Кіріспе

Цинь және Хань дәуірлері арасындағы патшалықтар

"Үш Цинь" – Цинь әулетінің құлауынан кейін б.з.д. 206 жылы құрылған, он сегіз патшалықтың (Юн, Сай және Чжай) арасындағы қысқа мерзімді билік бөлісу келісімі. Бұл үш патшалық Цинь империясының орталық аймағы болған Гуанчжун жазығында (қазіргі Шэньси провинциясының орталық бөлігінде) орналасқан.

Өмірбаян

208 ж. б.з.д. Чу патшасы Хуай II Гуанчжунға бірінші шабуыл жасағанның аймаққа билік ететінін уәделеді. 207 ж. б.з.д. соңында Чу көтерілісшісі Лю Бан Цинге қарсы көтерілісшілердің алғашқысы болып Гуанчжун аймағына енді, Цин астанасы Сианьянды басып алды және Циннің соңғы патшасы Цзииннің бағынуын қабылдады. Ол сондай-ақ Циньдің қатал заңдарын жойып, әскерлеріне жергілікті тұрғындарды өлтіру мен тонауға тыйым салғандықтан Гуанчжун халқының қолдауын иеленді. Осы себептерге байланысты Лю Банның Гуанчжунға талабы зор болды, себебі ол астыққа бай, тығыз халқы бар, оңай қорғалатын және Қытайдың Орталық жазығына кеңеюге қолайлы болды. Алайда, Чу көтерілісшісі Сян Ю, сол кездегі ең күшті көтерілісші әскербасы және Лю Банның қарсыласы Хуайдың уәдесін елемеді. 206 ж. б.з.д. қаңтарда ол Люға қазіргі Сычуаньдағы Ханжун, Ба және Шудың бұрынғы Цин аймақтарын берді, ол Хан патшасы ретінде билік ететін болды. Ба және Шу астыққа бай болған, бірақ Қытайдың қалған бөлігінен шалқары орналасқан. Сян Ю Лю Банға Ханжунға өзімен бірге 30 000 әскерді ғана алып кетуге рұқсат берді, бірақ Чу және басқа мемлекеттерден тағы 10 000 адам ерікті түрде оның армиясына қосылды. Лю Банның әскері Цинлинг таулары арқылы оңтүстікке қарай, Зиву жолымен Ханжунға беттеді. Ханжунның Хан өзені алабына жеткен соң Лю Бан кеңесшісі Чжан Лянның кеңесімен Сиан Юдің бұйрықтарын орындауға және өз билігінде қалуға деген бейілділігін көрсету үшін ағаш галерея жолын өртеп жіберді. Сян Ю Гуанчжунның орнына өз туған Чжу жерін басқаруды қалады, сондықтан ол аймақты 207 ж. б.з.д. шілдеде Юшуй шайқасынан кейін Сян Юға бағынған үш бұрынғы Цин генералы арасында бөліп берді. Циннің бұрынғы бас қолбасшысы Чжан Хан қазіргі Шансидің орталық бөлігін алып жатқан Йонг патшалығын алды. Сян Юның Чжан Ханды пайдалану ниетіне оның генерал ретіндегі ерекше табыстары ықпал етті. 209 ж. б.з.д. Чжан Хан бүлікшілермен күресу үшін сотталғандардан әскер жасап, Сианьян мен Синьянды құтқарды және Чжоу Вэнь, Ву Гуан және бүлікшілердің басшысы Чэнь Шэньді ( "Түскен Чу" патшасы) талқандады. 208 ж. б.з.д. ол жаңа бүлікшілердің басшысы Сян Лянды (Сян Юдың інісі) жеңіп, өлтірді, сондай-ақ Тянь Данды, Чжоу Шиді, Вэй Цзиуді, Тянь Ронгты және Чэн Юды жеңді. 207 ж. б.з.д. Цинь премьер-министрі Чжао Гао оны өлтіруді көздегенін және Юшуй шайқасында жеңіліске ұшырағанын білгеннен кейін ол Сян Юға бағынды, бірақ Сян Ю армиясы азық-түлік тапшылығына тап болды, ал Чжан Хан 207 ж. б.з.д. қаңтардағы Джулу шайқасындағы бүлікшілердің жеңісі мен шілдедегі өзінің бағынуы арасында Сянның ілгерілеуін тоқтатты. Сян Ю Чжан Ханның қабілетін мойындап, оған Цинлинг тауларының өткелдерін қорғауды тапсырды, егер Лю Бан Ханжуннан солтүстікке Гуанчжунға қайта өтуге тырысса. Сян Ю сондай-ақ Чжан Ханның бұрынғы қол астындағы Сима Син мен Дун Иді марапаттады. Сима Син Сай (塞) мемлекетін алды, қазіргі Солтүстік-Шығыс Шэньсиде, ал Дун И Чжай (翟) мемлекетін алды, қазіргі Солтүстік Шэньсиде. Бұл үш патшалық бірлесіп Үш Цин деп аталды, себебі олар бұрынғы Цин мемлекетінің орталық аймағында орналасқан.

