Майя Плисецкая: Советская балерина және өнерінің шебері

Кіріспе

Майя Михайловна Плисецкая (20 қараша 1925 – 2 мамыр 2015) – советтік және ресейлік балет бишісі, хореограф, балетмейстер, актриса және режиссер. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Литва және Испания азаматтығын алды. Ол Кеңес дәуірінде Леонид Лавровскийдің, содан кейін Юрий Григоровичтің басшылығымен Большой театрда биледі, кейін олармен тікелей қарым-қатынасын үзді. 1960 жылы танымал ресейлік балерина Галина Уланова зейнетке шыққанда, Плисецкая труппаның абсолюттік прима-балеринасы атанды. Оның жас кезі саяси репрессиялар мен қасіреттерге толы болды.

Ерте өмір

Плисецкая 1925 жылғы 20 қарашада Мәскеуде литвалық еврейлердің көрнекті отбасында дүниеге келді. Оның анасы Рейчел Мессерер – үнсіз фильмдердің актрисасы болған. Болшой балетінің бас бишісі Асаф Мессерер анасының інісі, ал Болшой балетінің прима-балеринасы Суламит Мессерер анасының әпкесі еді. Әкесі Михаил Плисецкий (Миша) – дипломат, инженер және шахта директоры болды. Ол өнерге қатыспаса да, балетті жақсы көретін. Оның ағалары Александр Плисецкий мен Азари Плисецкий танымал балетмейстерлер болды, ал оның немересі Анна Плисецкая да балерина атанды. Ол театр суретшісі Борис Мессерердің туысы еді. 1938 жылы оның әкесі тұтқындалып, кейін Сталиндік тазалау кезінде атылды, оның салдарынан мыңдаған адам қаза болды. Балет зерттеушісі Дженнифер Хоманс оның әкесінің берілген коммунист болғанын, бұрын "Советтік көмір өнеркәсібіне қосқан еңбегі үшін ұлттық батыр атанғанын" айтады. Майяны анасы 1941 жылы босатылғанға дейін анасының әпкесі, балерина Суламит Мессерер тәрбиеледі. Плисецкаяның ата-анасы жоқ жылдары, ол жасөспірім шақта, Хоманстың жазуынша, "қорқыныш, соғыс және орын ауыстырумен бетпе-бет келді". Осының нәтижесінде "Мая балетке және Большой театрына пана тапты". Әкесі Шпицбергенде Баренцбургтегі көмір шахталарын бақылау үшін жіберілгендіктен, ол 1932 жылдан 1936 жылға дейін төрт жыл бойы отбасымен бірге сонда тұрды. Кейін ол Мариинский императорлық балетінің бұрынғы балеринасы, ұлы Елизавета Гердт басшылығымен Большой мектебінде оқыды. Майя алғаш рет он бір жасында Большой театрында өнер көрсетті. 1943 жылы он сегіз жасында Плисецкая Большой мектебін бітірді. Ол Большой балетіне қосылып, 1990 жылға дейін биледі. "Ол рөлдеріне әкелген театралдылық пен құштарлық оны идеалды совет балеринасына айналдырды". Анна Павлованың танымал еткен "Өлі аққуы" атты қысқаша шығармасы оның айқын белгісіне айналды. Плисецкая секіру биіктігімен, өте икемді арқасымен, биінің техникалық күшімен және харизмасымен танымал болды. Ол адажио мен алегрода да өте жақсы билейтін, бишілер үшін сирек кездесетін қабілетке ие болды. Езрахи: "Советтік режимнің ішкі параноясы Плисецкаяны, ең атақты бишілердің бірін, Большой балетінің алғашқы ірі халықаралық гастроліне қатысудан тыйым салған", – деп жазады, себебі ол "саяси күдікпен қаралып" және "экспорттауға жарамсыз" деп есептелді. Большойдың құрамында әлемді аралап, Плисецкая өзінің шеберлігі мен техникасымен балет әлемін өзгертті, балериналар үшін техникалық жақтан да, драмалық тұрғыдан да жоғары стандарт орнатты. Нью-Йорктегі гастрольдерге рұқсат берген Хрущев оның өнері туралы сынды оқығаннан кейін қатты қуанды. "Ол қайтып келгенде оны құшақтап: "Жақсы қыз, қайтып келдің. Мені ақымақ қылмадың. Мені көңіліңді қалдырмадың" деді". 2006 жылы Жапония императоры Акихито оған "Императорлық сыйлық" табыс етті.

