай туындайды. Бұл ұғым жақсы басқарудың өзгеретін қабілетіне айналады және енді абсолютті құқық ретінде қабылдана алмайды. Осы теорияны түсіндірудің бір жолы – жаһандық тұрақтылық пен қауіпсіздікті сақтау және халықаралық қатынастардағы анархиялық әлемдік жүйенің мәселесін шешу үшін, ешқандай жалпыға ортақ, жаһандық, егемен билік құрылмауы мүмкін деген ой. Керісінше, мемлекеттер толық автономия мен егемендікті сақтау үшін бірлесіп кейбір құқықтарынан бас тартады. Постлиберализмнің тағы бір түсіндірмесі, суық соғыс аяқталғаннан кейінгі саяси философиядағы зерттеулерге, сондай-ақ Латын Америкасындағы демократиялық өзгерістерге сүйене отырып, төменгі әлеуметтік күштер мемлекеттің мәнін және халықаралық жүйені түсінуде маңызды рөл атқарады деп санайды. Олардың саяси тәртіпке және оның прогрессивті мүмкіндіктеріне, әсіресе жергілікті және халықаралық деңгейдегі бейбітшілік саласындағы үлесін түсінбестен, мемлекеттің әлсіздігін, либералдық бейбітшіліктің жетіспеушіліктерін және жаһандық басқаруға қатысты қиындықтарды толыққанды түсіну мүмкін емес. Сонымен қатар, әлеуметтік күштердің саяси және экономикалық билікке, құрылымдар мен институттарға тигізетін әсері, қазіргі халықаралық қатынастарда болып жатқан күрделі өзгерістердің эмпирикалық дәлелдерін ұсынады.

Конструктивизм

Конструктивизм немесе әлеуметтік конструктивизм неолибералдық және неореалистік халықаралық қатынастар теорияларының үстемдігіне қарсы тұратын бағыт ретінде қарастырылады. Майкл Барнетт конструктивистік халықаралық қатынастар теорияларын идеялардың халықаралық құрылымды қалай анықтайтыны, осы құрылым мемлекеттердің мүдделері мен ұлттық ерекшеліктерін қалай қалыптастыратыны және мемлекеттер мен мемлекеттік емес актерлердің осы құрылымды қалай өндіріп, қайта жаңартатыны тұрғысынан қарастырады. Конструктивизмнің басты қағидасы – «Халықаралық саясатты ықпалды идеялар, ортақ құндылықтар, мәдениет және әлеуметтік идентификациялар қалыптастырады» деген сенім. Конструктивизм халықаралық шындықтың материалдық әлемге мағына беретін танымдық құрылымдар арқылы әлеуметтік тұрғыдан құрылатынын айтады. Рационалды таңдау көзқарастары актерлердің «салдарлар логикасын» ұстанатынын болжайды, ал конструктивистік перспективалар олардың «тиістілік логикасын» ұстанатынын ұсынады. Бұл теория халықаралық қатынастар теорияларының ғылыми методологиясы және халықаралық биліктің құрылысындағы олардың рөлі туралы пікірталастар нәтижесінде пайда болды. Эммануэль Адлер конструктивизмнің халықаралық қатынастардың рационалистік және интерпретативтік теориялары арасындағы орталық позицияны иеленетінін мәлімдейді. Егер реализм көбінесе қауіпсіздік пен материалдық күшке, либерализм экономикалық өзара тәуелділік пен ішкі факторларға баса назар бөлсе, конструктивизм халықаралық жүйені қалыптастырудағы идеялардың рөліне ерекше мән береді. Дегенмен, конструктивизм мен реализм немесе либерализм арасында белгілі бір ортақ белгілер болуы мүмкін, бірақ олар жеке-жеке ойлау мектептері болып табылады. Конструктивистер «идеялар» терминімен халықаралық жүйедегі мемлекеттер мен мемлекеттік емес актерлерге әсер ететін мақсаттарды, қауіптерді, қорқыныштарды, ұлттық идентификацияны және қабылданатын шындықтың басқа да элементтерін меңзейді. Конструктивистер бұл идеялық факторлардың көбінесе терең әсерге ие болатынына және олардың материалдық күш мәселелерін басып тастауы мүмкін екеніне сенеді. Мысалы, конструктивистер АҚШ әскерінің күші ұлғайса, АҚШ-тың жақын одақтасы Канадаға қарағанда, АҚШ-тың дәстүрлі қарсыласы Кубада одан да үлкен алаңдаушылық тудыруы мүмкін екенін атап көрсетеді. Сондықтан, халықаралық нәтижелерді қалыптастыруда қабылдаулардың маңызды рөлі бар. Осыған байланысты, конструктивистер анархияны халықаралық жүйенің өзгермейтін негізі деп қарамайды, керісінше, Александр Вендт айтқандай, «анархия – мемлекеттер оны қалай жасайтынына байланысты». Конструктивистер сонымен қатар әлеуметтік нормалардың реалистер атап көрсеткен қауіпсіздік емес, уақыт өте келе сыртқы саясатты қалыптастырып, өзгертетініне сенімді.