Лю Банның шабуылға шығу шешімі

Ханжун мен олардың туған жері – Шығыс Қытайдағы Чу арасындағы тым ұзақ қашықтыққа тап болған Лю Банның әскері мен басшылығы жабдықтау жетіспеушілігінен және жаппай дезертирліктерден зардап шекті. Бірақ, осы кезде офицер Хан Синьнің биікке көтерілуімен сәйкес келді. Хан Синь – ерте жастағы дарынды жігіт, соғыс өнерін жақсы білетін және өз ойларымен, еңбектерімен ашық сөйлейтін еді. Ол Сиан Юйдің әскерінде қарауыл немесе кіші офицер болып қызмет еткен, бірақ Сиан Юй оның ұсыныстарын тыңдамағандықтан Лю Банға қызмет ету үшін Сиан Юйден кетіп қалды. Оны Лю Банның министрі Сяо Юин мансапқа ұсынды, ал 207 жылдың желтоқсанында ол және Чжан Лян Лю Банның тапсырмасымен Сиан Юйге сыйлықтар табыс етті. 206 жылдың басында Хан Синь логистикалық префект болды, осы қызметінде Лю Банның премьер-министрі Сяо Хэге әсер етті, мүмкін, өйткені ол Ба және Шудың азық-түлік ресурстарын Қытайдың оңтүстік-батысынан Ханчжунға жеткізуде өте жақсы жұмыс істеді. Хан Синь ешқашан әскерге басшылық етпегенімен, Сяо Хэ Хан Синьге әскер басқару құқығын беруді ынталы түрде қолдады. Лю Бан Хан Синьді ғана генерал етіп қоймай, оны өзінің Бас генералы етіп тағайындады, Цао Шэн, Фан Куай, Чжоу Бо және Гуан Ин сияқты генералдардан жоғарылатты. Бұл генералдар Лю Банның 209 жылғы (немесе Гуан Ин болса 208 жылғы) Циньге қарсы көтерілісінен бері қызмет етіп келген, қабілетті әскербасылар еді. Хан Синь жақын арада Лю Банға Гуанчжунға шабуыл жасауға рұқсат беруді талап етті. Олар Үш Цинді осылай тез басып алып, Чжан Хан, Сима Син және Дун Идің осы аймақты ұзақ уақыт билемегенін пайдалана алды. Хан Синьдің сөзіне сүйенсек, Гуанчжун халқы Лю Банды өздерінің патшасы ретінде қуанышпен қарсы алады, себебі олар Сиан Юйдің қатыгездігіне қарсы болды, бұрынғы Цинь генералдарының Сиан Юйге кеткеніне ашуланды және Лю Банның Гуанчжунға алғаш кірген кезде көрсеткен мейірімділігіне құрметпен қарады. Сонымен қатар, Сиан Юй Ки мемлекетімен күшейе берген соғысқа тартылған еді. Хан Синь олар Гуанчжунды Орталық жазықтағы аумақтарды жылдам басып алу үшін бай азық-түлік базасы ретінде пайдалана алады деп мәлімдеді (Гуанчжун Қытайдың басқа аймақтарына қарағанда соғыстан азат болған). Лю Бан Хан Синьдің кеңесін қабылдады. Чжан Хан Гуанчжунды Ханчжуннан оңтүстікке қарай бөліп тұратын Циньлин тауларының өткелдерін күзетіп тұрды, сондықтан Хан Синь Циньлин тауларының шығыс бөлігіндегі Зиву жолын жөндеуге кірісті. Осылайша Чжан Ханға шабуыл осы бағыттан болатыны туралы жалған ой тудырды.