Plisetskaya was born on 20 November 1925 in Moscow, into a prominent family of Lithuanian Jewish descent, most of whom were involved in the theater or film. Her mother, Rachel Messerer, was a silent film actress. Bolshoi Ballet principal dancer Asaf Messerer was a maternal uncle and Bolshoi prima ballerina Sulamith Messerer was a maternal aunt. Her father, Mikhail Plisetski (Misha), was a diplomat, engineer and mine director; he was not involved in the arts, although he was a fan of ballet. Her brothers Alexander Plisetski and Azari Plisetski became renowned ballet masters, and her niece Anna Plisetskaya would also become a ballerina. She was the cousin of theater artist Boris Messerer. In 1938, her father was arrested and later executed during the Stalinist purges, during which thousands of people were murdered. According to ballet scholar Jennifer Homans, her father was a committed Communist, and had earlier been "proclaimed a national hero for his work on behalf of the Soviet coal industry". Maya was taken in by their maternal aunt, ballerina Sulamith Messerer, until her mother was released in 1941. During the years without her parents, while barely a teenager, Plisetskaya "faced terror, war, and dislocation", writes Homans. As a result, "Maya took refuge in ballet and the Bolshoi Theater." As her father was stationed at Spitzbergen to supervise the coalmines in Barentsburg, she had stayed there for four years with her family, from 1932 to 1936. She subsequently studied at the Bolshoi School under the ex ballerina of the Mariinsky imperial ballet, the great Elizaveta Gerdt. Maya first performed at the Bolshoi Theatre when she was eleven. In 1943, at the age of eighteen, Plisetskaya graduated from the Bolshoi School. She joined the Bolshoi Ballet, where she performed until 1990. "The robust theatricality and passion she brought to her roles made her an ideal Soviet ballerina." Her interpretation of The Dying Swan, a short showcase piece made famous by Anna Pavlova, became her calling card. Plisetskaya was known for the height of her jumps, her extremely flexible back, the technical strength of her dancing, and her charisma. She excelled both in adagio and allegro, which is very unusual in dancers. Ezrahi writes, "the intrinsic paranoia of the Soviet regime made it ban Plisetskaya, one of the most celebrated dancers, from the Bolshoi Ballet's first major international tour", as she was considered "politically suspect" and was "non exportable". Able to travel the world as a member of the Bolshoi, Plisetskaya changed the world of ballet by her skills and technique, setting a higher standard for ballerinas both in terms of technical brilliance and dramatic presence. Having allowed her to tour in New York, Khrushchev was immensely satisfied upon reading the reviews of her performances. "He embraced her upon her return: 'Good girl, coming back. Not making me look like a fool. You didn't let me down.'" In 2006, Emperor Akihito of Japan presented her with the Praemium Imperiale.

Өлім

Плисецкая 2015 жылғы 2 мамырда Мюнхенде, Германияда жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның өсиеті бойынша, оны кремациялау керек еді, ал күйеуі Родион Щедрин қайтыс болғаннан кейін, олардың күлін біріктіріп Ресейге шашу керек. Ресей президенті Владимир Путин көңіл айтты, ал Ресей премьер-министрі Дмитрий Медведев Плисецкаямен бірге "балет өнерінің бір дәуірі аяқталды" деді. Беларусь президенті Александр Лукашенко оның отбасы мен достарына көңіл айтты:

Ұлы Мая Михайловна [Плисецкая], бүкіл мәдени дәуірді бейнелеген шығармашылығымен Ресей және әлемдік өнер үшін қайырсымсыз жоғалту. Оның ұлы хореографиясы, әдемі әйелдігі, драмалық жақындық пен керемет шеберлігі көрермендерді таң қалдырды. Өнерге адал қызметі мен сахнаға берілгендігінің арқасында ол бүкіл әлемде құрметке ие болды.

Құрметтеулер

Бразилиялық монументаль суретші Эдуардо Кобра 2013 жылы Мәскеудің орталық театр ауданында, Большой театрдың жанында Плисецкаяның биік суретін салған. Плисецкаяның жақын досы, дирижер және көркемдік жетекші Валерий Гергиев 2015 жылдың 18 қарашасында Мәскеуде оның естелігіне арналған концерт берді. 2015 жылдың 20 қарашасында Ресей үкіметі оның құрметіне Мәскеу орталығында, Большой театрдың жанындағы Улица Большая Дмитровкадағы алаңға оның есімін берді. Алаңда орнатылған қола тақтада мына жазу бар: "Мая Плисецкая алаңы – көрнекті орыс балеринасының есімімен аталады. Ашылуы – 2015 жылғы 20 қараша". Санкт-Петербургте Мариинский театрының симфониялық оркестрі 2015 жылдың 27 желтоқсанында Плисецкаяның естелігіне арналған концерт өткізді. Концертті Валерий Гергиев жүргізді, ал балет бишісі Диана Вишнева қатысты. 2016 жылдың 6 наурызында Лондон Колизейінде Большой театр Плисецкаяның естелігіне арналған концерт берді. Мая Плисецкаяға ескерткіш Мәскеу орталығында, Большая Дмитровкада, оның есімімен аталған алаңда ашылды. Салтанатты ашылу 2016 жылдың 20 қарашасында, оның туған күнінде өтті және ол Кармен образында бейнеленген. Ескерткішті сипаттаған бір зерделі ойшыл мүсінші Виктор Митрошиннің жұмысы мен мүсіннің дизайны туралы былай деді:
Карменді таңдау арқылы Митрошин Плисецкаяның физикалық күшіне, әдемілігі мен кемелдігіне ғана емес, сонымен қатар кейіпкердің өзіне айқын акцент жасады. Сол әдемі қолдарына, аяқтарына қараңызшы. Көйлек пен денесінің еркін қозғалысына назар салыңыз. Қараңғы, қатал көздері мен нық сызылған ерініне қараңыз. Арқасының иілуіне назар аударыңыз. Басындағы ерекше гүлге қараңыз. Барлық денесінің аспанға қарай созылуын байқаңыз. Мен сізге айтам, мүсін тұтастай керемет!