Кіріспе

Экономикалық құрылым

Ортақ меншік – ұйымның, кәсіпорынның немесе қауымдастықтың активтерін жеке мүшелердің немесе мүшелер тобының атынан емес, бүкіл қауымның ортақ меншігінде ұстауды білдіреді. Ортақ меншіктің түрлері кез келген экономикалық жүйеде кездеседі. Өндіріс құралдарының ортақ меншігі – социалистік саяси қозғалыстардың басты мақсаты, себебі ол коммунистік қоғамды құру және оның тұрақты жұмыс істеуі үшін қажетті демократиялық механизм деп есептеледі. Жақтаушылар ұжымдық меншік пен ортақ меншіктің аражігін ажыратады: ұжымдық меншік – бұл әріптестер тобының келісімімен бірлесіп иелік ететін мүлік, мысалы, өндіруші кооперативтері, ал ортақ меншік – барлығына толығымен ашық қолжетімді активтер, мысалы, халыққа тегін қолжетімді саябақ.

Христиандық қоғамдар

Иерусалимдегі алғашқы шіркеу барлық ақшалары мен мүліктерін бөлісті (Апостолдардың істері 2 және 4). Ерте христиандардың шабыттандырған үлгісімен, көптеген христиандар олардың ортақ мүлік және ортақ меншік үлгісін ұстанбаққа тырысты. Ортақ меншікке кейбір христиандық топтар, мысалы, гуттерлер (шамамен 500 жылдан бері), Брудерхоф (шамамен 100 жылдан бері) және басқалары қолданады. Мұндай жағдайларда мүлік әдетте діни топтардың мүшелерін күтіп бағу үшін құрылған қайырымдылық қорына тиесілі болады. Христиан коммунистері Аян 2 және 4-ші тараулардағы Киелі кітап мәтіндерін алғашқы христиандар коммунистік қоғамда өмір сүргенін көрсететін дәлел ретінде қарастырады. Сонымен қатар, "әркімге қажеттілігіне қарай" деген ұғымның кіндігі Елшілердің істері 4:35-те жазылған, онда "елшілерге әркімнің қажеттілігіне қарай таратуға" айтылған.

Капиталистік экономикада

Ортақ меншік көптеген ерікті бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдарда, сондай-ақ барлық мемлекеттік органдарда кеңінен қолданылады. Кооперативтер көбінесе ұжымдық, социалистік экономикамен үйлеседі, бірақ бөлшек сауда кооперативтері ортақ меншіктің белгілерін көрсетеді, ал олардың мүшелері жеке меншікте болуы мүмкін. Кейбір адамдар мен ұйымдар мақсатты түрде тегін контентті, соның ішінде ашық кодты бағдарламалық құралдарды, қоғамдық домендегі туындыларды және әділ пайдалану медиасын жасайды немесе қолдайды. Өзара көмек – бұл капиталистік экономикада, әсіресе маргиналданған қауымдастықтар арасында және COVID-19 пандемиясы сияқты төтенше жағдайларда кішкентай көлемде жүзеге асырылатын ортақ меншіктің бір түрі.

Социалистік экономикада

Көптеген социалистік қозғалыстар, оның ішінде марксистік, анархистік, реформалық және коммуналдық қозғалыстар, бүкіл қоғамның өндіріс құралдарына ортақ меншігін өндіріс күштерінің дамуы арқылы қол жеткізілетін соңғы мақсат ретінде қарастырады. Дегенмен, көптеген социалистер социализмді өндіріс құралдарына қоғамдық немесе кооперативтік меншік ретінде жіктейді, ал ортақ меншікті Карл Маркс пен Фридрих Энгельс "коммунизмнің жоғарғы сатысы" деп, ал Владимир Ленин, Эмма Голдман және Питер Кропоткин жай ғана "коммунизм" деп атаған. Марксистік және анархистік талдаулар бойынша, өндіріс құралдарына ортақ меншік және тауарлардың мол болуына негізделген қоғамда өндірістік мүлікке иелік етуге байланысты сыныптар болмайды. 1918 жылдан 1995 жылға дейін өндіріс, тарату және айырбас құралдарының ортақ меншігі Ұлыбританияның Еңбек партиясының конституциясының IV-тармағында мақсат ретінде көрсетілді және оның мүшелік билеттерінің артқы жағында келтірілді. Бұл ереже былай деді:
Қолмен немесе санамен еңбек ететін жұмысшыларға олардың еңбегінің толық нәтижесін және өндіріс, тарату және айырбас құралдарының ортақ меншігі негізінде мүмкін болатын ең әділ бөлісін қамтамасыз ету, сондай-ақ әрбір өнеркәсіптің немесе қызметтің ең жақсы халықтық басқару және бақылау жүйесін орнату.