Науқан

206 жылы тамыз айында Хан Син басып кіруді бастады. Зиуу жолын жөндеуден басқа, Хан Син сол жерден Жан Ханға қарсы күш жөнелтті. Ол сондай-ақ Фан Куайды алыс батысқа, Цишань жолы бойында диверсиялық күшпен жіберді, ол Пай өзенінің солтүстігіндегі Си округінің көмекші префектін жеңді. Осы себептерге байланысты Чжан Хан өзінің негізгі күштерін осы өткелдердің солтүстік жағына шоғырландыруға мәжбүр болды. Осы уақытта Хан Син мен Лю Бан өзінің негізгі күштерін Гуанчжун жазығының оңтүстік-батысында, Цишань мен Зиуу жолдарының арасында орналасқан, азырақ қолданылатын Чэньцан жолымен жүрді. Олар тез арада Сябиан және Гудао округтерін басып алып, Сангуан өткелін қоршап тұрған Юн гарнизонын жеңді. Деректерге сәйкес, Хан Син Цао Шенге елу ерекше жауынгерді таңдап, оларды ағаш кесушілерге ұқсатып, өткелге кіріп, түн ортасында оны іштен басып алуды бұйырған. Олар отынмен ауыр жүктер арқалап, түн түскенде жасырынып, өткел қақпаларын күзеткен Юн сарбаздарының саны аз болды. Хан сарбаздары отын жүктерінің ішінде жасырылған қылыштарды алып шығып, күзетшілерді өлтіріп, қақпаларды ашты, соның арқасында Хан Син Гуанчжунның Вэй өзені алабының оңтүстік шетіндегі Чэньцан қаласына кірді. Хан әскерінің шабуылынан қорқып, гарнизон мен оның қолбасшысы қаланы тастап, Чжан Ханға Хан әскерінің келгенін хабарлады. Чжан Хан өзінің бұрынғы қол астындағы патшалар Сима Син мен Дун Иге көмек сұрап елшілер жіберді. Ол ағасы Чжан Пингпен бірге Хан Синнің әскеріне қарсы аттанды, бірақ Чэньцанның сыртындағы шайқаста жеңілді. Чжан Хан өзінің қалған күштерінің көп бөлігімен өзінің астанасы Фейцюға шегінді, ал Чжан Пинг армияның кіші бөлігін Хаоцзи қаласына бастап кетті. Хан Син Фейцюды алуға тырыспай, Чжан Пингке шабуыл жасауды жөн көрді, себебі Фейцю Чжан Пингтің әскерінен гөрі күшті қала болып, үлкен әскермен қоршалған еді, ал Чжан Хан өте қабілетті генерал еді. Фейцюды қоршау басып кіруді тоқтатады және Чжан Пинг, Сима Син, Дун И және Сянь Юға Гуанчжунның көп бөлігін басып алуға үлкермей Хан әскерін талқандауға мүмкіндік береді. Сондықтан Хан Син ең алдымен Юн және Тай қабырғалы қалаларына назар аударды. Фан Куай Юнның маңына жетіп, қаладан оңтүстікке қарай атты әскер мен соғыс машиналарын жеңіп, Хан әскеріне қосылды. Олар екі қаланы басып алды, Фан Куай өзінің авангардымен қабырғаларды басып алды, содан кейін олар Чжан Пингті қуып, Хаоцзидің сыртындағы шайқаста жеңді. Чжан Пинг қабырғалардың ішіне қашып, қоршауға алынды. Осы уақытта Хан Син мен Цао Шэнь армияның бір бөлігін Хаоцзидің шығысында орналасқан Ран қаласын басып алуға қолданды, ал Чжоу Боның жасағы Хуали округін басып алды. Сима Син генерал Чжао Бэнді Фейцюдегі Чжан Ханды күшейтуге жіберді, ал Дун И жіберген әскер Цзиньшуй өзені аймағына келді. Фейцюде Хан Синнің назарын аударуға үміттенген Чжан Хан Хаоцзиді босату үшін біріктірілген Юн, Сай және Чжай күштерін басқарды. Бұрын Чжан Хан Линьцзи (208) және Дингтао (208) шайқастарында қарсыластарына күтпеген шабуылдар жасап жеңіске жеткен болатын. Алайда бұл жолы Чжан Ханды Хан Син мен Цао Шэнь Ранның шығысында тоқтатып, тағы бір жеңіліске ұшырады. Чжан Хан Фейцюға оралды, ал Чжао Бен шығысқа қарай бұрынғы Цин астанасы Сианьянға шегінді, оны Неиши Баоның Сай әскерлері қоршап тұрды. Хан Син мен Цао Шэнь Хаоцзидегі Хан әскерлеріне қосылды, ал Чжан Пинг қоршаудан шықты. Хан әскері Хаоцзиге шабуыл жасады, Фан Куай тағы да күшін қабырғаларға бастап, қаланы басып алды, ал Хаоцзи префекті мен көмекші префекті шайқаста қаза тапты. Фейцюға назар аударудың орнына, негізгі Хан әскері қаланың арғы жағымен шығысқа қарай Сианьянға қарай жүріп өтті. Чжао Бен мен Неиши Баоның қол астындағы Сай әскері Хан Синмен шайқасуға қаладан шығып, жеңілді және шығысқа қашты, бұл Сианьянның, сондай-ақ Мэй, Хуайли және Лиучжун округтерінің берілуіне себеп болды. Лю Банг Сианьянды Синченг деп атады, ал Хан әскері Шыңлингті шығысқа қарай бекітті. Цзиньлингтің Сайдың астанасы Юэянға жақын болуы Сима Синді Сайдың негізгі әскерін Цзиньлингті қоршауға алуға итермеледі, онда оған Чжан Пингтің қолбасшылығындағы күштер қосылды. Цзиньлингтегі Хан гарнизоны қаланы жиырма күн қорғады, содан кейін шайқасып, Сай Ён коалициясын жеңіп, кері шегінуге мәжбүр етті. Сао Шен қаладағы генералдардың бірі болды, ал Хан Син қала ішінде немесе сырттан көмекке келді. Чжан Пинг солтүстікке Қиге шегінді, онда ол Чжай күштерімен бірікті, бірақ Чжоу Боның жасағы оларды жеңді, содан кейін ол Диан округін басып алуға батысқа аттанды. Чжан Пинг алыс батыстағы Лунсиге шегінді. Хан жасағының бірі Гуан Ин Юэянға жақындап, Сима Син көптеген сарбаздарын жоғалтқандықтан, басылып берді. Лю Банг өзінің штаб-пәтерін Ханчжунның Нанчжэнінен Юэянға көшірді. Осы уақытта Хан әскерінің бір бөлігі Фейцюды қоршап алды, онда Чжоу Бо мен Гуан Ин қатысты. Хан генералы Цзинь Си Чжан Пингтің қалған күштерін жеңіп, Лунси округін басып алды, ал Хан генералы Ли Шанг Солтүстіктегі Бейди және Шанчун округтерін басып алды, Йенчиде Ён генералын, Сюньида Чжоу Лэйдің жасағын және Ниянгда Су Цзудің жасағын жеңді. Негізгі Хан әскері солтүстік-шығысқа қарай Гаонуға, Чжай астанасына аттанды, онда Дун И қарсылықсыз басылып берді.

