Кіріспе
Месопотамиялық сыра құдайы Нинкаси – Месопотамияда сыра мен сыра жасауға жауапты құдай. Б.з.б. бірінші мыңжылдықта ол жоғары сапалы сыраның бір түріне байланысты "Курунниту" деген басқа атаумен де белгілі болған. Ол сыра ішудің жақсы және жаман әсерлерімен байланысты болды. "An = Anum" және Вейднердің құдайлар тізімі сияқты тізімдерде ол көбінесе Энлиль құдайының сарайындағы қызметкерлердің қатарында, Нинимма және Ниммада сияқты құдайлармен бірге кездеседі. Ол сондай-ақ, кейде оның қарындасы саналған, ұқсас мінезді Сираш құдайымен жұптасқан. Оның және жер асты құдайлары Нунгал мен Лас арасындағы байланыс та айтылады, бұл алкогольдің зиянды әсерлеріне сілтеу болуы мүмкін. Месопотамия әдебиетінің көптеген шығармаларында Нинкаси есімі кездеседі, мысалы, "Тау үңгіріндегі Лугалбанда" және "Лугалбанда мен Анзуд құсы" аңыздарында. Оған арналған гимн, қарапайым "Нинкаси гимні" деген атпен белгілі, қазіргі әдебиеттерде жиі талқыланып, цитата келтіріледі.
Ninkasi was the Mesopotamian goddess of beer and brewing. It is possible that in the first millennium BC she was known under the variant name Kurunnītu, derived from a term referring to a type of high quality beer. She was associated with both positive and negative consequences of the consumption of beer. In god lists, such as the An = Anum list and the Weidner god list, she usually appears among the courtiers of the god Enlil, alongside deities such as Ninimma and Ninmada. She could also be paired with Siraš, a goddess of similar character, who sometimes was regarded as her sister. A possible association between her and the underworld deities Nungal and Laṣ is also attested, possibly in reference to the possible negative effects of alcohol consumption. A number of works of Mesopotamian literature refer to Ninkasi, for example the myths Lugalbanda in the Mountain Cave and Lugalbanda and the Anzud Bird. A hymn dedicated to her, known simply as the Hymn to Ninkasi, is also known. It is commonly discussed and quoted in modern literature.
Атауы
Нинкасидің аты клинописьте дНин ка си деп жазылады. Бұрын «ауызды толтыратын әйел» деген түсінік ұсынылған, бірақ Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie бойынша бұл түсінік сенімсіз деп есептелуі керек. Есімнің мүмкін ертерек жазылуы, dNin ka15kaš si, «бармен әйел» деп шартты түрде аударылған, бірақ оның нақты этимологиясы әлі де даулы. Сумер тілінен шыққан көптеген құдайлардың есімдері сияқты, бұл да грамматикалық жағынан бейтарап сөз «нин» пен өнім, орын немесе заттың атының үйлесімі деп саналады. Месопотамияның ең ерте құдайлар тізімінің бірінде құдайлардың шамамен қырық пайызының есімдері «нин» әрпінен басталады. dKAŠ. DIN. NAM құдайы Нинкасидің кейінгі түрі деп ұсынылған. Бұл атаудың тағы бір куәландырылған жазылуы dKAŠ. DIN. NU. Сумерлік күрастырма KAŠ. DIN «курун» (аккад: kurunnum) сөзін білдіреді, ол Месопотамия мәтіндерінде ерекше жоғары сапалы сыра түрі деп есептелген. Пол Ален Болиудың сөзіне сүйенсек, бұл атау көбінесе Курунниту деп оқылған, бірақ Куруннам да ұсынылған. Болиу бірінші нұсқаны ықтимал деп санайды, себебі dku ru ni tu4 сөз тіркесі де расталған. Бұл құдай мен Нинкасидің арасындағы теңдік екі ақтауда тікелей айтылған.
Кейіпкер
Нинкаси сыраның құдайы болғандықтан, оның өндірісімен, тұтынуымен және оның оң және теріс әсерлерімен байланысты болған. Джереми Блэк оны «өздерімен байланысты затты немесе құбылысты ғана бейнелейтін, айқын тұлғасы жоқ шағын құдайлардың бірі» деп сипаттады. Ол оны құдайлық бармен ретінде сипаттағанмен, де оның сыра сатумен және оған байланысты кәсіптермен байланысы жоқ екенін айтады. Ескі әдебиеттерде жиі кездесетін Нинкасинің шараппен байланысты болғандығы туралы пікір қазіргі таңда сенімді деп есептелмейді. Көбінесе әйел құдай ретінде қарастырылса да, кейбір кейінгі деректерде Нинкаси ер құдай түрінде де бейнеленген, осы құбылыс қолөнерші құдайы Нинмуг пен Иннаннаның суккалы (көмекші құдайы) Ниншубурдың жағдайында да кездеседі. Бәлкім, өнерде Нинкасиді тостаған ұстап тұрған күйінде бейнелеген болуы мүмкін. Сонымен қатар, ол ойын тақталары мен музыкалық аспаптардың сынықтары сияқты заттардағы той кешінің суреттеріндегі құдайлардың бірі болуы да мүмкін.