Монополияға қарсы экономика

Монополияға қарсы экономикада ортақ меншік – дегеніміз, ірі инвесторлардың бір сала бойынша бәсекелесетін бірнеше компанияның акцияларын иеленуі. Осылайша, бір-біріне қатысты меншік пайда болғандықтан, бұл компаниялардың бір-бірімен бәсекелесуге деген ынтасы төмендеуі мүмкін, себебі олар өздерінің бәсекелестік әрекеттерінің бір-біріне пайданы кемітуіне тигізетін әсерін ескереді. Бұл теорияны алғаш рет 1984 жылы Хулио Роттемберг жасады. Бірнеше эмпирикалық зерттеулер ортақ меншіктің маңыздылығының артып келе жатқанын көрсетеді және теорияны қолдайтын дәлелдер ұсынады. Осы бәсекелестікке қарсы әсерлерге байланысты туған алаңдаушылықтар ортақ меншікті "монополияға қарсы іс-шараларды түбегейлі қайта қарауға" ынталандырды. АҚШ Әділет министрлігі, Федералды сауда комиссиясы, Еуропалық комиссия және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) барлығы ортақ меншіктің өнім нарығындағы бәсекелестікті әлсіретуі мүмкін деген алаңдаушылықты мойындады.

Келісім-шарт теориясы

Неоклассикалық экономикалық теория ортақ меншікті келісім-шарттар теориясы арқылы талдайды. Оливер Харт және оның әріптестері ұсынған толық емес келісім-шарттар тәсіліне сәйкес, меншік маңызды, себебі активтің иесі қалдық басқару құқығына ие. Бұл, меншік иесі келісімшартта қарастырылмаған жағдайларда активті қалай пайдалану керектігін шеше алады дегенді білдіреді. Атап айтқанда, меншік иесінің қарым-қатынасқа тәуелді инвестициялар жасауға ынтасы, меншігі жоқ адамға қарағанда артық болады, сондықтан меншік «ұстап тұру» проблемасын шешуге көмектеседі. Осының салдарынан, меншік – шектеулі ресурс (яғни, инвестициялау мүмкіндіктері шектеулі) және оны бекерге жұмсауға болмайды. Атап айтқанда, меншік құқығы тәсілінің маңызды нәтижесі – ортақ меншік тиімді емес. Егер ортақ меншік жағдайынан (әр тарап активті пайдалануға вето құқығына ие болса) бастап, бір меншік иесі болатын жағдайға көшсек, жаңа меншік иесінің инвестициялық ынтасы жақсарады, ал басқа тараптардың инвестициялық ынтасы өзгеріссіз қалады. Дегенмен, толық емес келісім-шарттардың негізгі аясында, ортақ меншік инвестициялар адам капиталына жасалған жағдайда ғана тиімсіз болады, ал инвестициялар физикалық капиталға жасалғанда тиімді болуы мүмкін. Соңғы кезде бірнеше авторлар ортақ меншік инвестициялар адам капиталына жасалған жағдайда да тиімді болуы мүмкін екенін көрсетті. Атап айтқанда, тараптар асимметриялық ақпаратқа ие болғанда, тараптар арасында ұзақ мерзімді қарым-қатынас болғанда немесе тараптар білуге тиіс нәрсені білгенде ортақ меншік тиімді болуы мүмкін.