Марксизм

Марксистік және неомарксистік халықаралық қатынастар теориялары – мемлекеттер арасындағы қақтығыстар мен ынтымақтастыққа қатысты реалистік/либералдық көзқарасты қабылдамайтын, керісінше экономикалық және материалдық жағдайларға назар аударатын структуралистік парадигмалар. Марксистік тәсілдер тарихи материализмнің позициясын қорғайды және экономикалық мәселелердің басқаларынан басым екенін қабылдайды, бұл сыныптануды зерттеудің негізгі нысаны ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Марксистер халықаралық жүйені капитал жинақтау мақсатымен біріккен капиталистік жүйе ретінде қарастырады. Марксистік халықаралық қатынастардың бір саласы – Критикалық қауіпсіздік зерттеулері. Грамшиандық тәсілдер итальяндық Антонио Грамшидің идеяларына сүйенеді, оның еңбектері капитализмнің идеология ретінде сақтап тұрған гегемониясына арналған. Марксистік тәсілдер Роберт В. Кокс сияқты Критикалық теоретиктерді де ықпалдастырды, ол «Теория әрқашан біреу үшін және белгілі бір мақсат үшін болады» деп мәлімдейді. Халықаралық қатынастар теориясына қатысты маңызды марксистік тәсілдердің бірі – Иммануэль Валлерштейннің Әлемдік жүйе теориясы, оның бастауын Лениннің «Империализм: капитализмнің жоғарғы сатысы» еңбегінде айтылған идеялардан табуға болады. Әлемдік жүйе теориясы жаһандық капитализмнің «Үшінші әлем» елдерін пайдаланатын дамыған индустриалды елдердің ядросын құрғанын көрсетеді. Бұл идеяларды Латын Америкасының Тәуелділік мектебі дамытты. «Неомарксистік» немесе «Жаңа марксистік» тәсілдер шабыт алу үшін Карл Маркс еңбектеріне қайта оралды. «Жаңа марксистердің» негізгі өкілдері – Джастин Розенберг және Бенно Тешке. Марксистік тәсілдер Шығыс Еуропадағы коммунизм құлағаннан кейін қайта жанданды. Марксистік халықаралық қатынастар теориясына қатысты сын-ескертпелер өмірдің материалдық және экономикалық аспектілеріне тым тар назар аударуды, сондай-ақ актерлердің мүдделері таптық тұрғысынан туындайды деген болжамды қамтиды.

Функционализм

Функционализм – халықаралық қатынастар теориясы, ол негізінен Еуропалық интеграция тәжірибесінен туындады. Реалистерлер ынталандырушы фактор деп санайтын жеке мүдделерден гөрі, функционалистер мемлекеттердің ортақ мүдделеріне назар аударады. Интеграция өзінің ішкі динамикасын дамытады: мемлекеттер шектеулі функционалдық немесе техникалық салаларда интеграциялаған сайын, олар осыған байланысты салаларда интеграцияның келесі кезеңдеріне серпін жинауға көбірек мүмкіндік алады. Интеграцияның осы "көрінбейтін қолы" құбылысы "ағып кету" деп аталады. Интеграцияға қарсылық көрсету мүмкін болғанымен, оның кеңеюіне тоқтау салу қиынға соғады. Бұл қолданыс, сондай-ақ халықаралық қатынастардағы функционализмнің қолданысы, функционализмнің сирек кездесетін мағынасы болып табылады. Көбінесе, функционализм – құбылыстарды актерлердің емес, жүйенің функциялары ретінде түсіндіретін дәлел. Иммануэль Валлерштейн Вестфалиялық халықаралық саяси жүйенің дамушы халықаралық капиталистік жүйені қамтамасыз ету және қорғау үшін пайда болғанын айтқанда функционалистік теорияны қолданды. Оның теориясы "функционалистік" деп аталады, себебі ол оқиға жүйенің қалауымен болды, актердің емес. Функционализм құрылымдық немесе реалистік дәлелдерден өзгеше, өйткені екеуі де кеңірек, құрылымдық себептерге назар аударса да, реалистер (және структуралистер жалпы алғанда) құрылымның актерлерге ынталандыру беретінін айтады, ал функционалистер себепті күшті жүйеге жатқызады, актерлерді толығымен естен шығарады.