Салдары

Фейцзю қоршауда қалғанмен, қыркүйекке қарай Гуанчжун Лю Банның өсіп келе жатқан иелігінің әкімшілік орталығына айналды, ал қазан айында ол Орталық жазыққа кеңейе бастады, сол айда Хэнань мемлекетін, қарашада Хан мемлекетін, ал 205 жылы наурызда Батыс Вэй және Инь мемлекеттерін қосып алды. Сәуірде ол 206 жылы қазанда Сян Юдің Чу патшасы Хуай II-ді өлтіруін Қытайды бақылау үшін Сян Юге қарсы толыққанды соғыс ашуға пайдаланды (Чжу-Хань таласын қараңыз). Сол айда Лю Бань Чжао мемлекетімен одақтасып, Сян Ю әлі де Циде жорықтап тұрғанда, оның астанасы Пэнчэн қаласын қысқа мерзімге басып алды. Маусым айында Хан Синь Фейцзю қоршауын өз қолына алды және Фан Куайға Вэй өзенінен арна қазып, суды қаланың саз кірпіштен тұрғызылған қабырғаларына бұруды бұйырды. Бірнеше күннен кейін қабырғалардың бір бөлігі жұмсарып, құлады, ал Хан әскерлері қалаға кірген кезде Чжан Хан өз-өзіне қол жұмсады. Осылайша Циньдің үш мемлекеті үш округке айналды. Лю Чу-Хань таласында жеңіске жеткеннен кейін Гуанчжун аймағы жаңадан құрылған Хань әулетінің патшалық жері болды, ал Чанъань императорлық астанаға айналды, ол Вэй өзенінің ар жағындағы бұрынғы Цинь астанасы Сияньяннан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан.