Кіріспе

Британдық теледидар ойын шоуы (2007–2009)

Golden Balls – Жаспер Каррот жүргізген британдық күндізгі ойын шоуы. Ол 2007 жылдың 18 маусымынан 2009 жылдың 18 желтоқсанына дейін ITV телеарнасында көрсетілді.

1-раунд

Студияның арт жағында "Алтын банк" орналасқан – лотерея машинасына ұқсас үлкен құрылғы. Оның ішінде 10 фунттан 75 000 фунтқа дейін құны бар 100 алтын шар бар. Осы шарлардың он екісі "Алтын банк"тен кездейсоқ таңдалып, араластырғышқа салынады, ал Аманда Грант төрт "Қатіл" шарды қосады, оны Каррот "Шарлардың көмекшісі" немесе "Қатіл патшайымы" деп атайды. Бұл 16 шар төрт қатысушы арасында тең және кездейсоқ бөлінеді, олардың әрқайсысы екі шарды ішке қарамастан, алдыңғы және артқы қатардағы ұстағыштарына қояды. Каррот қатысушыларды таныстырған кезде, олар алдыңғы қатардағы шарларын ашып, баршаға көрсетеді. Таныстырудан кейін, әр қатысушы өзінің артқы қатардағы шарларына жасырын қарап, олардың мазмұнын жариялайды; олар қалағандай шындықты немесе жалғанды айта алады. Содан кейін олар кімнің өтірік айтып жатқанын талқылайды және кімнің шарлары ең төмен құнды және/немесе ең көп "Қатіл" шарлары бар екенін анықтауға тырысады. Әр қатысушы ойыннан кімді шығаруды қалайтынын жасырын түрде бір дауыс береді. Ең көп дауыс жинаған қатысушы жеңіссіз шығарылады. Егер екі қатысушы тең дауыс жинаса, оларға қатысы жоқ қатысушылар одан әрі талқылап, келісімге жетуге тырысуы керек. Егер олар келісе алса, таңдалған қатысушы шығарылады; әйтпесе, әрбір тең қатысушыға араластырғыштан кездейсоқ бір шар беріледі. Бірі – "Қатіл", екіншісі – бос, ал "Қатіл" шарды алған адам ойыннан шығарылады. Егер әр қатысушы бір дауыс алса, төртіншісі де талқылауға қатысады; кімді шығару керектігі туралы келісімге келген алғашқы үш қатысушы келесі кезеңге өтеді. Барлық төрт қатысушы артқы қатардағы шарларын ашады, ал шығарылған қатысушы шарларын "қоқысқа" тастап, оларды шұңқырға түсіріп, ойыннан мәңгілікке шығарып жібереді.

2-ші тур

Үш тірі қалған ойыншының қалған шарлары жабылып, араластырғышқа салынады. Алтын банктен тағы екі ақша шар тартылып, бір Қиялы шар қосылады, соның нәтижесінде барлығы 15 шар қолданысқа түседі. Әр ойыншы бес шар алады, екеуін алдыңғы қатарға, ал үшеуін артқы қатарға қойып, ойын 1-турдағыдай жалғасады.

Өтірік айту немесе жеңу?

Қалған екі ойыншының доптары қайтадан жабылып, араластырғышқа қайтарылады, және тағы бір "Қойшы" доп қосылып, барлығы 11 доп қолданысқа түседі. Доптар араластырылып үстелге қойылады, ал ойыншылар бір-біріне қарама-қарсы отырады. Бұл раундқа көбірек ақша әкелген ойыншыдан бастап, әрқайсысы бірінші кезекте бір допты "жою" (бин) үшін, содан кейін біреуін "жеңіп алу" (жеңіс жүлдесіне салу) үшін таңдайды. Әр доп таңдалғанда ашылады. Егер ақшалы доп жеңіп алынса, оның құны әлеуетті джекпотқа қосылады; егер "Қойшы" доп таңдалса, джекпот дереу 10-ға бөлінеді. Бірінші "жеңіп алынған" ақша допынан бұрын табылған "жеңіп алынған" "Қойшы" доптар джекпотқа әсер етпейді. Ойыншылар бес "жеңіп алынған" допқа ие болғанша кезекпен таңдайды, содан кейін қалған доп ашылып, жойылады. Алғашқы екі раундтағы доптардың таралуына байланысты, осы раундтың басындағы "Қойшы" доптардың саны бірден алтыға дейін болуы мүмкін.

Бөлшеңдеу немесе ұрлау?

Әр қатысушыға "Бөл" және "Ұрлау" деп белгіленген екі шар беріледі, және олар шарлардың ішіндегісін қарап, қайсысы екенін анықтағаннан кейін, өз ниеттерін білдіру үшін біреуін құпия түрде таңдауы керек. Қатысушылар шешім қабылдамас бұрын бір-бірімен сөйлесіп, Каротттан кеңес сұрай алады. Егер екеуі де "Бөл" шарларын таңдаса, олар джекпоттың жартысын тең бөліседі. Егер біреу "Ұрлау" шарларын, ал екіншісі "Бөл" шарларын таңдаса, "Ұрлау" шарларын таңдаған қатысушы барлық джекпотты жеңіп алады, ал "Бөл" шарларын таңдаған қатысушы ештеңе алмай кетеді. Егер екеуі де "Ұрлау" шарларын таңдаса, ешбір қатысушы ақша жеңіп алмайды.

Ғылыми зерттеулер

"Алтын доптар" әлеуметтік ғалымдардың назарын ынтымақтастық бойынша табиғи эксперимент ретінде тартты. Ричард Талерді қоса алған экономистер тобы финалдық қатысушылардың шешімдерін талдады және мыналарды анықтады: Жеке ойыншылар орташа есеппен 53 пайыз жағдайда бөлісуге (ынтымақтасуға) дайындық танытады. Қатысушылардың ынтымақтастыққа бейімділігі, әдетте маңызды деп есептелетін, бірақ ағымдағы жағдайда ұсақ көрінетін сомалар үшін күрт жоғары, авторлар бұл құбылысты "үлкен жаңғақ" деп атады. Ойынның алғашқы екі турында қарсыласы оларды шоудан шығаруға тырысқан жағдайда қатысушылар ынтымақтасуға азырақ бейім, бұл адамдардың өзаралық қарым-қатынасқа құштарлығын көрсетеді. Қатысушылардың ынтымақтастыққа бейімділігі қарсыласының ынтымақтасу ықтималдығына тікелей байланысты екенін көрсететін дәлел аз (яғни, шартты ынтымақтастыққа айғақтар жоқ деуге болады). Жас еркектер жас әйелдерге қарағанда азырақ ынтымақтасады, бірақ бұл гендерлік айырмашылық 40 жастан асқан еркектерде керісінше болады, себебі олардың жасы ұлғайған сайын ынтымақтастық деңгейі артады. Ерлерде 30 жасқа дейінгілерде 30%-дан жоғары, 30-40 жастағыларда 50%-дан жоғары, 40-50 жастағыларда 60%-дан жоғары, ал 50 жастан асқандарда 80%-дан төмен нәтижелер байқалады. Әйелдерде 30 жасқа дейінгілерде 50%-дан төмен, 30-40 жастағыларда ең жоғары көрсеткіш – 60%-дан жоғары, 40-50 жастағыларда 50%, ал 50 жастан асқандарда 50%-дан жоғары деңгейде ынтымақтастық байқалады. Бөлісуге уәде берген қатысушылар көбірек бөліседі. Британдық психолог Адриан Рейн шоуды "алдауға ынталандырады" деп сынап, оның көптеген қатысушылары "психопатиялық қасиеттерді" көрсетуі үшін мақталады деп мәлімдеді. ITV-нің тағы бір викториналық шоуына шолу жасаған Чарли Брукер "Алтын доптардың" ережелерін сынға алып, "[Алтын доптардың] Еуропалық адам құқықтары конвенциясынан да көп ережесі мен тармағы бар" деді.

Үй нұсқалары

Nintendo DS және Wii платформаларында видео ойын шықты, ал 2007 жылы ұялы телефондарға арналған нұсқасы жарық көрді. 2008 жылы Channel 4 телеарнасы интерактивті DVD ойынын шығарды. Басқа нұсқаларының ішінде 2007 жылы электрондық үстел ойыны және 2008 жылы карта ойыны бар.