Дін
Нинкаси ерте дәуірде табынылған, бірақ оның белгілі бір уақытта нақты бір қаланың қамқоршы құдайы болғанына ешқандай дәлел жоқ. Оның орнына Месопотамияның әртүрлі аймақтарында оған «жалпыға ортақ» құдай ретінде табынылған. Нинкасиге арналған гимнде қала есімделгенімен, оны бұрын белгісіз болған құлшылық орталығы деп түсінбеу керек, ақындық тұрғыдан сыра ішілетін кез келген қала Нинкаси қаласы деп есептелуі мүмкін. Нинкасиге табыну Судтың қасиетті орталығы Шуруппақтың ерте династиялық әкімшілік құжаттарында куәландырылған. Сондай-ақ, сол кезеңде Эридуда оның қасиетті орны болған болуы мүмкін. Үшінші Ур дәуірінде оған Уммада табынылған. Ол Ниппур пантеонының да маңызды мүшесі болған, алғаш рет Үшінші Ур дәуіріндегі құрбандық тізімдерінде кездеседі. Орта Бабыл метрологиялық мәтінінде оның осы қалада жеке ғибадатханасы болғаны айтылады. Нинкасидің екі ғибадатханасы Канондық ғибадатханалар тізімінде есімделген, бірақ олардың аттары жоғалып, орналасқан жерлері белгісіз. Урдағы Нингалдың қасиетті орны Египаркуда оған табынылғанына да дәлел бар. Neo-Ассириялық Вавилония билігі кезінде, Neo-Бабыл империясының құрылуына дейін, Sin balassu iqbi атты шенеунік оған арналған E ušumgalanna («ušumgal үйі», Эндрю Р. Джордж «аспанның айдаһары» деп аударған) құрылысын салған. Куруннитуға табыну туралы мәліметтер сирек. Ниппурда Гүланың ғибадатханасында оған құрмет көрсетілген. Бабылда осы қасиетті құдайға арналған мерекеде Курунниту (dKAŠ.DIN.NAM), сондай-ақ Белет Эанна (Уруктағы Иннана), Белет Нинуа («Ниневияның ханым»), Нинлил және Бизилла (осы жағдайда Киштің құдайлық өкілдері) қатысқан. Бірнеше құжаттар оның Урукта табынылғанын көрсетеді, ал Эанна мұрағаты Набополассар тұсында оның мүсіні үшін түрлі зергерлік бұйымдар жасалғанын растайды. 693 ж.б.д. Сеннахирим оның Уруктағы мүсінін тонаған. Есарддон тағы біреуін Дерге қайтарған. Ол сондай-ақ Мардук-апла-иддин I билік еткен кезеңдегі кудурру (шекара тасы) жазуында да куәландырылған. Нинкаси есімін атаған теофорлық есімдер ерте династиялық және саргондық кезеңдерден белгілі, мысалы, Амар Нинкаси және Ур Нинкаси. Курунниту есімі екі нео-бабылдік теофорлық есімде кездеседі, екеуі де әйел есімдері: dKAŠ.DIN.NAM šarrat және dKAŠ.DIN.NAM tabni.
Theophoric names invoking Ninkasi are already known from the Early Dynastic and Sargonic periods, examples include Amar Ninkasi and Ur Ninkasi. The name Kurunnītu appears in two neo Babylonian theophoric names, both of them feminine: dKAŠ. DIN. NAM šarrat and dKAŠ. DIN. NAM tabni.
Басқа құдайлармен байланысу
Нинкасидің ата-анасы Энки мен Нинти болды, бірақ Нинкасиге арналған гимнге сәйкес, оны анасы емес, Нинхурсаг тәрбиеледі. Нинхурсаг әдетте балаларды тәрбиелеумен байланысты емес еді, ал Месопотамия мәтіндерінде құдайлардың балалық шағы сипатталмайды. Ниппур құдайлар тізімінде Нинкаси мен Сирашқа (Сирис деп те аталады) сәйкес келетін құдайдың болуы мүмкін. Нинкаси мен Сираш жиі байланысты болған, бірақ олардың арасындағы байланыстың мәні көздерде әртүрлі. An = Anum құдайлар тізімінде олар бір-бірімен теңестіріледі, ал Лугальбанда туралы мифтердің шумерлік нұсқасында Нинкаси, аккад тіліндегі Сирашқа сәйкес келеді, бірақ Ассурдан алынған Вейднер құдайлар тізімінің түсіндірме бағанасы бар нұсқасында олар әпке-қарындас деп айтылады. Ричард Л. Литке сәйкес, Нинкасидің Сирашқа үйленгені туралы дәстүр, бұл жағдайда еркек құдай ретінде қарастырылса, бір ғана деректе кездесуі мүмкін, ол, әдетте, ежелгі Вавилон құдайларының тізімінің кейінгі көшірмесі, бірақ оны екі әйелдің бауырлары ретінде де түсіндіруге болады. Манфред Креберник айтуынша, олардың ешқайсысының жұбайы болғаны туралы мәлімет жоқ. Екеуімен де байланысты Патиндү құдайы, шарап құюмен байланысты құдай. An = Anum бойынша Нинкасидің бес баласы болған. Манфред Креберник айтуынша, олардың есімдері сыраға, мас болуға және маскүнемдікке қатысты терминдерге сілтеме жасайтын сияқты: Meḫuš ("жарық беретін мен"), Mekù (немесе Menkù, "әдемі мен" немесе "әдемі тәж"), Ememete (немесе Menmete, "әсем сөз" немесе "әсем тәж"), Kitušgirizal ("ұлы тақ") және Nušiligga ("құрғамайтын"). Сонымен қатар, Эндрю Р. Джордж айтуынша, жылан сиқыршысы Ниммаданы Нинкасидің қызы деп санауға болады. Нинкаси "Экурдың сырашысы" деп есептелді және бұл рөлде Энлильдің сарайындағы қызметкерлер тізімінде оның жазушысы Нинимма, оның қасабы Ниншар немесе оның жылан сиқыршысы Нинмада сияқты құдайлармен бірге пайда болады. Мысалы, Нинимма, Эннуги, Кусу, Ниншар, Нинкаси және Нинмада кем дегенде екі дереккөзде, An = Anum және Канондық ғибадатханалар тізімінде қатар кездеседі. Шузианна, Нуска, Нинимма, Эннуги, Кусу, Ниншар және Нинкасиден тұратын тағы бір ұқсас топ Үр III кезеңінен келген сыйлық тізімінде және эзотерикалық түсіндірме мәтінде кездеседі. Нинкасидің Энлильдің шеңберіндегі құдай ретінде жіктелуі оның Нисабамен байланысына негізделген, ол әдетте оның қайын анасы деп саналады, ол жазу құдайы болғаннан басқа, дәнмен де байланысты болған, ол сыра өндіруге арналған негізгі ресурс ретінде Нинкасимен байланысты болған. Шаламен бірге Нинкасидің көрініс тапқан бір құжаттың да осыған ұқсас байланысқа байланысты болуы мүмкін. Вейднердің құдайлар тізімі Нинкаси мен Сирашты Нунгал, түрме құдайы, мен Нергалдың әйелі Лас арасына орналастырады. Сол сияқты, Курунниту бірнеше құжаттарда Манугалдың кейінгі түрі болуы мүмкін, және осылайша, жер асты құдайы болған Bēlet balāṭi құдайымен байланысты. Бірде, сыра мен жер асты құдайлары арасындағы ықтимал байланыстың алкогольдің зиянды әсерлерін көрсету үшін жасалғаны айтылды. Сиқыр сериясында Шурпу Нинкаси от құдайы Гибилмен бірге пайда болады, мүмкін, сыра өндіруде отты пайдалану туралы айтылған, бірақ бұл қажет болған жағдайда күмән тудырады, ал тәжірибелер Месопотамиялық сыра өндірушілерінің суық әдіспен жасағанын көрсетеді. Нинкаси, Ирхан, Шаккан және Эзинаның топталуы да расталған, бірақ бұл құдайлардың қатар орналасуының себептері белгісіз.
Никасиге арналған ән
Нинкасиге арналған әнұран белгілі. 1964 жылы Мигель Сивил аудармасын жариялады, ал кейіннен 1991 жылы қайта қарастырылды. Қазіргі кезде кәсіби әдебиеттерде жиі келтіріледі. Қазіргі уақытта үш данасы белгілі, біреуі Ниппурдан, ал екеуі белгісіз жерден табылған. Тарихи оқиғаларға сілтемелердің жоқтығы және әдеби мәтіндердің қасаң стиліне байланысты әнұранның жазылған уақытын нақты анықтау мүмкін емес, бірақ белгілі тақташалар Ежелгі Вавилон кезеңінен екеніне келісім бар. Бұл сусын дайындау процесін ақындық тұрғыдан сипаттау деп есептеледі. Негізгі ингредиент ретінде баппир қолданылғаны көрсетілген, ол, болжам бойынша, нанның бір түрі, құрғақ және қазіргі бисквиттерге ұқсас болған. Алайда, археолог Адельхейд Отто, сыра жасаушы Мартин Зарнков және ассириолог Вальтер Саллабергердің жақындағы зерттеулері әдеттегідей аударылған әнұрандағы нұсқаулар ежелгі Месопотамияда сыра өндірісі туралы белгілі мәліметтермен толық сәйкес келмейтінін көрсетті, бұл жаңа жаңалықтарға сәйкес композицияның фрагменттерін тағы да талдау және қайта аудару қажеттігін тудырады. Саллабергер баппир терминінің ашытылған қамырға қатысты болуы мүмкін екенін айтады. Сондай-ақ, әнұрандағы балға жасалған сілтемелер – Нинкаси дайындаған сыраның сапасы мен хош иісін көрсету үшін қолданылған әдеби тәсіл болуы мүмкін, себебі ол қымбат зат болғандықтан, қарапайым сусындар дайындау үшін қолданылмаған. Әкімшілік мәтіндерде сыра жасауда тек арпа және кейде эмер өнімдері ғана қолданылғаны куәландырылған, ал бал немесе шөптер туралы мәлімет жоқ. Ароматты заттар қолданылғанын мойындайтын зерттеушілердің өзі де, олардың ашыту процесінен кейін қаншалықты сақталатыны белгісіз екенін мойындайды.
Басқа мәтіндер
Лугальбанда мен Анзуд құсы мифінде, осы аттас батыр Нинкасиді және оның қызметін Анзу отбасы үшін той ұйымдастырғанда егжей-тегжейлі сипаттайды. Ол оны "анасының абыройын арттыратын шебер әйел" деп атайды және оның ашыту ыдысы лазуриттен, ал бөшкесі күміс пен алтыннан жасалғанын айтады. Джереми Блэктің сөзіне сүйенсек, құдайша туралы бұл үзінді Лугальбанда ұсыну жоспарлаған сыраның күрделі метафоралық сипаттамасының бір бөлігі ретінде түсіндірілуі керек, және ол миф оқиғаларына тікелей қатыспайды. Ол сондай-ақ Тау үңгіріндегі Лугальбандада да еске алынады, онда бір кезде "Нинкасидің ағаш дахашасы" батырды ұйықтатып жібереді, бұл сыра ішуге байланысты тағы бір метафора болуы мүмкін. Әбу Салабихтен табылған миф үзіндісінде Ниншар мал мен қой сойып жатса, Нинкаси сыра қайнатады делінеді. Нинкаси – Энки мен Нинхурсаг мифінің соңында дүниеге келген сегіз құдайдың бірі. Осы шығармада оның аты "ауыз" деген мағына беретін "ка" сөзімен байланыстырып, ойын ретінде түсіндіріледі, және басқа үзінділердегідей, оның тууы Энкидің нақты бір дене мүшесін жариялауымен сәйкес келеді. Дина Кацтың пікірінше, Нинти анасы емес, әпкесі ретінде қысқаша көрінеді, себебі осы сахнадағы сегіз құдайдың аттары "теологиялық емес, дене мүшелеріне сәйкес таңдалған", ал Нинтидің аты "ті" сөзімен байланыстырып, "қабырға" деген мағынада қайта түсіндіріледі.
Қазіргі заманғы маңызы
1988 жылы Каролин С. Шумейкер мен Юджин Мерл Шумейкер Паломар обсерваториясында ашқан 4947 Нинкаси астероиды осы қадірлі құдайдың есімімен аталады. 2006 жылы құрылған Орегон штатының Юджин қаласындағы «Нинкаси» сыра қайнату компаниясы да оның құрметіне аталған. 2013 жылғы мәлімет бойынша, ол штаттың үшінші ірі қолөнер сыра зауыты болды. Америкалық үй сыра қайнатушылар қауымдастығы жыл сайын Ұлттық үй сыра қайнату конкурсы барысында «Нинкаси сыйлығын» табыстайды.