Кіріспе
Роберт Олен Батлер (20 қаңтар 1945 жылы туған) – американдық көркем проза жазушы. Оның "Жай таудан келген жақсы иіс" атты әңгімелер жинағы 1993 жылы көркем әдебиет саласындағы Пулитцер сыйлығымен марапатталды.
Robert Olen Butler (born January 20, 1945) is an American fiction writer. His short story collection A Good Scent from a Strange Mountain was awarded the Pulitzer Prize for fiction in 1993.
Ерте өмір
Батлер Иллинойс штатының Гранит-Сити қаласында Роберт Олен Батлер ағасы мен оның бұрынғы атқарушы хатшысы Люсиль Фрэнсис Холл отбасында дүниеге келген. Роберт Олен Батлер ағасы актер және театр профессоры болған, кейіннен Санкт-Луис университетінің театр кафедрасын басқарған. Батлер Солтүстік-Батыс университетінде театр мамандығы бойынша білім алды (BS, 1967) және Айова университетінде драматургияға ауысты (MA, 1969). Батлер 1969 жылдан 1971 жылға дейін Вьетнамда қызмет етті, алдымен армияның қарсы барлау арнайы агенті, кейіннен аудармашы болып жұмыс істеді. Ол әскери барлау корпусында сержант шеніне дейін көтерілді. Оның сол кезеңдегі тәжірибесі шығармаларына әсер етті, нәтижесінде 1987 жылы Батлер Америка Вьетнам ардагерлерінен американдық мәдениетке ардагердің еңбегі үшін «Ту До Чинь Кин» сыйлығын алды. "Менің өмірімдегі ең үлкен қуанышым – таңғы сағат 2-де Сайгонның ылғалды, тығыз көшелеріне шығу, онда ешкім ұйықтамайтын сияқты, көшелерде серуендеу және адамдармен бірге есіктерде отыру еді", - деді Батлер 1993 жылы The New York Times газетіне берген сұхбатында. "Вьетнамдықтар – мен кездескен ең жылы, ашық және қонақжай халық еді, олар мені үйлеріне, мәдениеттеріне және өмірлеріне шақырды". Вьетнамдағы қызметтік сапарынан кейін болат зауытында жұмысшы, такси жүргізушісі және жоғары мектептерде мұғалімнің орнына тұрушы болып жұмыс істегеннен кейін Батлер Fairchild Publications компаниясына қосылды, онда ол Electronic News сияқты сауда басылымдарында жұмыс істеді. 1975 жылдан 1985 жылға дейін ол Fairchild's Energy User News (қазір Energy & Power Management) газетінің бас редакторы болды.
Әдеби мансап
Роберт Олен Батлер – 12 роман мен алты әңгіме жинағының авторы, оның ішінде 1993 жылы көркем әдебиет саласындағы Пулитцер сыйлығын алған «Жай таудан шыққан жақсы иіс». Guardian газетіндегі шолуда белгілі автор Клэр Мессуд былай деп жазды: «Бұл кітап тек әдемі және күшті жазылғандықтан ғана емес, сонымен қатар зор қиялға толы тәуекелге сәтті қадам басқандығы үшін осындай үлкен мақтауға ие болды. Батлер Вьетнам соғысы туралы көркем әдебиеттің маңызды және үнемі кеңейіп келе жатқан канонына енбеді (ол бұл канонның бұрыннан бергі мүшесі еді) – ол оның құрамын түбірімен өзгертті». Батлер Fairchild Publications компаниясында жарнамашы болып жұмыс істеген кезде Лонг-Айленд темір жолында роман жазуды бастады. «Менің алғашқы төрт жарық көрген романымның әрбір сөзі заңдық блокнотта, қолыммен, Лонг-Айленд темір жолында, Си-Клиффтен Манхэттенге қарай жолда жазылған», – деді Батлер өзінің ерте шығармашылық жолы туралы. Батлердің алғашқы романы – 1981 жылы Horizon Press баспасынан жарық көрген «Еден аллеялары». Бұл роман 21 баспадан бас тартудан кейін жарық көрді. «Еден аллеялары» жарыққа шығар алдында Батлер, өзінің есебінше, «бес қорқынышты роман, қырыққа жуық қорқынышты әңгіме және он екі өте нашар пьеса жазды, олардың ешқайсысы күн сәулесін көрген емес және енді көрмейді». Батлердің әңгімелері The New Yorker, Esquire, Harper's, The Atlantic Monthly, GQ және Zoetrope: All Story сияқты басылымдарда жарияланды. Оның әңгімелері 12 рет «Американың үздік қысқа әңгімелері», «Оңтүстіктен жаңа әңгімелер» жинақтарына және көптеген колледж әдебиеті оқулықтарына енді. Батлер сонымен қатар кино мен теледидар үшін сценарийлер жазды, олардың көпшілігі басқа авторлардың материалдары негізінде жазылған. Батлердің «Таблоидтық армандар» (1996) және «Жақсы уақыт өткіздім» (2004) әңгіме жинақтары халықтық мәдениеттен шабыт алды. «Таблоидтық армандар» әңгімелері супермаркет таблоидтарындағы сенбес әңгімелердің тақырыптарынан туындады. «Жақсы уақыт өткіздім» американдық ескі суреттердегі бейнелерге негізделген. Мысалы, «Ордың анасы» әңгімесін қарастырайық. Бұл әңгімеде Джек Гейнстің әйелі, жайлы үйінен Бірінші дүниежүзілік соғыстың Франциядағы майдандарына, өзінің солдат ұлын үйге қайтуға көндіру үшін саяхат жасайды. Бұл әңгіменің негізінде сол кездегі әйелдің қара киім мен клош шляпасы киген суреті бейнеленген кезеңдік сурет жатыр. Сыншылардың пікірлері де әртүрлі болды. San Francisco Chronicle бұл әңгімелердің «әдеби ойын сияқты сезілетінін» айтса, The Boston Globe оларды «нақты жазу, тамаша қиял, қазір де, жүз жыл бұрын да өмірдің басты мәселелерін талқылау» деп сипаттады. Батлердің 2006 жылы жарық көрген «Ажырылыс» әңгіме жинағы 240 сөзден тұратын қысқа әңгімелерден құралған. Бұл әңгімелерде адамдардың басы кесілгеннен кейінгі ойлары (Николь Браун Симпсоннан Людовик XVI-ға және тіпті Батлердің өзіне дейін) суреттелген. Осы әңгімелер негізінде Дэвид Жетттың «Ажырылыс» атты бір актілі пьесасы жазылды. Бұл пьеса 2007 жылы Лос-Анджелестегі МакКадден Плейс театрында қойылды. Сол кезде Батлер «Ажырылыс» кітабын өзінің ең жақсы және ең амбициялық кітабы деп атады. Бұл қысқа әңгіме түрін анықтау және зерттеуге бағытталған ұзақ жобаның бастауы болды. Оның «Жақындық» жинағы 100 өте қысқа әңгімеден тұрады, онда жыныстық қатынаста болған жұптардың (көбінесе танымал адамдардың) ішкі монологтары ашылды. «Weegee Stories» кітабында Артур «Weegee» Феллигтің 60 атақты суретіндегі адамдардың ішкі монологтары баяндалды. Сонымен қатар, ол Narrative Magazine журналында қысқа әңгіме туралы теориялық мақала жариялады. Өзін-өзі қайта құруға бейімділігінің тағы бір дәлелі ретінде, 2009 жылы Батлер «Тозақ» романын жариялады, бұл тозақта орын алған «күшті сатиралық» роман. Booklist журналының Донна Сейман 2011 жылы жарық көрген «Шағын қонақ үй» романын «сексуалдық шиеленіспен толы роман» деп атады, сондай-ақ: «Батлер эмоционалдық тығырықтың салдары туралы керемет бақыланатын, жүйкеге тиетін және әдемі түрде ашылатын әңгімесінде терең сюжеттік бұрылыс жасайды» деді. «Inside Creative Writing» атты веб-трансляция iTunes-те танымал болды. Батлер 1985 жылдан 2000 жылға дейін Луизиана штатының Лейк-Чарльс қаласындағы Макниз мемлекеттік университетінде Джон Вудпен бірге шығармашылық жазудан сабақ берді, содан кейін ол Флорида мемлекеттік университетінің профессоры болып, Франсис Эппстің құрметті профессоры және Майкл Шаараның шығармашылық жазу кафедрасын басқарды.
Марапаттар мен құрметтер
Батлер Гуггенхайм стипендиясын (көркем әдебиет саласында) және Ұлттық өнер қоры грантын алды, сондай-ақ ПЕН/Фолкнер сыйлығының финалисі болды. 2001 жылы ол "Zoetrope: All Story" журналында жарияланған "Fair Warning" атты әңгімесі үшін Ұлттық журнал сыйлығын жеңіп алды, ал төрт жылдан кейін "The Atlantic Monthly" журналында жарияланған "The One in White" әңгімесі үшін тағы бір Ұлттық журнал сыйлығына ие болды. 1993 жылы оның "Жай таудан шыққан иіс" атты әңгімелер жинағы көркем әдебиет бойынша Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. "Нью-Йорк Таймс" Луизианада тұратын вьетнамдық иммигранттардың өмірі туралы "таңғажайып, арман тәрізді" әңгімелермен жазылған бұл кітапты жоғары бағалады және оның "кемшіліктерімен емес, вьетнамдықтарды шынайы бейнелеудің батыл жобасын тамаша орындауымен ерекше" екенін айтты. Пулитцер комитеті бұл әңгімелердің "Вьетнам соғысы туралы әдебиетті жаңа, өте жеке және ерекше деңгейге көтеретінін" мәлімдеді. Батлер сонымен қатар Del Sol Press құрған және демеушілік еткен жылдық Роберт Олен Батлер сыйлығын (қысқа әңгімелерге арналған) таңдау жөніндегі төрешілік жасады, соңғы сыйлық 2010 жылы табысталды. Ол сондай-ақ "The Southeast Review" журналының өте қысқа әңгімелер конкурсының төрешісі болып қызмет етеді. 2013 жылы Ф. Скотт Фицджеральд әдебиет фестивалі аясында Фицджеральд, оның әйелі және қызы жерленген Мэриленд штатының Роквилл қаласында жыл сайын табысталатын Фицджеральд атындағы американдық әдебиет саласындағы жетістіктер үшін сыйлықты алды.
Некелер
1968 жылдың 10 тамызында Батлер Кэрол Супплиге үйленді. Олар 1972 жылдың қаңтарында ажырасты. 1972 жылдың 1 шілдесінде Батлер ақын Мэрилин Геллермен (қазір Мэрилин Крепф ретінде танымал) үйленді. 1987 жылдың 21 шілдесінде Батлер Морин Донланға үйленді. Олар 1995 жылдың наурызында ажырасып кетті. 2007 жылдың шілдесінде олардың некесі аяқталды (The Washington Post олардың 19 шілдеде ресми түрде ажырасқанын хабарлады), бұл туралы Батлер Флорида мемлекеттік университетінің аспиранттары мен профессорларына жіберген электрондық хатында Дьюберридің оны коммуникациялар магнаты Тед Тернерге тастап кетуі туралы айтқан. Батлердің электрондық хатындағы жеке мәліметтерге байланысты дау туындады, оны алушыларының бірі жария етті, содан кейін The Washington Post, The New York Times және National Public Radio сияқты ірі халықаралық БАҚ-тар осы туралы хабарлады. 2011 жылдың 22 қарашасында Батлер Кэли Ли Дэниелске үйленді, ол қазір К. Айвер ретінде танымал, трансгендер емес бинарлық ақын. Олар 2020 жылдың сәуірінде ажырасты. 2022 жылдың 19 маусымында Батлер Клара Гусман Эррераға үйленді.