Кіріспе

Бангладеш аралы
жазу жүйесі

Сандуип – Бангладештің оңтүстік-шығыс жағалауында, Чаттограм ауданында орналасқан арал. Урир Чар аралымен бірге Сандуип Упазиласының құрамына кіреді.

Сипаттама

Сандвип Бенгал шығанағының солтүстік-шығысында, Читтагонг қаласының жанында орналасқан. Ол Бенгал шығанағындағы Мегхна өзенінің сағасына жақын және Читтагонг жағалауынан Сандвип арнасымен бөлінген. Оның халқы шамамен 700 мың адамды құрайды. Сандвип аралында он бес округ, 62 махалла және 34 ауыл бар. Аралдың ұзындығы мен ені зор. Аралдың солтүстігінде Компанигандж, оңтүстігінде Бенгал шығанағы, шығысында Ситакунда, Миршарай және Сандвип арнасы, ал батысында Ноахали Садар, Хатия және Мегхна өзендерінің құйылыс жерлерімен шектеседі.

Тарих

Кейбір дереккөздер Сандуип аралының шамамен 3000 жыл бұрын пайда болғанын және Саматата мемлекетінің бір бөлігі болғанын мәлімдейді. Дереккөздерде Сандуиптің бастапқыда Читтагонгпен құрлықпен байланысқандығы, ал табиғи апаттар салдарынан байланысы үзілгендігі айтылады. Ноахалиден бұрын да адамдар осы аралда қоныстанған. Сандуип Таңсидің 150 жылғы "Төменгі Ганг" есебінде, 1560 жылғы "Барос картасында", Санчан Абевельдің суретінде және 1752 жылғы Анвел Курттың суретінде сияқты ғылыми еңбектерде кездеседі. Араб саудагерлері осы аймақта өте ерте заманнан бері сауда жасап келген. 14-ғасырда Ауғанстаннан келген суфи, Сұлтан Балхи аралға келіп, бірнеше жыл тұрды. 16-ғасырда арал Бенгал үшін тұздың маңызды көзіне айналды. Фредерик бұл аралды тығыз халқы бар, жақсы өңделген және морилер (арабтар) қоныстанған арал деп сипаттады. 1923 жылы Шри Раджкумар Чакрабарти "Сандуип тарихы" еңбегінде аралда 400-500 жылдық өсімдіктердің көптеп кездесетінін айтқан.

Ерте заманауи кезең

Сандуип аралы Мұғол империясы кезінде Фатхабад саркасының басқаруында болды. 17 ғасырдың басында арал португалдық қарақшы Антонио де Соуза Годиньоның билігінде болды, бірақ оған дейін шығыс Бенгалияның ірі бөлігін бақылаған бенгалдық индус әміршісі Кедар Рай басқарған. Пьер Дю Жаррик айтуынша, Кедар Рай португалдық қарақшылардың тағы бір тобының көмегімен Годиньодан Гоандвипті қайтарып алған. Мұғолдар мен Аракандықтар Кедар Райдан Сандуипті жаулап ала алмады. 1602 жылы Кедар Райдің қызметіндегі Монтаргильден келген португал қоныс аударушысы Домингос Карвалхо, Аракан мен Мұғолдарға қарсы шайқастарда Райге көмектескеннен кейін Сандуип губернаторы болды. Эммануэль де Маттос Читтагонгтен Карвалхоға португалдықтармен бірге көмекке келді, және олар аралды өзара және Гонсалвес арасында бөлісті. Филипп де Брито аралда бекініс салған. Әр жыл сайын Сандуиптен Ливерпульге тұзбен жүктелген шамамен 300 кеме келіп тұрған. Сол кезде Сандуип тұз өнеркәсібімен қатар кеме жасаумен де белгілі болды. Ақырында, арал Аракандықтар мен Мұсылман билеушілерімен бірлесіп португалдықтардың бақылауына көшті. Күні бүгінге дейін аралдағы кейбір архитектуралық ескертулер аралдың 17 ғасырдағы қарақшылар бекінісі болған тарихын көрсетеді. Португалия королі Филип III Карвалхоның еңбегі үшін оны абыройлы атаққа ие етті. Басқа дереккөздерде Карвалхоны Пратападития өлтірмеген, бірақ Мұғолдарға қарсы шайқаста жараланған және Хуглиге қашқан делінеді. Оның орнын Мануэль де Маттос басты, бірақ португалдықтар Маттостың өкілеттігі кезінде Сандуипте жеңіліске ұшырады және аралды Фатех Хан басып алды. Сандуипте үлкен шайқас болды, ол тек испандық 50 сарбаздық кеме аралға португалдықтарға Сандуип бекінісін басып алуға көмектесу үшін келгеннен кейін шешілді. Фатех Хан, 3000 мұсылман қарақшысы және аралдың барлық еркек мұсылман тұрғындары өлтірілді, Тибао Сандуиптің билеушісі болды. Разаги 700 піл, 200 кеме және 4000 сарбаз, сондай-ақ 90 000 әскерді Тибаоның әскеріне қосылу үшін жіберді, бірақ олар оның басқаруында болды. Кейін Тибао одақты бұзып, 1611 жылы "кеңесте капитандырын өлтіріп" барлық теңіз флотын басып алды. Тибао 80 зеңбірекпен жабдықталған кеме, 200 жылқы, 2000 жергілікті сарбаз және 1000 португал сарбазынан тұратын әскер құрды. Кейін Тибао Батекала (Бакола) раджасынан Оңтүстік Шахбазпур және Пательбанга аралдарын жаулап алды. 1616 жылы Тибао өзін тәуелсіз билеуші деп жариялап, Португалия империясының тәуелді билеушісі болуға және жыл сайын Португалия Гоасын үлкен мөлшерде күрішпен қамтамасыз етуге ұсыныс жасады. Келісімнің шарты бойынша, Гоаның португал вице-королі Тибаоға Араканға қарсы шайқаста көмектесуі керек еді, оны қазір Разагидің ұлы Мин Хамаунг басқарып отырған. Гоаның вице-королі келісімді қабылдап, Дон Франциско басқаратын флотты жіберді. Олар Тибаоның Араканға қарай бет алған елу кемесіне қосылды. Алайда Хамаунг пен оның голландтық одақтастары Тибаоны жеңіп, ол Сандуипке қашып кетті. 1617 жылы Сандуипті Мраук У басып алды, Тибаоны бұрынғы жағдайына түсіріп, көптеген тұрғындарын өлтірді. Көптеген португалдық қарақшылар да Хамаунг мұсылмандардың күшейіп бара жатқан күшінен қорқып, Читогонгке теңізшілер мен артиллериялықтар ретінде тасымалданды.

Сандуипті моғолдар жаулап алды

1620 жылдары дін қызметкері Сэмюэл Пурхас Сандуип тұрғындарын басым көпшілігі мұсылман деп сипаттады және аралда 300 жылдық мешіт бар екенін айтты. Абдул Хаким – сол кезеңде белсенді болған Сандуиптен шыққан ортағасырлық бенгал ақыны. Делвар хан, сондай-ақ Раджа Дилал деп танылған, Сандуиптің соңғы қаракет билеушісі. Бұрынғы моғол офицері болған ол, жеке әскерімен аралды шамамен 50 жыл дербес басқарды. 1665 жылдың қараша айында Бенгалияның моғол губернаторы Шайста хан, голланд әскерінің қолдауымен Сандуипті жаулап алуды басқарған генерал Абуль Хасанды тағайындады. Дилвар сол кезде 80 жаста болды. Абуль Хасан Сандуипке шабуыл жасап, Дилавармен шайқасты, ол жебеден жараланғаннан кейін ормандарға қашты. Осы уақытта Аракан флоты Дилаварға көмек көрсету үшін Сандипке келді. Абуль Хасан Аракан флотына шабуылға дайындалды, бірақ олар шегінді, ал Абуль Хасан оларды қумай, Ноахалиге қайтты. Бұл туралы естіген шағаба Шаиста хан Абуль Хасанды нығайту үшін 1500 зеңбілші мен 400 атты әскерден тұратын қосымша флотты, Наварах (флот) суперинтенданты Ибн Хусейн, Джамал хан, Серандаз хан, Қарам хан және Мұхаммед Бегтің басшылығында жіберді. Олардың міндеті – Абуль Хасанмен бірлесіп жұмыс істеу, Сандуипті басып алу және Дилаварды жою болды. Ибн Хусейн бұл күштермен Сандуипке жақын Ноахалиге келді және Аракан флотының өтуін тоқтату үшін Мұхаммед Бегпен бірге тоқтады. Абуль Хасан және басқалары Сандуипке шабуыл жасап, Дилавардың ұлы Шарифті жаралап, тұтқынға алды. Содан кейін, қызу шайқастан кейін Дилавар мен оның ізбасарларын тұтқынға алып, Джахангирнагарға (Дакка) жіберді. Дилавардың көптеген ұлдары мен екі қызы болды: Мусабиби мен Марям Биби. Ұлдарының ішінде Шариф ханның есімі ғана белгілі. Өтемақы ретінде Шаиста хан Дилавардың кіші ұлдарына Дака маңындағы Патаргата Митапукурдағы Далешвари өзенінің жағасындағы 10-12 ауылдан иелік берді. Бірақ екі жүз жылдан кейін бұл ауылдар өзеннің эрозиясынан жойылды. Содан кейін отбасы Савардағы Ганда ауылына көшіп кетті. Аракандықтар португалдармен де қарым-қатынаста болды, нәтижесінде португалдар моғолдарға көмектесті. 1666 жылдың 26 қаңтарында Сандуипті моғолдар жаулап алды және еуропалық қаракеттердің бас капитаны марапатталды. Дилалдың күйеу баласы Чандхан 1670 жылдары танымал болды, ал моғол әкімшілігі Сандуиптен түсетін табысты жинау Хан олардың жағында болмаса, оңай шаруа емес екенін түсінді. Сандуиптің жалға алу шарты табыс жинауды жеңілдету үшін Ханға берілді. Жалға алу шартын жасасқаннан кейін Хан, Сандуиптің үлкен аумағынан табыс жинау өзіне ғана күш келмейтінін түсінді. Ол аралдың әртүрлі бөліктерін екі туысы Бахтияр Мұхаммед пен Мұхаммед Ханифке, сондай-ақ Канунго кеңсесінің қызметкері Бакла Чандрадуиптің Мадхусудан Чадхуриге тапсырды. Кейіннен бұл жалға алушылар Сандуиптің заминдары болды. Хан аралдың жартысынан астамын өзіне қалдырып, қалғанын Бахтияр Мұхаммед пен Мұхаммед Ханифке сегізден бес бөліктен, ал Мадхусудан Чоудхуриге сегізден үш бөліктен үлестірді. Сандуиптің бір бөлігі, Шоло Анна, түрлі шығындарды жабу үшін ортақ меншікте болды. Кейіннен қосалқы келісімшарт бойынша жалға алынған жерлердің бір бөлігі Дихи Мусапур, Дихи Бахарпур және Дихи Рампур деп аталды. Ханның штаб-пәтері Мусапур Дигидің батысында орналасқан және қазір ғимарат жоқ болғанымен, Садари Бхита деп аталады. 1690-1730 жылдары Сандуиптің заминдары Чандханның екі ұлы Джунудхан мен Мукимхан, Мұхаммед Ханифтің ұлы Мұхаммед Муким, сондай-ақ Мадхусудан Чадхуридің ұлы Жандардан Чадхури болды. Чандханның мұрагерлері болғандықтан Джунудхан мен Мукимхан аралды билеуде басымдық танытты. Келесі кезеңде аралдың көрнекті жер иелері Мұхаммед Раджа (Джунуд Ханның ұлы), Мұхаммед Хусейн (Муким Ханның ұлы), Бахар Мұхаммед және Зафар Мұхаммед (Мұхаммед Мукимнің ұлдары) және Рамчандра Чодхури (Жандардан Чодхуридің ұлы) болды. Бахарпур Бахар Мұхаммедтің заминдарисі есімімен аталған. Мұхаммед Хусейн 1743 жылы қайтыс болды. Сандуиптің келесі заминдары Чоудхури Абу Тораб Хан, Мұхаммед Мурад, Мұхаммед Ибрагим, Мұхаммед Васим, Мұхаммед Акбар және Сурья Нараян Чоудхури болды. 1750-1763 жылдары Әбу Тораб басқа заминдарды жеңіп, аралды біртұтас билік астына біріктірді. Хідрпурдың Гошаль әулетінің негізін қалаушы және Читтагонгтың алғашқы британдық губернаторы Гарри Верелсттің кеңсе қызметкері Гошаль 1763 жылы Верелстке Сандуипті отарлап, моғол вададары Озакур Малды өзімен алмастыруды ұсынды. Verelst қызметкерлерінің бірі Вишнучарн Басу Британдық Сандуипте алғашқы вададар болды. Рам Кишор Бадужедж Басудың орынбасары болып тағайындалды. Әбу Тораб Гошальдың билігін қабылдай алмады және оған қарсы күресті, бірақ соңында жеңіліске ұшырады. Моғол кезеңінде Сандуипте кеме жасау өндірісі кеңінен дамыды. 17 ғасырда Сандуиптің кеме жасаушылықтары Осман халифалары үшін соғыс кемелерін жасау үшін пайдаланылды. 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Армян саудагерлері аралда бизнес жасауды бастады. Ходжа Каворке, Ходжа Майкл және Аға Баршик Сандуипте бірнеше тұз фермаларына ие болды, ал итальяндық саяхатшы Никколо Мануччи тұз фабрикаларының бар екенін атап өтті.