Постқұрылымдық

Постструктурализм халықаралық саясатты зерттеудің көптеген басқа тәсілдерінен өзгешелігі – ол өзін бір жақты ғылым, мектеп немесе парадигма деп санамайды, олар белгілі бір тақырыпты түсіндіруге бағытталған. Керісінше, постструктурализм – бұл сын тұрғысынан қарау, көзқарас немесе этика, ол белгілі бір жолмен сынауға ұмтылады. Постструктурализм сынды өте пайдалы, жақсы қадам деп санайды, ол баламаларды іздеуге мүмкіндік жасайды. Онда «халықаралық саясатты түсіну абстракция, бейнелеу және интерпретацияға байланысты» делінеді. Халықаралық қатынастардағы постструктурализммен байланысты ғалымдар: Ричард К. Эшли, Джеймс Дер Дерьян, Майкл Дж. Шапиро, Р. Б. Дж. Уокер және Лене Хансен.

Постмодернизм

Халықаралық қатынастарға постмодернистік көзқарас мета-әңгімелерге сын тұрғысынан қарастырып, дәстүрлі халықаралық қатынастар теориясының шындыққа және бейтараптылыққа қатысты талаптарын жоққа шығарады.

Колониядан кейінгі кезең

Постколониалды халықаралық қатынастар зерттеулері халықаралық қатынастарға (ХҚ) сындық теориялық көзқарас ұсынады және халықаралық қатынастар зерттеулерінде басым емес сала болып табылады. Постколониализм әлемдік саясатта отаршылдық билік формаларының тұрақтылығына және расизмнің жалғасуына назар аударады.

Феминисттік халықаралық қатынастар теориясы

Феминистік халықаралық қатынастар теориясы соғыс, бейбітшілік, қауіпсіздік және сауда сияқты халықаралық қатынастардағы тақырыптарға гендерлік перспективаны қолданады. Атап айтқанда, феминистік халықаралық қатынастар зерттеушілері гендерді әртүрлі халықаралық саяси жүйелердегі биліктің қалай құрылатынын талдау үшін пайдаланады. Тарихи тұрғыдан алғанда, феминистік халықаралық қатынастар теориялықтары халықаралық қатынастар теориясы аясында өз орнын табуға күресіп келді, олардың еңбектері назарсыз қалды немесе жоққа шығарылды. Феминистік халықаралық қатынастар сонымен қатар әлеуметтік және саяси арақатынастарды талдайды, көбінесе халықаралық қатынастардың жеке тұлғаларға және керісінше олардың халықаралық қатынастарға қалай әсер ететінін көрсетеді. Жалпы, феминистік халықаралық қатынастар зерттеушілері халықаралық қатынастарға қатысты позитивистік және мемлекетке бағытталған көзқарастары үшін реализм мектебін сынауға бейім, бірақ реалист болып табылатын феминистік халықаралық зерттеушілер де бар. Оның орнына, Елшатин әйелдердің тек пассивті бейбітшілік сақтаушылар екендігі туралы стереотипке қарсы шығып, соғыс кезеңіндегі өмірлік тәжірибелер мен бала кезінен бастап, кейін ана болу тәжірибесін салыстырады. Сондай-ақ, Марианна Маршан, "Әртүрлі қоғамдар/Әртүрлі шындықтар/Әртүрлі кездесулер" атты еңбегінде Тикнердің феминистік халықаралық қатынастар зерттеушілерінің бірдей онтологиялық шындық және эпистемологиялық дәстүрде жұмыс істейді деген тұжырымын сынады.

Халықаралық қатынастарға психологиялық көзқарас

Психологиялық көзқарас халықаралық қатынастарда таным мен эмоцияның әлемдік саясатқа тигізетін әсеріне назар аударады. Саяси шешім қабылдауды талдау арқылы ғалымдар ядролық стратегия және ядролық қару тарату, қорқыту, сенімділік, сигнал беру және келіссөздер, сондай-ақ қақтығыстарды басқару және оларды шешу сияқты мәселелердің кең спектрін зерттеді. 1970 жылдары әлемдік саясат зерттеушілері халықаралық қатынастарда ынтымақтастық немесе бәсекелестік туралы шешімдерді түсіндіру үшін когнитивтік психологиядағы жаңа зерттеулерге жүгіне бастады. Когнитивтік психология адам шешім қабылдауын түсіндіруде танымға орталық рөл берді. Ол адамдардың мінез-құлқының жиі дәстүрлі рационалды таңдау моделінің күтулерінен ауытқуын анықтады. Осы ауытқуларды түсіндіру үшін когнитивтік психологтар бірнеше тұжырымдама мен теорияны жасады. Оларға қате түсінік теориясы, сенімдер мен схемалардың ақпаратты өңдеудегі маңызы, сондай-ақ ақпаратты түсіндіруде аналогиялар мен эвристиканы қолдану жатады. Халықаралық қатынастар зерттеушілері осы тұжырымдамаларды қабылдап, оларды әлемдік саясаттағы мәселелерге қолданды. Мысалы, Роберт Джервис тарихи жағдайларда көшбасшылардың қате түсініктерінің үлгілерін анықтады, бұл қаламаған эскалацияға, қорқытудың сәтсіздігіне және соғысқа әкелді. Дебора Уэлч Ларсон мен Роуз Макдермот сенім жүйелері мен схемаларды ақпаратты өңдеудің және сыртқы саясат бойынша шешім қабылдаудың негізгі қозғаушы күштері деп атады. Керен Ярхи Мило саясаткерлердің қарсыластарының ниеттерін бағалау кезінде «эвристика» деп аталатын танымдық қысқа жолдарға қалай сүйенетінін зерттеді. Когнитивтік психологиядан басқа, әлеуметтік психология да халықаралық қатынастардағы зерттеулерге ұзақ уақыттан бері әсер етеді. Әлеуметтік психологтар адамның жеке басын анықтау қажеттілігін анықтады – адамның немесе топтың басқалармен қалай танылуын қалайтыны. Жеке тұлғаны қалыптастырудың осы динамикасы топтар арасындағы және топтар ішіндегі қақтығыстарға ықпал етуі мүмкін. Халықаралық қатынастар зерттеушілері әлеуметтік психологиядағы тұжырымдамаларды топтар арасындағы және топтар ішіндегі қақтығыстардың динамикасын, сондай-ақ қақтығыстарды басқару және оларды шешу процестерін зерттеу үшін пайдаланды. Соңғы кезде халықаралық қатынастар зерттеушілері психологиядағы эмоциялар туралы зерттеулерге жүгіне бастады, бұл әлемдік саясаттағы мәселелерге жарық түсіруге көмектеседі. Психологиядағы зерттеулер көрсеткендей, әсер мен эмоциялар шешім қабылдау мен мінез-құлықтың негізгі қозғаушы күштері болып табылады. Бұл сыртқы саясатты, соғысқа дейін эскалацияны, қақтығыстарды шешуді және әлемдік саясаттағы көптеген басқа мәселелерді түсінуімізге маңызды әсер етеді. Мысалы, Роуз Макдермот пен Джонатан Мерсер осы жаңа нәтижелерді қолданушылардың біріншілері болды, олар эмоциялық тәжірибе жылдам және тиімді шешім қабылдауға мүмкіндік беретін бейімделу функцияларын орындай алатынын дәлелдеді. Томас Долан эмоционалдық интеллект теориясын қолданып, көшбасшылардың соғыс кезінде жаңа оқиғаларға жауап ретінде сезінетін кейбір эмоциялық реакциялар, мысалы қуаныш немесе алаңдаушылық, соғысқа қатысу тәсілдерін өзгертуге бейім екенін көрсетті, ал басқалары, мысалы қанағат немесе наразылық, өзгеріске қарсылық тудыруға бейім. Эксперименталды психология мен эмоциялар социологиясынан алынған тұжырымдамаларды біріктіре отырып, Робин Марквика рационалды таңдау теориясы мен конструктивтік көзқарастарға балама ретінде «эмоциялық таңдау теориясын» әзірледі. Эволюциялық психология сияқты эволюциялық көзқарастар халықаралық қатынастардың көптеген ерекшеліктерін түсіндіруге көмектеседі деп саналады. Адамдар ата-бабаларының ортасында мемлекеттерде өмір сүрмеген және өте жергілікті аймақтан тыс топтармен сирек қарым-қатынас жасаған. Алайда, дамыған психологиялық механизмдердің көптеген түрлері, әсіресе топтар арасындағы өзара әрекеттесумен байланысты механизмдер, қазіргі халықаралық қатынастарға әсер етеді деп саналады. Оларға әлеуметтік алмасудың дамыған механизмдері, алдау және оны анықтау, мәртебелік қақтығыстар, көшбасшылық, топ ішіндегі және топтан тыс айырмашылықтар мен бейімділіктер, коалициялар және зорлық-зомбылық жатады.

