Кіріспе
1972 жылғы 30 қаңтардағы британдық сарбаздар жасаған қырғынды тергеу. Бұл тергеу Савилл тергеуі немесе төрағасы Ньюдигейттің лорд Савиллінің атымен Савилл есебі деп те белгілі. 1998 жылы британ премьер-министрі Тони Блэр, Дерридегі Қанды жексенбіде қаза тапқан және жарақат алған адамдардың отбасыларының екінші тергеуді талап етуінен кейін оны құрды. Есеп 2010 жылғы 15 маусымда жарияланды. Тергеудің мақсаты 1972 жылғы 30 қаңтардағы жексенбідегі оқиғалардың нақты мән-жайларын анықтау болды, бұл Лорд Виджерри басшылығымен құрылған трибуналды алмастырды. Бұл трибунал оқиғадан 11 апта өткен соң, 1972 жылғы 19 сәуірде есеп берген және оны ақтау әрекеті деген айыптауларды жоюға бағытталған. Тергеу 1921 жылғы «Тергеу трибуналдары (дәлелдер)» заңына сәйкес құрылған трибунал түрінде жүргізілді және Лорд Савилл, Нью-Брансуиктің бұрынғы бас судьясы Уильям Л. Хойт және Австралияның Жоғарғы сотының бұрынғы судьясы Джон Л. Тухиден тұрды. Төрешілер 2004 жылғы 23 қарашада дәлелдерді тыңдауды аяқтады және 16 желтоқсанда бұрын қол жеткізбеген Х куәгерінің куәлігін тыңдау үшін қайта жиналды. Есеп 2010 жылғы 15 маусымда жарияланды. Сол күні британ премьер-министрі Дэвид Кэмерон Парламентте сөйлеген сөзінде, десантшылардың бірінші оқ атып, қашып бара жатқан қарусыз азаматтарға атып, жарақат алған бір адамды өлтіргенін мойындады. Одан кейін ол британ үкіметі атынан кешірім сұрады.
The Bloody Sunday Inquiry, also known as the Saville Inquiry or the Saville Report after its chairman, Lord Saville of Newdigate, was established in 1998 by British Prime Minister Tony Blair after campaigns for a second inquiry by families of those killed and injured in Derry on Bloody Sunday during the peak of The Troubles. It was published on 15 June 2010. The inquiry was set up to establish a definitive version of the events of Sunday 30 January 1972, superseding the tribunal set up under Lord Widgery that had reported on 19 April 1972, 11 weeks after the events, and to resolve the accusations of a whitewash that had surrounded it. The inquiry took the form of a tribunal established under the Tribunals of Inquiry (Evidence) Act 1921, and consisted of Lord Saville, William L. Hoyt, the former Chief Justice of New Brunswick and John L. Toohey, a former Justice of the High Court of Australia. The judges finished hearing evidence on 23 November 2004, and reconvened once again on 16 December to listen to testimony from another witness, known as Witness X, who had been unavailable earlier. The report was published on 15 June 2010. The British prime minister David Cameron addressed the House of Commons that afternoon where he acknowledged, among other things, that the paratroopers had fired the first shot, had fired on fleeing unarmed civilians, and shot and killed one man who was already wounded. He then apologised on behalf of the British Government.