Қазіргі заман

Уақыт өте келе арал британдықтардың билігіне өткенде, онда бенгалдықтардың әртүрлі халқы қоныстанды, олардың ішінде мұсылмандар да, индуистер де болды, көптегендері Даккадан келген, сондай-ақ буддалық аракандықтар да бар еді. Жұмыс істейтін халық шаруалар, балықшылар, қарақшылар мен тонаушылардан құралды. Британдықтар бастапқыда аралды басқаруда қиындықтарға тап болды, себебі арал тұрғындары жиі шағымданып отырды. Соңында олар комиссар тағайындады, бірақ ол да Талуқдарлардан келіп түсетін үнемігі өтініштерге байланысты аралды басқарудың қиындықтарына шағымданды. Әбу Тораб 1767 жылы Бенгалиядағы британдықтарға қарсы алғашқы шаруалар көтерілісін жетекшілік етті. Дүрбелеңді әкімшілік салдарынан 1785 жылы арал тікелей аудандық коллектордың қарауына берілді. 1822 жылы арал Ноахали ауданының құрамына кірді. 1912 жылы Сандуиптен көптеген мұсылман ер адамдары Балқан соғысы кезінде Осман империясының жағында соғысу үшін Балқан түбегіне сапар шекті. Үнді Ұлттық Конгресінің президенті Кешаб Гош 1930 жылы Сандуипте Заңды бұзу науқанын жетекшілік етті. Сингапур үкіметі елге әскери медициналық миссия жіберді, ол кейін Сандуипке жөнелтілді, онда олар шамамен 27 000 адамды емдеді және обаға қарсы вакцинация жұмыстарын жүргізді. 1971 жылғы Бангладеш Азаттық соғысы кезінде Сандуип 1-ші секторға қосылды. 10 мамырда көптеген бейбіт тұрғындар қаза тапты, олардың ішінде Сандуип қаласындағы адвокат Жахедур Рахман Каргил көпірінде өлтірілді. Сол күні Читтагонг колледжінің студенті Жасим Уддин Сандуипте тұтқындалып, Читтагонгқа түрмеге қамалды. Кейін ол босатылды, бірақ бенгалдық азаттық күрескері ретінде күресін жалғастырды, нәтижесінде 10 желтоқсанда өлім жазасына кесілді. "Күштер мақсаты 2030" аясында Сандуип арнасында кемелерді тоқтату мүмкіндігі бар Бангладеш Әскери-теңіз күштерінің штаб-пәтері салынуда.

Ауыл шаруашылығы

Сандуип аралы Мегна өзенінің сағасынан келген шөгінділердің нәтижесінде пайда болған. Бұл жерді құнарлы етеді. Сандуиптегі халқының көп бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Олар күріш, джут, картоп, бетель жапырағы, бетель жаңғағы, жасыл бұрыш, қант қамысы, түймекей, помидор, баклажан, гүлді капуста, бамия, капуста, жүгері, бұршақ, тәтті картоп, сәбіз және тағы да басқаларын өсіреді. Сондай-ақ, олар қарбыз, манго, жаңғақ, банан, кокос, папайя, гуава, куль және құрма сияқты жемістерді де өсіреді.

Табиғи апат

Сандуиптің географиялық орналасуы аралды 200 жылдан бері тропикалық циклон мен дауыл толқындарына осал етіп келді, себебі әлемдегі циклонның шамамен 10% Бенгал шығанағында пайда болады. 1825, 1876, 1970, 1985, 1991 және 1997 жылдары Сандуипке қатты зиян келтірген циклон мен торнадолар соқты. 1991 жылғы циклонның нәтижесінде, Бангладештің алыс аймақтардағы ауылдық кеңесі арал тұрғындарын қорғау үшін дауыл ескерту сигналдарын кеңінен тарату, сондай-ақ Әлеуметтік даму қауымдастығы сияқты қоғамдық ұйымдар басқаратын көмек және қалпына келтіру бағдарламалары арқылы күшейтілген шаралар қабылдауға кірісті, бұл болашақ табиғи апаттардың әсерін азайтуға бағытталған.