Халықаралық қатынастардағы теория

1955 жылғы мақалада Кеннет Томпсон Халықаралық қатынастар теориясын (IR) саяси ғылымдағы жақындағы құбылыс ретінде сипаттады. Томпсон «нормативтік» IR теориясы, «жалпы» IR теориясы және IR теориясының «әрекеттің негізі» ретіндегі айырмашылықтарын көрсетті. Соңғы жылдары бірнеше Халықаралық қатынастар ғалымдары (ИЖ) ИЖ теориясынан қашықтау үрдісі байқалып отыр деп мәлімдеді. 2013 жылғы қыркүйекте шыққан «European Journal of International Relations» журналы және 2015 жылғы маусымдағы «Perspectives on Politics» журналы Халықаралық қатынастар теориясының (IR) қазіргі жай-күйін талқылады. 2016 жылғы зерттеу көрсеткендей, теориялық жаңарулар мен сапалық талдаулар аспирантурадағы оқудың маңызды бөлігі болғанымен, журналдар орташа деңгейдегі теорияларды, сандық гипотезаларды тексеруді және жариялану әдістемесін бағалайды.

Баламалы тәсілдер

Фундационализм, антифундационализм, мінез-талдам, структурализм және постструктурализм негізінде бірнеше баламалы тәсілдер әзірленді. Мінез-талдамдық халықаралық қатынастар теориясы – әлеуметтік ғылымдардың табиғи ғылымдардан әдістемелерді қабылдай алады деген идеяға сенеді. Осыған сәйкес, мінез-талдам зерттеушілері идеологиялық бағыттарды (ізмдерді) қабылдамайды, себебі олардың жақтастары өздерінің идеологияларының негізгі қағидаларының өзінен-өзі анық екеніне сенеді. Олар осы қағидаларды жүйелі түрде тексеріп, олардың рас екенін анықтамайды, керісінше, идеологиялық бағыттардың жақтастарын саясаткерлерді бағыттау үшін ғылыми еңбектердің кейпінде үгіт-насихат тарататындар деп қарастырады. Мінез-талдамдық тәсілдің соңғы тұжырымдамасы макротеорияларды немесе парадигмаларды қамтиды, яғни, бірнеше талдау деңгейлерінде қолданылатын теорияларды. Экономика және социология салаларында бұрын дамыған теориялар халықаралық қатынастарға қолданылады, ал реализм сияқты негізгі идеологиялық бағыттар кең көлемді деректер базасымен жүйелі түрде тексеруге болатын нысанға қайта құрылады. Халықаралық қатынастардың негізгі парадигмалары – марксистік (идеологиялық емес марксизм), бұқаралық қоғам, қоғам құру және рационалды актер парадигмалары болып табылады, олардың әрқайсысы баламалы нұсқаларға толы. Мінез-талдам зерттеушілері жоғарыда аталған идеологиялық бағыттарды эмпирикалық тұрғыдан тексеруге болатын қолданыстағы парадигмалардың нұсқаларына бейімдеуге тырысады, осылайша халықаралық қатынастар теориясының болашағы тексерілмеген қағидалардан арылып, білімнің берік негізіне көшеді.