Жарияланым
Тергеу есебі 2010 жылғы 15 маусымда жарияланды. Сол таңда мыңдаған адамдар Қанды жексенбіде азаматтық құқықтар үшін науқандағандардың басынан өткен жолмен жүрді, оқиғада 13 адам қаза болған еді. Құрбандардың отбасыларына есептің алдын ала нусқалары Гилдхолл ішінде таратылды. Сондай-ақ, "Қанды жексенбідегі өлім-жұбанға тікелей жауапты – негіссіз атыс жасаған қолдау тобының мүшелері, олардың оқтары осы өлім-жұбанға себеп болды" делінді. Савилл британдық парашютистерінің "бақылауын жоғалтқанын", қашып бара жатқан бейбіт тұрғындарды және парашют полкі атқан адамдарға көмектесуге тырысқандарды қаза қылғанын мәлімдеді. Есепте бес британдық әскері қауіп төндірмейтінін білген азаматтарға оқ атқан, ал тағы екі британдық әскері "атысшыларды танитын болса керек деп ойлап, бірақ оның рас екеніне көз жеткізбей" азаматтарға оқ атқан. Ол қаза болғандардың барлығы британдық әскерлермен қарусыз өлтірілгенін және азаматтарға алғашқы оқты британдық әскер атқанды мойындады. Бұл алдын ала жоспарланған әрекет емес екенін де айтты, бірақ "оқиғаны жұмсартуға немесе екіұшты етуге тырысудың қажеті жоқ", себебі "мұндай оқиға ешқашан, ешқашан болмауы керек еді". "Нью-Йорк Таймс" бұл оқиғаны "ерекше кешірім" деп атады. Тарихшы Пол Бью The Daily Telegraph газетінде жариялаған мақаласында тергеудің ұзақтығын былай баяндады: "Лорд Савилл төрағалық еткен комиссия 1998 жылы жұмысын бастағанда Дэвид Кэмерон тіпті парламентте болмаған. Енді, оқиғадан 38 жыл өткен соң, Қанды жексенбі тағы бір британ премьер-министрін мазалап тұр".
Сын
Тергеуге қатысқан сарбаздардың адвокаты Лорд Савиллдің тергеу барысында дәлелдерді "таңдап алып, жақсыларын ғана қолданғанын" және қолда бар дәлелдермен сабақтаспаған үкім шығаруға қысым көрсетілгенін мәлімдеді. Бұл пікірді кейіннен "Белфаст телеграф" газетіне мақала жазған бұрынғы парашютист та қостады, ол Савилл тергеуінің бір жақты болғанын және сол күні болған оқиғаларды өз тәжірибесінен өзгеше көрсеткенін айтты. Ольстер одағы партиясының төрағасы сэр Рег Эмпи тергеудің өзін сынап, 40 жыл өткен соң Солтүстік Ирландия тарихының "ең қараңғы жылдарын" қайта жаңғыртудың қандай пайдасы бар екеніне күмән келтірді, сондай-ақ 13 адамның өліміне қатысты 190 миллион фунт стерлингтік Савилл тергеуін сол кезеңде жартылай әскери топтардың қолынан қаза тапқандардың өліміне қатысты тергеулердің жоқтығымен салыстырды. Бұл екінші сын "Белфаст телеграф" газетінде жарияланған протестанттардың пікірлерінде де көрінді, олар бұл есептің әділетсіз иерархия құрғанын, онда "Қанды жексенбі" құрбандары ИРА зорлық-зомбылығының көптеген құрбандарынан әділетсіз түрде жоғары қойылғанын айтты.
2004 жыл
2004 жылғы 23 қарашада судьялар отставкаға кетті.
2008 жыл
2008 жылдың 8 ақпанында Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Шон Вудворд 2005 жылдан бері тыңдаулар өткізілмегеніне қарамастан, «Қанды жексенбі» тергеуінің әлі де ай сайын 500 000 фунт стерлинг тұратынын мәлімдеді. Тергеудің жалпы құны 2007 жылдың желтоқсанына дейін 181,2 миллион фунтқа жетті және 2008 жылдың екінші жартысына дейін жарияланбақ. Жалпы шығынның жартысынан астамы тергеуге байланысты заңдық шығындарға кеткен деп есептеледі. 2008 жылдың 6 қарашасында тергеу төрағасы лорд Савилл «Қанды жексенбі» оқиғалары туралы есебінің кем дегенде бір жылға дейін аяқталмайтынын хабарлады. Тергеудің соңғы есебі 2008 жылдың соңына дейін аяқталып, 2009 жылдың басында жариялануы күтілген.
2009 жыл
Тергеу төрағасы лорд Савилл тергеу есебі 2010 жылдың наурыз айында үкіметке тапсырылатынын, алғашқы куәліктер тыңдалғаннан кейін тоғыз жыл өткен соң бұл орын алатынын мәлімдеді. Лорд Савилл бұл кешігудің "өте көңіл көншітпейтінін" мойындады. Шон Вудвард жаңа кешігуге "терең қызығушылықпен" қарап, "жақындарын жоғалтқандардың отбасылары мен жарақат алғандарға тигізер әсерінен алаңдаймын" деді.
2010 жыл
Савиль баяндамасы мемлекеттік заңгерлерге 2010 жылдың 24 наурызында, тергеу басталғаннан кейін он екі жыл өткен соң тапсырылды. Үкімет адвокаттары кейін баяндаманы "ұлттық қауіпсіздікке" қауіп төндіруі мүмкін дәлелдерге тексерді. Баяндама жаңадан тағайындалған Мемлекеттік хатшы Оуэн Паттерсонға берілді, ол баяндаманы жариялауға тиімді күнді белгіледі. Ағасы Майкл Қанды жексенбіде қаза тапқан Джон Келли отбасылардың "толық баяндама жарыққа шықпай тұрып, таңдап алынып таратылып, басқа да партиялық мақсаттарда пайдаланылуы мүмкін" екенінен қорқып отырғанын айтты және Мемлекеттік хатшыны баяндаманы мүмкіндігінше жылдам жариялауға шақырды. 2010 жылғы 26 мамырда Савиль баяндамасы 15 маусымда жарияланатыны туралы хабарланды. Баспасөзde жарияланған пікірлер тергеудің қаржылық құнын және оның құқықтық және моральдық құндылығын басып тастауы мүмкін жолдарды атап көрсетті. Көптен күткен Савиль баяндамасы жарияланбас бұрын, Парашют полкінің сарбаздары қазан айында Ауғанстанның Гельманд провинциясына төрт жылдың ішінде үшінші рет операцияға баратыны хабарланды. Командирлер бұл баяндама 1972 жылы Солтүстік Ирландияны қамтыған зорлық-зомбылық пен хаос контекстінде қарастырылмаса, британдық армияға "моральдық зиян келтіретін кері әсер" тудыруы мүмкін деп сенді. Сондай-ақ, британдық парашютистердің бейбіт тұрғындарды өлтіруін ақтауға тырыспаса да, қорғаныс ведомствосының жоғары лауазымды өкілдері Қанды жексенбідегі оқиғалардың "өткен дәуірге тән трагедия" екенін және қазіргі қарулы күштерге жаман әсер етпеуі керек екенін атап көрсетті.
Шығын мен ұзақтығына қатысты дау
Қанды жексенбілік тергеу ұзаққа созылуы, өсіп келе жатқан шығындары және оның маңыздылығына қатысты сұрақтар тудырды. Питер Оборн сияқтылар бұл тергеуді "дүркі-дүркіс" деп атап, оның соңғы құны "200 миллион фунттан астам" болатынын бағалады. Ол "Көптеген адамдар Солтүстік Ирландияда болашаққа қарай жылжудың жалғыз жолы – өткенді ұмыту екенін қабылдайды" деген пікір білдірді, бірақ Савилл тергеуі "осы ереженің бірден-бір ерекшелігі: британдық армия"; оның "іс-әрекеттері Савиллдің қоғамдық тергеуімен мұқият зерттеледі". Тергеу 4 шілдеде 2006 жылы Үкімет "7 шілдедегі Лондон бомбалауларына қатысты ресми тергеуді тоқтатуға тырысу үшін" салық төлеушіге тиген шығындарын жариялағанда, одан әрі дау тудырды. "Тесса Джоуэлл, BBC телеарнасының жексенбілік бағдарламасында "соңғы бағалау шамамен 400 миллион фунт" құрайтынын айтты": бұл соманы "Даунинг Стрит пен министрлер" "'қорқынышты" шығын" деп сипаттады.